Жанна Гвинджия, Ира Папба, Ляля Аршба. Гумиста, 1992 г.

Шәара зқәымыз Лиалиа Арышԥҳа лҭоурых

39
(ирҿыцуп 17:54 27.07.2016)
"Иҭыхым аибашьцәа" апроект иацнаҵоит 1992-1993 шықәсқәа рзтәи Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра алахәыла, данҭаха ашьҭахь Леон иорден занаршьаз Лиалиа Арышԥҳа лҭоурых.

Наала Аҩӡыԥҳа, Sputnik

Асахьаҭыхҩы Руслан Габлиа иҭыхымҭақәа 60 ирныԥшуеит Аԥсны ахьчаҩцәа рҟазшьа, рыҩныҵҟатә ҭагылазаашьа. Аинформациатә маҵзура Sputnik Аԥсны апроект ҿыц "Иҭыхым

аибашьцәа" аҳәаақәа ирҭагӡаны апортал аресурсқәа рҟны ицәыргоуп асахьаҭыхҩы аибашьраантәи иҭыхымҭақәеи уи ифырхацәа ирызку аочеркқәеи.

Лиалиа Арышԥҳа Тҟәарчалтәын. Лашьеиҵб Роберт ишеиҭеиҳәо ала Гәыԥтәи абжьаратә школ даналга ашьҭахь Тҟәарчалтәи арадиотехникатә техникум дҭалеит. Жәашықәса аус луан азауад "Аргонавт" аҟны.

Аибашьра аламҭалаз Лиалиа аус луан Аҟәа ақалақь аҟны. Аибашьра раԥхьатәи амшқәа рзы Аҩада Ешыраҟа, лаҳәшьа лахь диасуеит. Лиалиа лаҳәшьа аус луан аиҩхааҟынтәи аресторан аҟны. Убраҟа акәын Баҭал Кәабахьиа амедика-санитартә баталион аиҿкаара дахьаҿыз. Баҭал иажәабжь "Лиалька" аҟны иара игәалаиршәоит реибадырра амш, уи нанҳәа 19 акәын.

Аршба Ляля.
Рислан Габлия
Аршба Ляля.

 

Убри аҽны сара аевокуатортә пункт архиара саҿын. Аресторан "Ешыра" иаваз асаркьалых бар сгәаԥхеит. Зегь раасҭа исгәаԥхаз аҭӡамц зегьы саркьалыхын, уантәи Аҟәа зегьы уалаԥшуан. Усҟан ҳара иабаадыруаз уахь ахынҳәра аамҭа рацәа аҭаххоит ҳәа.

Иааҳакәыршаны ауаа еилаҩеиласуан. Зеилыргара ҳаҿыз ауадахь иааҩналеит ҩыџьа аӡӷабцәа. Руаӡәы иаалыгны, лышәагаа кьаҿны деиқәараӡа дыҟан.

— Бара ара бынхома? – сҵааит сара.

— Мап, сара Тҟәарчалтәуп.

— Гәдоуҭаҟа бца. Уаҟа ахҵәацәа еизаны иҟоуп. Ак бзырыԥшаап.

— Сара уахь цатә сымаӡам. Саҳәшьа Ешыра дынхоит, — инықәрыҩршәа аҭак насылҭеит.

— Ус акәзар, ишәарҭамзар, уахьгьы бца. Араҟа атәара аҭахӡам. Ҳара ара аусура ҳҽазҳархиоит.

Лара аҭак сылымҭеит. Адиван лҽықәкны дтәан. Лҩызеи лареи неиҿаԥшы-ааиҿаԥшит. "Ахысбыжьқәа лхы ҭырҟьазар акәхап. Лхы аҭыԥ аҟны иааир дцап", ҟасҵеит сара.

Ляля Аршба. Перед вылетом в Ткуарчал. Гудаута, 1993 г.
Ляля Аршба. Перед вылетом в Ткуарчал. Гудаута, 1993 г.

Ихәло иалагахьан, сыԥшызар уа дыштәац дтәоуп. Араҟа лааныжьра сгәаԥхомызт. Ҳара убриаҟара ҳаилахан, лацәааихьшь ҟаҳамҵацызт, арахь лара деиқәыԥшьыхаа дтәоуп. Уаҳа насыламкәа сааԥсаны:

— Араҟа ишәарҭоуп, ахысра иалагар ҟалоит.

— Ахысра иалагар иҟалои? Шәара ара шәыҟами!

— Ҳара ҳаибашьцәоуп, ҳҳақьымцәоуп, — сҳәеит исҳәоз агәра хаҵо.

— Саргьы сҳақьымуп.

— Амедицинатә институт балгахьоума?

— Мап.

— Нас?

— Арадиотехника иазку атехникум.

— Ус акәзар аштаб ахь бца. Радистс.

— Ара зегь шәҳақьымцәоу џьушьап.

"Ари ара баша дтәамзаарын. Иаҳҳәоз иаауаз зегь лбозаарын. Араҟа еизазгьы амедицина ҳшацәыхараз еилылкааит", ҳәа игәалаиршәоит ажәабжь автор.

Лиалиа егьа ларҳәазаргьы дымцеит.

Маҷ-маҷ апункт аҟны ауадақәа еиллыргон, ак аалгон, ак налгон. Ахәшәқәа, аӡы иаҳҭахыз ҳалҭон. Сара дансаҩсуаз лыԥшрала ислырбон арантәи ацара лгәы ишҭамыз. Нас хәыҷы-хәыҷла слышьцылеит, млак-хьҭак дамкындаз ҳәа сылхылаԥшуа салагеит. Зны, 10 комплект аформа сыԥшааит. Аӡӷабцәа рзеихшара салагеит. Аҷкәынцәа урҭ аформақәа иагьрызхьамԥшит. Ибзианы еилыркаауан аԥхьа аӡӷабцәа маҭәа-ҩыҭәала ишеиқәыршәатәыз. Лиалька аганахь дтәан хара дыԥшуа.

— Арахь бааи, — сҳәеит сара.

Лхы дааҩахан,

— Исымауки уара, иуҭахи? Суԥырхагоума? – лҳәеит.

— Аформа га. Беиқәа ду бышьаҵаны аҽырбара баҟәыҵ.

Ҳәарада, цас сыҽхырцәажәон. Џьынсшәа ак лышьан. Џьынсшәа зысҳәо, арҭ амшқәа рзы урҭ акыр ихахьан, изакәу цқьа иузеилмырго.

Ашырҳәа лхы дааҩахеит. Лыбӷа аалыриашеит. Ашьабысҭеиԥш дҩаҵҟьеит. Лышьи-лышьи еиқәҵо са сахь лхы рханы лҿаалхеит. Иубартә иҟан макьанагьы лхаҿы ишымааицыз агәыԥ ахь дҳадаҳкылеит ҳәа. Дҳадаҳкылеит аанагон Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аамҭақәа ирыҵаркуаз амода иақәшәоз агалифе еиқәеи хыхьтәи акьаҿи лысҭозар.

Аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи рылаԥшқәа ааԥхеит. Зегьы еицгәарҭахьан лыгәхьаа сымкуашәа сшыналывс-аалывсуаз.

— Ига. Бҽеиҭак.

Сналыхәаԥшын, сԥышәырччо аҵәы налыласҵеит:

— Зегь дара роуп аразмер хәыҷуп. Аӡәгьы изыбзиахаӡом.

Сҟазшьа дашьцылахьазар акәхап, ажәак мҳәакәа акьаҿ аасымылԥааит, макьанагьы лынасыԥ агәра мго.

"Иаарласӡаны Лиалиа дузымԥсахуа дҟалеит зегь рзы. Иҳамаз аҿаҳәага материал гәыԥ-гәыԥла еихылшеит, аибашьцәа зықәиан рыԥсы ршьалоз асакасақәа ганкахьы еизганы дырхылаԥшуан аӡәгьы дрыламкьысырц", — ҳәа игәалаиршәоит Кәабахьиа.

"Уи адагьы аоперациамҩаԥгарҭа ҳәа ҳзышьҭаз ауада убас еиллыргеит, иқәлыӡәӡәааит – ацқьареи аиҿкаареи убла хыркуан. Иааҟәымҵӡакәа иуаҳауаз акакәын:

— Лиалька, абинтқәа абаҟоу? Лиалька асакасақәа абаҟоу? Лиалька, иуфаша крыҟоума?, Лиалиа…"

Баҭал Кәабахьиа иажәабжь аҟны иазгәеиҭоит Лиалиа дахьцоз иццара шылҭахыз, дышгәаауаз ашәарҭа дацәихьчоит ҳәа ԥхьаӡаны.

Атанкқәа аӡы ианырсыз акәын. Баҭал аибашьцәа ахьцоз дрыццеит.

Ахысра ҳәа оума ҭарҵон. Амашьына ааныскылеит, сыԥшызар Лиалька дааҭыҵуеит. Егьи, лыҽӡаны амашьына ачарҭ ахь дхалан дтәахьазаарын. Ушьҭа иуҳәоз. Ҽмырба ҟасҵеит, нас баргьы бҽырхиа сҳәеит. Ҳара зегьы аҭаҩа ҳҽынҭаҳԥсеит, аха уи ахқәа рҟынтәи ҳазыхьчомызт. Аибашьра иалагеижьҭеи ушьҭа жәамшҟа ҵуан. Сара абарҭ аамҭақәа ирылагӡаны раԥхьаӡа акәны сымаҭәақәа ӡәӡәаны исшәысҵеит. Арахь, Аҟәа сызлалҵыз аиқәа шкәакәеи амаика ҩежьи рыла сеибыҭоуп. Абас, спашәӡа афронт ацәаҳәа сықәгылоуп. Ус акоманда ҟарҵеит:

Шәышьҭал! Адгьыл шәҽаҟарашәтә!

Уабашьҭало? Сышԥашьҭало? Сеиқәа шкәакәа ҟьышьуетеи! Мап! Зегь акоманда иацныҟәеит, сара сқәацәӡа сгылоуп. Агыларагь сацәшәоит, ашьҭалара еиҳагьы сацәшәоит. Убриаамҭаз агәақьҳәа атҟәацыбжьқәа агара иалагоит, урҭ ирылыҩны исаҳауеит бжьык:

— Ахеилага! Уҽкажь!

Атҟәацыбжьқәа сдырдагәоу, иҟоу аҭагылазаашьа ахәшьара сзаҭом. Ус шакәугьы схаҿы имацәысуеит – сыҽкажьны сеиқәа шкәакәа сзыҟьышьуам. Убри аамҭазы Лиалька дҩаҵҟьаны ахьшь акәты анымҵанарсуеиԥш адгьыл снанҟьаны лҽынасхалкуеит:

— Беилагама? Бхы аҭыԥ иҭоу? Иҟабҵо закәи? Ибымбаӡои сшыҟьышьуа? – сҳәыцымыцуеит слыҵыҵырц, аха исызҭода алшара.

— Ушьҭаз! Уҽмырҵысыкәа ушьҭази! – лҳәоит лнап хәыҷгьы насықәыкшан адгьыл снықәлырӷәӷәоит.

Рацәак иҭылымго лыбжьы убриаҟара амч амоуп, сыхшыҩ аҭыԥ аҟны иаанагоит. Сҽаарҭынчны лара лхаҭа дсыхьчарц сҭаххоит, аха илуам. Убриаҟара амч лылоуп ҳәа иҟадаз. Улыхәаԥшыр – аҷынҷа. Ианааҭынчраха ҳҩагылеит. Сҽаасыршәшәан лыблақәа снархыԥшылеит.

"Дабанӡаԥшӡоу, изакәытә блақәоузеи илхо, изакәытә хаҿузеи илымоу. Слыхәаԥшуеит иагьеилыскаауеит – абыржәазы лара лыԥсҭазаара еиҳау адунеи зегь аҟны акгьы шыҟам. Сара сакәӡам лара дхызҩаз, лара лоуп сара схызҩаз. Сыбжара иҟоу, ҵыск акапан зкапануа… ахәыҷы".

Лаиалиа схәыцрақәа дрыԥхьазшәа:

— Зынӡагьы схәыҷӡам! Ушьҭа уара ухала арахь уаасышьҭлаӡом. Уара ацхырааҩцәа уҭахуп. Уаҳцәымшәан. Ҳаибахьчалоит. Ҳаҳәсазар, амч ҳамам ҳәа уҟоума. Шәа шәаасҭагьы амч ҳамоуп. Ас сахьхәыҷу уамыхәаԥшын. Аура анцәа исимҭеит, аха исызхоу амч сымоуп. Иудыруандаз алаҵарақәа раан сашьцәа срыдгыланы сшыцәаӷәоз. Исыхьӡомызт… — лҳәеит дԥышәырччо.

Убри амш инаркны Лиалиа амедпункт ааныжьны џьара хысрак ахьааҟалаз дцон, избанзар усҟан азы арациақәа зегьы иҳамамызт. Џьара аӡәы ацхыраара иҭаххаргьы аилкаара уадаҩын.

Ари ахҭыс заҵәык азы акәмызт Лиалиа аӡәгьы дизымӡырҩыкәа, лыҽӡаны ацхыраара аҭахуп ҳәа иахьазылыԥхьаӡоз данцоз. 1989 шықәсазы, ақырҭцәеи аԥсуааи анааиҿаххгьы ахацәа ахьцоз дрымгеит – еиҭеиҳәоит Лиалиа лашьа Роберт — аха ахаҵамаҭәа аалышәҵаны, лашьа ишәақь аашьҭыхны, аиҿагылара ахьыҟаз Аалӡгаҟа днеиит. Уаҟоуп аԥсуаа ақырҭцәа Аҟәаҟа иаамышьҭкәа иахьааныркылазгьы.

Лиалиа дыздыруаз зегьы лгәымшәара аӡбахә рҳәоит. Гәрам Кәыҵниа, ацхыраара лас арныҟәцаҩ, игәалаиршәоит Лиалиа ашәара захьӡу лыздырамызт ҳәа.

"Ешыра ҳаҟан. Ашкол аҟны, уаҟа акәын аштаб ахьыҟазгьы. Алақәа аподвал ахь рҽыҵаркуа ианалагалак, иаадыруан ахысрақәа ишрылагоз. Дара акала ирныруан уи. Лиалиа ӡаагара дыҟан. Маҷк инахаран. Лызҿысҭит: "бласы, ахысра иалагоит" ҳәа. Иара убри аамҭазы минамиотла ахысра иагьалагаҵәҟьеит. Иаалыкәыршаны ахқәа ԥжәоит, лара шьаҿак ҟалымҵеит, дагьышьҭамиеит. Акы дацәымшәеит".

Марттәи ажәылараан Лиалиа Арышԥҳаи лҩыза Мзиа Абыхәԥҳаи ахәцәа ацхыраара рырҭон. Ахымҩасқәа рхашәышәуан, аси ақәеи еилаӡҩон, аха дара, имҟәуаз рнацәкьарақәа рыла ҳаҷкәынцәа рыԥсҭазаарақәа еиқәдырхон, ҳәа иҩуеит Баҭал Кәабахьиа.

Амедеҳәшьа Нанули Ҳагԥҳа еиҭалҳәоит ажәылараан Ибрагим Иаганов игәыԥ Гәымсҭаҟа ианылбаауаз амҩа дзырбоз Лиалиа Арышԥҳа шлакәыз.

"Тҟәарчалтәи ахәыҷқәа млакуеит ҳәа анлаҳа, Лиалиа аԥхьа акәац афара даҟәыҵит, нас — ахаагьы. Маҷ-маҷ ача мацарахь диасит. Ус ҟабымҵан ҳҳәон аха илуамызт. "Тҟәарчалҟа сымцакәа ус ак сҿахьы иназгом", ҳәа аҿаҭахьа лықәылҵеит.

Лаҵарамзаз акәын. Сара усҟан Мрагыларатәи афронт ахь ахәшәқәа сзышьҭуазар ҳәа саҿын аверталиотқәа рыла. Зны-зынла, ҭынчрақәак аныҟалоз аибашьцәагьы ԥырлон. Иҭацәыз аҭыԥқәа шамахамзар иҟалаломызт. Лиалька ус салҳәоит:

— Тҟәарчалҟа сцароуп, аҩныҟа. Соушьҭ. Аиҳабыра урацәажәа. иуҭаххар – иулшоит. Сҭаацәа збоит, амхы ласҵоит, шьҭахьҟагьы схынҳәуеит. Сашьцәа аха рымамзар акәхап, абџьар ркуп, сани саби ушьҭа ибыргцәоуп, ирылшарым. Иумдыруеи шәара зегь шәыда сара мышкгьы ишысзымычҳауа– схынҳәуеит. Сымцар исзыхгом.

Мзия Абухба и Батал Кобахия
© Фото : Абхазская интернет-библиотека
Мзия Абухба и Батал Кобахия. Архивное фото.

Мап, мап, мап! Доусышьҭуам. Уаҳа исылшом авертолиот азхәыцра. Ԥхынҷкәын 14 ашьҭахь уи аӡбахә аасаҳар ҟаломызт, иаразнак сыбла ихгылон иҭахаз ахәыҷқәеи аҳәсеи. Ҩымчыбжьа раҟара лаԥырҟәҟәаара саҿын лыгәҭакы. Лара лымфара-лымжәра лиааины дышьҭан. Нас ус лҳәеит:

— Уаҵәы инаркны аӡыжәрагь саҟәыҵуеит сшыушьҭуа агәра сумыргар.

Сара издыруан ус иагьшыҟалҵоз. Слыцхрааит Тҟәарчалҟа лцараҿы. Уаҵәы дԥырраны иахьа ауахәамаҟны дӡаасхырц дсыҳәеит.

— Иҟалом аиашьа ӡаахҩы ҳәа акәымзар — убас усшьон. Сара суаҳәшьеиҳабны схы збоит. Ус еиҳа усзааигәахон – лҳәеит.

"Дагьиашан. Бжьымз дууӡӡа ҳахьынӡеицыз иаҳәшьак леиԥш дысзыҟалахьан", ҳәа игәалаиршәоит Баҭал Кәабахьиа.

Нанули Ҳагԥҳа илҳәоит Лиалиа Тҟәарчал даанхарц дышлыҳәоз.

"Лара ишылҳәоз еиԥш амхылаҵара дахьӡеит макьана изаацәоуп ҳәа шларҳәозгьы. Аҩнгьы лнапы ныҩнылшьит, лыуацәа лҭынхацәа баны мчыбжьык ашьҭахь лышьҭахьҟа дхынҳәит, аха Гәдоуҭанӡа дзымнаӡеит", — ҳәа иҩуеит Баҭал Кәабахьиа.

1993 шықәса рашәарамза 14 рзы Марыхәтәи акаҵәараҟны авертолиот МИ-8 иаехсны иларышьҭит. Лиалиа лыԥсыбаҩ лыуацәа рҟны Ешыра анышә иамардеит. Аибашьра ашьҭахь лыԥсыбаҩ еиҭаган Тҟәарчал иржит.

Лиалиа Арышԥҳа дыздыруаз зегьы ргәалашәараҟны даанхеит дқәыԥшны, дгәымшәаны, аҽаӡә изыҳәан лхы мшаҭакәа дыцхырааҩны.

Аршба Ляля.
Руслан Габлия
Аршба Ляля.
39
Атемақәа:
Иҭыхым аибашьцәа (34)

Жәлар рашәақәа ирызҟазоу: ашәаҳәаҩ Џьамал Мархолиа иҭоурых

166
(ирҿыцуп 16:51 28.11.2020)
Дарбанызаалак инапы злаку азанааҭ бзиа ибозар, гәык ала дазнеиуазар, уи иқәымҿиар ауам. Зхәыҷаахыс аԥсуа жәлар рашәақәа ирызҿлымҳау, урҭ рахьтә еицырдыруа зегьы ҿырҳәала изҳәо, Гагратәи афольклортә ансамбль "Кьиараз" ахкныгӡаҩцәа ируаӡәку Џьамал Ражден-иԥа Мархолиа.

Џьамал Мархолиа изҳаит Аацы ақыҭан, аҟазара злаз аҭаацәараҿы, хҩык аишьцәеи, хҩык аиаҳәшьцәеи рыгәҭа. Иаб Ражден деицырдыруан "Азар ашәа" зеиԥш ыҟам анагӡаҩы ҳәа. Иаб иаҳәшьа Шьамина агитара аларҳәон. Убри аҟнытә иџьашьатәым Џьамали, иеиҳабацәа Џьубеи, Игори амузыкахь ирылаз абаҩхатәра ҷыда.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Џьамал Аацытәи абжьаратә школ дҭалеит, аха анаҩс диасуеит Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аинтернат ахь. Усҟантәи аамҭазы аҵараиурҭа директорс дахагылан Леила Ачԥҳа, аҵара аҟәша напхгара аиҭон Гиви Агрба. Џьамал Мархолиа иахьагьы иҳәоит урҭ рҵареи рааӡареи рҿы ароль дуӡӡа шынарыгӡаз. Ахәыҷқәа дара ирҿыԥшны аамысҭашәареи, алеишәеи, адыррахь агәазыҳәареи рылаҽуан есыҽны.

Акомпозитор, адирижер, ашәаҳәаҩ Ражден Гәымба
© Фото : из архива семьи Гумба

Асовет еидгыла аамҭақәа раан, ахәыҷқәа аҵара инаваргыланы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рҿы рҽалыркаарц, анаҩс азанааҭ алхраҿы ицхыраагӡахоит ҳәа ирзеиҿыркаауан аолимпиадақәа, убас амузыка азгьы.

"Алықьса Кәакәасқьыр ҳәа амузыкант бзиа аинтернат ахь даҳзааит, аолимпиада ҳазыҟаиҵоит ҳәа. Сара саныхәыҷыз нахыс слымҳа иаҳауаз аԥсуа ашәақәа ракәын, сҭаацәа ирыцназыгӡон азы маҷк иадамхаргьы аԥышәа сыман ҳәа схы сыԥхьаӡон, аха уеизгьы еидикылоз ахор саднамкылар ҳәа сшәон. Ашьҭахь, агәаҭарақәа рҿы сшаликааз ансеиҳәа сгәырӷьара ҵҩа амамызт. Аолимпиадақәа ирылахәыз иреиӷьыз аҵаҩцәа ракәын азы ҳхы дуны иаҳбон, еиҳау аҩаӡарақәа ҳгәы рзыҳәон. Анаҩс амузыка ҳазыҟаиҵо далагеит акомпозитор дуӡӡа Ражден Гәымба. Аинтернат аҿы аклуб бзиа ҳаман, убраауп асценагьы ҳахьаиршьцылаз. Амала ҳгәы ҳзырхьуазгьы ыҟан, аԥсуа хәыҷқәа злаз ахор вбак амамкәа иқәгыларгьы, ақырҭқәа аԥхьагыларазы рҽырымшьуази, аҩбатәи аҭыԥқәа ракәын иҳаҭәаршьоз", - ихәыҷра шықәсқәа игәалашәоит Џьамал.

Ашәаҳәаҩ раԥхьаӡакәны асцена ду ахь данцәырҵ инигӡаз "Лакоба изы ашәа" ауп. Урҭ ацәаҳәақәа иахьагьы иҿаҿы иааилоит ахәыцрақәа дынрымҽхаркуа.

© Foto / фото из архива Джамала Мархолия
Џьамал Мархолиа

Џьамал Мархолиа аиҳабыратәи аклассқәа рахь даниас, иашьа Игорь дицны нхара Пицундаҟа дааит. Усҟан акурорттә еилазаара аргылара ианаҿыз акәын, аобиект анџьныр хадас иамаз Ҭамара Гыцԥҳа наҟ-наҟ усурҭа ҭыԥлеи нхаралеи еиқәшәап ҳәа аԥсуа ҿар арахь ааԥхьара рылҭон хаҳәк иадамхаргьы еиқәырҵап ҳәа. Лара илыбзоураны Пицунда зшьапы азаркыз аԥсуаа иахьагьы инхоит, инҵоит.

Џьамал иашьа Игорь Мархолиа, Пиунда 1967 шықәсазы иаԥиҵеит раԥхьатәи ашәаҳәаратәи акәашаратәи ансамбль "Амзара". Убри алагьы жәлар рмузыка ықәыҩҩит араҟа. Џьамал иакәзар, ахкынагӡаҩцәа дреиуан. "Амзара" аҟны адагьы, ашәаҳәаҩ аусура далагеит акурорттә еилазаараҿы акультуратә-массатә усмҩаԥгатәқәа реиҿкааҩыс.

фото из архива Джамала Мархолия
Ансамбль Кьиараз

1972 шықәсазы Џьамал Мархолиа аррахь иԥхьоит, иуалԥшьақәа наигӡон Иарославль. Азеиԥш ԥсадгьыл иуал анаиҭа, уажәшьҭа Пицундаҟа акәымкәа иаб игәараҭахь Аацыҟа дхынҳәуеит. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра алагаанӡа, 18 шықәса инарзынаԥшуа иқыҭауаа рымаҵ иуан. Џьамал Мархолиа Аацы ақыҭа аспорттә Комитет аиҳабыс дарҭеит, убас напхгара аиҭон акомсомол, азанааҭ Еидгыла, ДОСААФ, деиҳабын атеатр.

"Усҟан ақыҭақәа рҟны аԥсҭазаара еилашуан. Аҿар аҵара ҵара ашьҭахь, аиҳабацәа ракәзар русура ианахашәалоз аамҭа ахьархыргоз, уимоу рҟазареи рбаҩхатәреи ахьаадырԥшоз атеатр, ашәаҳәаратәи акәашаратәи ансамбль, аспорттә кружокқәа ҳаман. Араиком Апартиа актәи амаӡаныҟәгаҩс иҟаз Константин Озган ицхыраарала Аацы аҽырҩырҭагьы ааҳартит. Ажәакала қыҭак ҳаҵамхо ҳаҟан. Аацы анҭыҵгьы ҳтеатр Ш. Ҷкадуа иҩымҭақәа ирылхыз асатиратә миниатиурақәа ддырбон егьырҭ ақыҭақәа ирҭааны, убас Лиудмила Хынтрыгә-иԥҳа Хагәышьԥҳа лааԥсара зду ҳ-аколнхаратә ансамбльгьы ажәлар ргәы шьҭнахуан", - еиҭеиҳәоит Џьамал Мархолиа.

© Foto / предоставлено Галиной Ажиба

Аԥсны арыцҳара ианҭагыла, 1992-1993 шықәсқәа рзы, Џьамал иашьцәа дрывагыланы бџьарла иԥсадгьыл ихьчон. Авзвод "Аиааира" захьӡызгьы командаҟаҵаҩс даман.

"Аибашьра адәаҟны иҟалалон ашәак анаацәыраҳгозгьы, зны-зынла игәышьҭыхгаз, зны-зынла ҳахәрақәа зырӷьоз. Ашәа-ари цәанырроуп, ҩнуҵаҟала ушьақәзыргыло хәшәуп", - иҳәоит иара.

Џьамал Мархолиа аибашьраҿы иааирԥшыз агәаӷьреи, ахаҵареи рзы ианашьоуп "Агәымшәаразы" амедал.

Аԥсны аҭынч ԥсҭазаара анышьақәгыла ашьҭахь, Џьамал Мархолиа Гагра араион, Алаҳаӡыхь ақыҭан аҩны аахәаны иҭаацәа иманы арахь нхара дааит. Раԥхьатәи ашықәсқәа рзы аусура далагоит абҩарҵәыра арҵаҩыс Валери Орчыҟәба директорс дызмаз Гагратәи аԥсуа школ №1 аҟны. Анаҩс, Ҭенгьиз Габуниа иааԥхьарала Гагра араион акультура аҟәша аинспекторс аус иуит. Ус ишыҟаз, ашәаҳәаҩ иҟазара атәы здыруаз Оҭар Хәынҵариа, Гагратәи афольклортә ансамбль "Кьиараз" анапхгаҩы Баграт Багаҭелиа иирдыруеит Џьамал Мархолиа иӡбахә.

"1997 шықәсазы Баграт Багаҭелиа ааԥхьара сиҭоит афольклортә ансамбль "Кьиараз" ахь ахкынагӡаҩыс. Уи нахыс еиԥмырҟьаӡакәа абра сыҟоуп", - инаҵишьит ашәаҳәаҩ.

Џьамал Мархолиа амузыкахь имоу абаҩхатәра иҩнаҭаҟны акәзар ашьаҭа ахьакыз, анаҩс Ражден Гәымбеи, Алықьса Кәакәасқьыри рыбзоурала асцена ду ахь дцәырҵзаргьы, дартистны ажәлар дрылазырҵәаз Аԥсны Жәлар рартист Баграт Багаҭелиа иоуп.

"Баграт Аҳмаҭ-иԥа Багаҭелиа иеиԥш арҵаҩы дыҟамзар ҟалап иахьагьы. Акомпозитор дуӡӡа иааԥсара ӷәӷәаны исыдуп. Уи аус сыдиулон индивидуалла, аҩны. Сыбжьы ааиразы зны имариаз ашәақәа сирҳәон, нас еиҳа иуадаҩу рахь ҳаиасуан. Сҟазара ҳаразкыз, адисциплина аҽақәыршәаны аусушьа сзырҵаз Баграт Аҳмаҭ-иԥа иҟамзаара даара иаҳныԥшоит Гагра амузыка знапы алакыу зегьы. Убасцәҟьа иӡбахә сымҳәар ҟалом Оҭар Хәынҵариагьы. Дара аҩыџьагьы алегенда уаа ҳәа исԥхьаӡоит", - амузыкантцәа дуқәа дрыхцәажәоит Џьамал Мархолиа.

Ашәаҳәаҩ "Кьиараз" дацны хыԥхьаӡара рацәала аконцертқәа ихы рылаирхәхьеит Аԥсни, анҭыҵи. Зегь раасҭа игәалашәараҿы иаанхо, "аԥсуа чара" захьӡу амузыкатә композициазы Маиҟәаԥ "Гран-при" ианаԥсаха ауп. Ахәаԥшцәа ҳмилаҭ ацәа зыҟәныз ақәгылара џьашьатәыс ирзыҟалеит. Џьамал уи акомпозициаҿы асценахь дааиуеит ихәда ашәарах ықәҵаны, "Ажәеиԥшьаа" рашәа нагӡауа.

Марина Жиба
© Фото : из личного архива Марины Жиба

Џьамал Мархолиа иахьа аԥсуа жәлар рашәас иааизымдыруа ыҟам уҳәар ауеит, ажәлар ирылаҵәаны иҟоу рахьтә. Убас зҿлымҳара аиҭоит аԥсуа естрадагьы.

"Сара зегь раасҭа бзиа избо ашәа ҳәа акагьы сымаӡам. Жәлар рашәақәа зегьы сзеиԥшуп, аха зынагӡара сзыманшәалоу атәы уҳәозар "Ажәеиԥшьаа рашәа", "Ахра ашәа", "Ахәра ашәа", "Данаҟаи иашәа", "Салуман", "Смыр Гәдиса", "Озбақь ахаҵа" алскаауеит. Аестрадатә артистцәа рахьтә исымоуп зашәақәа еиҳа исзааигәоу, иаҳҳәозар Анатоли Алҭеиба, Заур Зыхәба", - инаҵишьит ашәаҳәаҩ.

Џьамал Мархолиа 23 шықәса раахыс аус зциухьоу артистцәа рахьтә зыбжьы уамакала игәаԥхо, насгьы ашәа зыцҳәара мариоу ҳәа рыхьӡ иҳәеит Марина Жьиԥҳа, Назырбеи Ебжьноу, Алик Чуаз, Славик Мхонџьиа, Мактина Абӷаџьааԥҳа. Даара абжьы ссир ихан адунеи зыԥсаххьоу Витали Гәымба.

© Foto / Саида Жиба
Ансамбль "Кьараз"

Иахьа ансамбль "Кьиараз" иаднакылаз аҿар рахьтә, Џьамал Мархолиа ԥсабарала илоу абаҩхатәраа џьашьаны дилацәажәоит Инал Жьиба. Иагьазгәаиҭоит арԥыс арҵаҩы бзиа димазар, амузыка аганахь ала хара ицо аӡәы иакәны дшыҟоу.

Џьамал Мархолиа иԥсҭазаара абжеиҳан ажәлар рымаҵ аура ишазкызгьы, ԥсыуа ҵасла, қьабзла иааӡоу ԥшьҩык ахшара ршьапы иқәиргылеит.

Џьамал Мархолиа ауаҩы егьа ихшыҩ бзиазаргьы, аҟыбаҩ ҷыда илазаргьы, аԥсуара шьаҭас ианизыҟамла иааԥсара башахоит ҳәа иԥхьаӡоит.

166

Есымша исыцу сҩыза: апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара

127
(ирҿыцуп 11:20 23.11.2020)
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны апоет Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара иазикит.

Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанааи Анатоли Лагәлааи

Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.

Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!

- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.

Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!

- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!

Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.

Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанаа иҩызцәа рыгәҭа

Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.

Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!

Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!

Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!

- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!

- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.

Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!

Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!

Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!

Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:

- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!

- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!

Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.

"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.

Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,

Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,

Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,

Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!

127

Аԥсны даҽа 85-ҩык акоронавирус рыдырбалеит, ҩыџьа рыԥсҭазаара иалҵит

4
(ирҿыцуп 20:36 28.11.2020)
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 238-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 85-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.

АҞӘА, абҵара 28 - Sputnik. Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы аԥсҭбарақәа ҩба ҟалеит, ҳәа аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абҵара 18 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1946 шықәсазы ииз апациент. Иара акоронавирустә инфекциеи ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкреи иманы ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 19 рзы. Иақәнагаз атерапиа шызмҩаԥыргозгьы, идунеи иԥсахит игәеисра аԥсыҽхара иахҟьаны абҵара 28 рзы, ашьыжь.

Иԥсҭазаара далҵит 74 шықәса ирҭагылаз даҽа пациентк. Иара ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 26 рзы акоронавирус ицәа иаланы. Изымҩаԥыргоз атерапиа иахьмырԥшкәа, апациент иԥсҭазаара далҵит абҵара 27 рзы.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 67-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 56-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 7-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит 34-ҩык апациентцәа, аӡәы иҭагылазаашьа уадаҩуп.

Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 45-ҩык апациентцәа. 43-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ҩыџьа рҭагылазаашьа бааԥсуп.

Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 5883-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 3678-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 81-ҩык.

Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

4
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау