Ақапба Муса

Ажәытәтәи асаӡ жәлар еиҭарҳәоз алакә "Аҳ ԥҳәыс дшааигаз"

154
(ирҿыцуп 13:28 26.01.2016)
Иацаҳҵоит ҳдиаспораҿы инхо аԥсуаа еиҭарҳәо алакәқәа рцикл. Sputnik аналитик Нонна Ҭхәазԥҳа алакә лзеиҭеиҳәоит Адаԥазар ақалақь иаҵанакуа, ҭырқәшәала Кәзулықә зыхьӡу аԥсышәала Гечрыԥшь ахьырҳәо ақыҭа аҿы инхо Ақапба Муса.

Аԥсуа жәлар жәытә-натә аахыс ирыцын аҿаԥыц рҿиамҭақәа. Уаха шаанӡа еизаны еидтәаланы аҭаҳмадацәа ажәабжьқәа, алакәқәа еиҭарҳәон. Усҟан дара ирхагылан ирзыӡырҩуан аҿар, рымаҵгьы руан. Шәц рымҳәакәангьы ицар ҟалаӡомызт, избанзар убас ала ирааӡон жәлар рҿаԥытә ҳәамҭақәа рымардон. Уҿараҟны аиҳабацәа рымаҵ умукәа уара уқәра аныҟалалак аиҳабра узныҟәгаӡом ҳәа ирыԥхьаӡон. Дара рхымҩаԥгашьала, атәашьа агылашьала аԥсуара аҿар ирымардон, ажәабжьқәа еиҭарҳәоз рыла жәлар рдоуҳа аҩаӡара рыларааӡон. Абри атрадициа Ҭырқәтәыла инанагаз аԥсуаа иахьа-уажәраанӡа еиқәырханы ирыман уҳәар алшоит. Аиҳабацәа, аиҵбацәа жәлар рдоуҳа рҳәамҭақәа, рлакәқәа ргәыбылра ддыркуан.

Тапшь-иԥа Атилла
© Sputnik Нонна Ҭхәазԥҳа

Аӡынра ауаа дара-дара еиҭанеиааиуан, сасра ицон. Убас данхәыҷыз рыҩны иааиуаз асасцәа иара иаб алакә анырзеиҭеиҳәоз дазыӡырҩуан Ҭырқәтәыла Гьечрыԥшь (Кузулуқә) инхо Қапба Муса, етникатә гәыԥла исаӡу. Муса иабшьҭрагьы Гьечрыԥшь ианыҵит, уи еиҭеиҳәо алакәқәа Аԥсны иадҳәалоуп. Уа иҟоуп иахьала Аԥсны иуԥымло алакәқәагьы. Абра имҳәакәа узавсуам Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рыҩнуҵҟа алакәқәа здыруа рхыԥхьаӡара иаҳа-иаҳа ишагхо, избанзар еиҵагыло аиҵбыра рабиԥара аԥсуа бызшәа рыздырӡом, насгьы уаанӡа еиԥш алакә аиҭаҳәаратә традициа аанымхаӡеит. Убри аҟнытә уаҟа иуԥыло аԥсуаа иртәу зегьы хьҟәыршәак еиԥш пату ақәҵалатәуп. Избанзар, ԥыҭрак ашьҭахь урҭ рыԥшаара зынӡа иуадаҩхо иалагоит.

Уажәы ишәыдаагалоит асаӡ жәлар еиҭарҳәоз алакә "Аҳ ԥҳәыс дшааигаз".

"Анкьа алакә анырҳәалакгьы зқьынтә еиҭарҳәон амшала егьырхашҭуамызт. Уажәы сара алакә ҩажәа шықәса раахыс егьысымҳәацт, аиҭаҳәара салагар маҷк аџьабаа снарбоит, аха исҳәап.

Ҭырқәтәыла аԥҳәыс ажәа лырҭаӡом. Уи ашьҭахь дынхоит рҳәоит. Аха аԥсуаа рҿы жәытә-натә аахыс аԥҳәыс ажәа лыманы аԥхьагылара ныҟәылгоны дшыҟаз ҳзырдыруа лакәк ыҟоуп убри шәзеиҭасҳәоит сара.

Анкьа Аԥсны қыҭак аҿы иахылаԥшуаз аҳык дыҟан. Иқәра наӡаны дыҟан, аха ԥҳәыс дааигомызт. Ари гәырҩас иҟарҵон иқыҭа. Мчыбжьык ахьтә знык рызегьы еизаны аҳ иҳәозаарын. Ҳаҳ ҳазкәыхшоу, ԥҳәыск дааугар, ҷкәынак духьӡар, уара ушьҭахь иаҳхылаԥшуа аӡә дҟалап ҳәа иарҳәон. Уигьы аџьаама аԥхьа хаҳә дук ыҟазаарын, абри ахаҳә шьны абри ауаажәлар акрырҿашәҵар, саргьы ԥҳәыс даазгоит иҳәон. Нас иҟарҵоз ахаҳә шԥоушьуеи, уи ишьна ауаа ишԥарҿоуҵо иҟамлаша акоуп ҳәа иеимлысуазаарын. Нас есхәаша ас рҳәацыԥхьаӡа иара ииҳәоз иҳәон.

Ҽнак абас аниҳәа, маҷк иқәрагьы наӡаны иҟаз аӡәы даара игәы ихьын, илахь еиқәны иҩнахьы дцазаап. Иҩнахьы данца, иахьӡаны иҟаз иԥҳа дҵаазаап: Саб иҟоузеи иухьзеи, улахь еиқәны уааит ҳәа. Ааи ааи, сыԥҳа уи бара ибдыруа бызхәо акгьы акәым, баҟәыҵ иҳәазаап. Ах саб, сара исыхәо акы акәымзаргьы исоуҳәар ҟамлаӡои? Уара гәырҩаны иумоу сара издырыр ҟамлаӡои анылҳәа, абас-абас аҳ ҳиҳәоит ԥҳәыс дааигап ҳәа, аха иара ииҳәо,  абри аџьаама аԥхьа иҟоу ахаҳә шьны еиҿыхны ауаажәлар ирҿашәҵар аԥҳәыс даазгоит ҳәа ауп. Уи иҟамлаша акы акәуп, ишԥаҟаҳҵои ҳәа убри ауп сзырхәыцуа иҳәеит. Ларгьы уи ацкыс имарианы иҟоузеи лҳәазаап. Ахаҵагьы ибҳәо закәызеи, уи шԥамариоу аниҳәа ашьтәа зшьуа аиҳабы иоуп, иааиуа ахәашазы ус аниашәҳәалакь иаргьы аҭак аниҳәалак аԥхьа унагыланы саҳ сызкәыхшоу абри ашьтәа зшьраны изҳақу уара уоуп. Уара абри шьны иааҳаҭ, иаанхо амаҵ ҳа иҳамуеи уҳәар, ииҳәо убап усҟан, лҳәеит.

Егьи ахәаша дгәырӷьаҵәа дцеит. Анамаз кны аџьаама ианааҭыҵ зегьы иҳәахт. Ианиҳәа, аҳ еиҭеиҳәоз еиҭеиҳәеит. Уи аниҳәа ани ауаҩгьы иаԥхьа днагылан: саҳ сызкәыхшоу, абри ашьтәа зшьраны изҳақу аиҳабы иоуп. Ҳаиҳабгьы уара уакәзар ари шьны иааҳаҭ. Иаанхо амаҵ ҳа иҳамуеи аниҳәа, аҳ длаихәаԥшын акгьы мҳәакәа шәеимлыс иҳәеит. Ианеимлыс ашьҭахь аҳ дхәыцуа далагеит. Абри уажәраанӡа есхәаша еиҭарҳәон, ари иара ихшыҩ ала иҳәар усҟангьы иҳәон, аха ари ахшыҩ изҭаз аӡә дыҟоуп ҳәа игәы иаанагеит. Џьоукгьы уи ауаҩ иахь ишьҭын шәеимда, ари ауаҩ ахшыҩ изҭаз деилышәкаа ҳәа реиҳәеит. Нас инашьҭалан ирбеит ари ахаҵа иԥҳа дахьӡаны дыҟаны уи ахшыҩ изҭазгьы убри лакәны дшыҟаз.

Аҳ иахь иааит иарҳәеит. Аҳ ус акәзар иҳәан, ҩымш-хымш рышьҭахь ҩыџьа рҽи-ркәадыри иақәыртәаны быжьшықәса имхьац жәык риҭан абри абни ауаҩ иҿы ижәга иҳәеит. Аныгагьы риҭеит. Салам сызишәҭ иҳәеит. Ани быжьшықәса имхьац ажә уаха ирхьаны абри алагьы ахши аԥеи еидыргыланы исзаажәга иҳәазаап. Нас уи иҟамлаша акакәми? Ицазаап, салам ирҭан ауаҩы. 

– Аҳ салам узааишьҭит, абри быжьшықәса имхьац ажә уаха ирхьаны аԥеи ахши ҳауҭар изаҳгоит, уи азын ҳааит рҳәеит.

– Ааи ибзиоуп! Шәтәа ара иҳәан, џьара илаиртәан, иԥҳа лҿы дынкылсын, аа исзыбуз ббома бара, иҟасҵозеи уажәшьҭа иҳәеит. Ари аҳ иааишьҭыз ауаа ирҭаху иҟамлаша акоуп. Исыԥсыхәозеи аниҳәа:

– Ах саб гәыбӷан сумҭан, аха ари зынӡа имариоу акоуп. Уажәы уара маҷк угәы ухьны уҟоуп, уԥсы ааушьап, џьара уца лҳәан длышьҭит. Лара даалаган лыкәша-мыкәша иҟаз арԥарцәеи аԥҳәызбацәеи рызегьы ааидылкылан – асасцәа ҳамоуп, уаха ачара ҳамоуп ҳәа иаалгеит. Ҩыџьа-хҩгьы навалгалан, ани иааргаз ажә ишьны акәац ҟашәҵа ҳәа ралҳәеит. Урҭ иҟарҵоз анрыдылҵа, еизаны иҟаз зегьы шьыжьынӡа икәашеит, ишәаҳәеит, аамҭа бзианы ирхыргеит. Уи ашьҭахьгьы акәац анжәы аишәа дырхиан акрырҿалҵеит.

Праздник урожая в Лыхны
© Sputnik / Томас Тхайцук

Уажәшьҭа игьежьыроуп. Ианыгьежьуаз ақәабқәа ҩба рылҭазаап. Руакы ахаҳә сса ҭалҵеит, егьи аруакгьы ашы (ашыла) ҭалԥсан ирылҭеит.

– Аҳ салам сызишәҭ лҳәеит. Нас ари иаажәгаз ажә ԥак арит. Ажә аԥа ахьариз азын цәгьа игәырӷьан иузнымкыло иҟоуп. Уи злаҿаҳҳәо ашаха ҳамаӡам. Аԥагьы даара еилҟьоуп, уигьы злаҳкуа ашахагьы ҳамаӡам. Абри ашы ала ан азыҳәан шахак ҟаиҵааит. Абри ахаҳә сса алагьы аԥазыҳәан шахак ҟаҵаны иаҳзааишьҭааит. Усҟан ангьы аԥагьы шәаҳҭоит ҳәаны аҳ иахь ахабар лышьҭит.

Нас аԥхӡы еиқәырҭәо ақәабқәа рыманы илкылсын аҳ ианиарҳәа, аҳ даахәыцын, сара уажәраанӡа хшыҩла сзышьҭаз дызбеит иҳәеит. Нас ԥҳәысаагара игәы иҭеикын ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит уи аԥҳәызба дырҭаххарц азыҳәан. Шәыԥҳа даҳгәаԥхеит, аха аҳ убас ак иҳәеит убри дақәшаҳаҭхозар даҳгоит рҳәеит. Ишԥыкәу уи анырҳәа, ус рҳәеит: Дҭацаны даннанагалакь аҳ иус дшаламцәажәо ала ажәа ҳалҭароуп ҳәа. Аҳ иус далацәажәар иааилыҵуеит. Нас аҭыԥҳа илазҵааит: иҟоу абас абасоуп иҳабҳәозеи ҳәа.

Аа уи аҳ иус иа иусуп, са исусузеи лҳәеит лара, нас дыргеит. Ачара ду ҟалеит. Ԥыҭк анҵы ашьҭахь, аҳ хшыҩла сзықәгәыӷуа аԥшәма дсымоуп иҳәан ақыҭақәа рахь еимдара, ныҟәара дцеит. Уи аамҭазы уи аҳ иқыҭаҿы иҟаз аӡәы ихараны џьара мхык иман. Дцәаӷәаразы ицәқәа ҵакны уа дцан дцәаӷәон. Маҷк аҟара изынхеит, сааҭк-ҩсааҭк рыла иҟоуҵаша, аха амра ҭашәеит. Ашьыжь исцәаӷәап, уаха аҩныҟа сымцап иҳәан уа даангылеит. Ауха ицәқәагьы ауардын иадиҳәалеит. Ус дшыҟаз, аҽаӡәгьы уи ақыҭахь дцарц амҩа дықәын, аха иҽы ирацәаны аидара ақәын иааԥсеит, убри азын уа даангыларц иҭаххеит. Уара ара унхозар, саргьы сҽы ааԥсаны иҟоуп ара саангылоит, ҳаиҩызцәаз аниҳәа, егьигьы ибзиоуп иҳәеит. Ари ауаҩгьы иҽы ауардын иадиҳәалан акрырфеит, акрыргеит, еицәажәеит, ацх анца ицәеит.

Ианааԥш аҽы аҽҵыс арины ишыԥаҭԥаҭуаз ауардын аҵаҟа иаҵалазаап. Ауардын  зтәыз сара суардын аҽҵыс ариит, сара истәуп иҳәеит. Аҽы зтәыз, уара уанаџьалбеит, иуҳәо закәызеи, ари ан ара иҟоуп иҳәеит. Уи ан иатәызар, ан аҵаҟа иҟалон, са суардын аҵаҟа иҟоуп иҳәеит. Рус ӷәӷәахеит. Аҵыхәтәаны аҳ ҳиазҵаароуп рҳәан аҳ иҿы еиманы иааит. Аҳ иҿы ианааи, аҳ иԥҳәыс даадәылҵын, иҟоузеи ишәымоузеи анылҳәа, изықәшәаз ларҳәеит, аҳ аҩны дыҟазар ҳус ибап ҳәа ҳааит рҳәеит. Лара ари ирҳәазгьы иакәым ак шакәыз анылба, ус лҳәеит: аҳ амшын амца акын, абамбала ирцәарц дцеит ҳәа. Уи ауардын зтәызгьы, унаны амшын амца акуама? Амца акыр абамбала иузырцәома? – иҳәан иааџьеишьеит.

– Уара афы усааит, ауардын аҽы ариуама анылҳәа, иаргьы ихшыҩ аҭыԥ аҿы иааин, аҽгьы аԥагьы аҽы зтәыз илҭан аус еиллыргеит.

Аҽы зтәыз дгәырӷьан ақыҭаҿы зегьы ириеҳәеит. Абас иҳамаз аус зеиԥшраз, аха ҩажәак рыла аҳ иԥҳәыс илыӡбеит, даара ахшыҩ бзиа лымоуп ҳәа. Аҳгьы ҩымш-хымш рышьҭахь дгьежьны даауан, иқыҭа данналала, зегьы иарҳәеит ани иԥҳәыс иҟалҵаз абзиара аӡбахә. Аҳ ицәымыӷхеит. Иус далацәажәеит. Уажәшьҭа еилымҵар ада амуа иҟалеит. Аҩны данааи: – Бара быххьандаз! Сусқәагьы ҟабҵо балагеит, сус балацәажәеит, ари еибаҳҳәахьаз акәын, уажәшьҭа ҳаилымҵыр амуа иҟалеит. Ари аҩны аҟынтәи еиҳа бзиа иббо быман баб иҩнахьы бцар акәхеит. 

Нас аԥҳәысгьы: – уара  иуҳәаз ажәа наугӡоит, саргьы бзиоуп сҳәоит, ҳаилыҵуеит, аха акыр шықәса даара ибзианы аҩны ҳәа сыҟан. Уахык акреицымфакәа ҳзеилыҵуам лҳәазаап. Аа, уи ҟалоит иҳәазаап иаргьы. Ауха, акрырфарц азыҳәан ацха ауаҩы дызшьуа ала ахаақәа бзианы иҟаҵаны, аҳ бзиа иибақәоз зегьы ҟаҵаны аишәа лырхиан ацха далыршьит. Ацха данашьы ихы-изымдыруа дықәхеит. Афақьаҳәа ҩыџьа-хҩык даарыԥхьан аҳ даашьҭыхны ауардын длақәылҵан ауха ахьшәашәараха лаб иҩнахьы амҩа иқәлазаап. Амҩабжара ианааи ахьшәашәаразынгьы ауардын ахьыҵысуаз азынгьы даанарԥшит иара.

– Уа иҟабҵозеи бара? Ҳабацои? – иҳәазаап.

– Саб иҩнахьы ҳамцои анылҳәа, — баб иҩнахьы бцозар сара исылабхузеи иҳәеит иара. 

– Уара иумҳәаӡеи, ари аҩнаҿы еиҳа бзиа иббо акы аашьҭхны бца ҳәа? Уара уацкыс бзиа избо иҟоузеи? Уара усыманы сцоит лҳәазаап.

– Унан! Иргьежь ауардын. Ари ашьҭахь сус балацәажәазаргьы ҳаиццоны ҳаҟазааит, — иҳәан ус рыҩнахьы игьежьын иааит".

 

 

 

 

 

154

"Илбаз иакәӡам дыззааргаз..."

124
(ирҿыцуп 17:29 19.09.2020)
Ақьаӷьариа лыцхыраарала аԥҳәысҳәараан зны-зынла иҟалар зылшоз ахҭысқәа аҭыԥҳацәа рразҟы ишаныԥшуаз еиҭалҳәоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Аҳәара уадаҩуп иахьа сызлацәажәо атема атрадициатә ҟазшьа ду амоуп ҳәа, аха усгьы, шамаха џьара иуԥымло цәырҵроуп сгәахәуеит. Апоет Платон Бебиа илаф жәеинраала "Ачара ду" иахьа чарацыԥхьаӡа ирҳәоит. Измаҳацда арҭ ацәаҳәақәа:

"Ачара ду аилашымҭаз

Амҳараҿы бжьык аагеит.

- Унан, иҳахьзеи? Ҳаи, сыԥсындаз!

Амитә ҳахьит, ҳҭаца дцеит!"

Апоет иажәеинраала асиужет хыҭҳәаауп сызҳәом, ари иамоуп акырынтә ҳаԥсҭазаараҿы имҩаԥысхьаз ахҭысқәа рсиужет. Иахьа иҟалап, ас иҟамлозаргьы, аха схәыҷреи сқәыԥшреи раамҭазы исаҳахьан "илбаз иакәӡам дыззааргаз" шырҳәоз. Апоет Бебиа илаф ажәеинраала иазааигәоу асиужетқәа зны-зынла аԥҳәыс лзы иразҟыдараны ианыҟало ыҟоуп, ҳчарақәа рҿы иацкәашозаргьы.

"Ус уа, агәыла ҭаҳмада

Дахьтәаз ҿааиҭит абас:

- Дадраа, ҳҭаца дцеит, избанзар

Илбаз иакәӡам дыззааргаз…"

Абри ашәа сазыӡырҩыцыԥхьаӡа иаасгәалашәоит ԥҳәыск лҭоурых, уи ари ашәаҿы ишыҟоу еиԥш, илбаз иакәым дыззааргаз, аха лҟазшьа илнамҭеит, ашәа асиужет аҿеиԥш, лабраахь агьежьра, дыззааргаз илдырбаз шиакәмыз анылба.

Таиф Аџьба илакә-поема "Сабажәгьалеи" афырхаҵа ишьашәалаз, иҟәынгаз арԥыск иуацәа ԥҳәыс дизыргарц рҭаххеит. Дара ибзианы ирдыруан, иара иҟәынгареиԥш, адәахьтәи иҭеиҭыԥшгьы аӡәгьы дшыхнамхуаз. Сабажәгьалеи ихаҭа-ԥсаҭа иакәын иара. Иуацәа убри аҟынтә ирхәыцит ԥҳәыс дшизааргашаз аплан. Зны далрыԥшааит ажәа знырҵашаз, зсахьа бзиаз, хшыҩлагьы икәадамыз лара.

Рҟәынга иҿы ааиртыр иԥҳәысаагара шхыбгалоз рымдыруаз, исахьагьы уи анубаалон усгьы, убри аҟынтә, иаалаган, рқыҭа иатәыз, зыгәра ргоз, ирыцәтәыммыз аҭаацәара иалалахьаз ԥшӡакы рыҷкәын иҭыԥан ԥҳәысҳәара дыргарц. Ақьаӷьариа амҩа ылылхит аԥхьа, аҭыԥҳа длацәажәеит, зычаԥашьа бзиоу, зани заби бзиоу дшизылҳәо азы дазыҟалҵеит.

Аҭыԥҳа маҷк инахараз шьха қыҭак датәын, арҭ аҭаца дызгарц зҭахыз адгьыл каршәраҿы инхон. Иахьынхоз рҭыӡҭыԥ аманшәалара адагьы, мазаралагьы ихьысҳамызт. Аӡӷаб деибан, лани лареи ракәын ашьха қыҭаҿы аҩны иахыз.

Ицеит илықәыршәны аԥҳәысҳәара арҭ ауаа. Аҟәынга иҭыԥан ицәырыргоз иблақәа иаҵәаӡа, знык унархыԥшылар урытҟәо иҟан. Ауха иахьнеиз аԥшәмаԥҳәыс лыԥҳа аразҟы лоур лҭахымзи, аишәа лырхиеит асасцәа дахьқәа рзы. Аҭыԥҳа дынкылыԥшны днаихәаԥшит лҳәара инеиз. Иаразнак лгәы дҭашәеит аблагәыӷра, иԥшӡара дыхнахит иаразнак. Аԥшӡа, иԥшра адагьы, итәашьа-игылашьала дугәамԥхо дыҟамызт. Ирфеит, иржәит, асасцәа изызнеиз ан лҿы ицәырыргеит, уи аамҭазы ақьаӷьариа аус лухьан, абла гәыӷрақәа ихырхыз аҿа ллырҳәахьан, ари аҩыза аразҟы даҽазнык лашҭа ишҭамлар шалшо лырдырны.

Ажәакала, дырҳәеит аҭыԥҳа, дук хара имгакәа, аҭацаагацәа цан, Аҟәынга ҳәа ҳзышьҭоу аԥҳәыс дизааргеит. Аҭыԥҳа лакәзар, дызҭаргалаз ашҭа лаша, илдырбахьаз аблагәыӷра уҳәа, лгәы ҭыԥраауа дыҟан. Чарамызт ируз, аха ауацәа, аҭахцәа адгаланы аишәа бзиа рхиан. Ҵхыбжьонынӡа еилыҵуамызт асасцәа, аҭацагьы маӡала дкылыԥшны абла гәыӷрақәа дрышьҭан, аха дара џьара рҽыҵәахны иҟан, ицәырҵуамызт макьана.

Ҭынчрахеит, асасцәа еимпит, аҭацагьы луада лдырбеит. Дук мырҵыкәа, абла гәыӷрақәа рцынхәрас луада иааҩналеит ашарамша блақәа. Лыблахаҵ аагьежьит азныказ. Ашьҭыбжьқәагьы цәгьахеит аҭаца даазгаз рыҩнаҿы. Ақьаӷьариа лакәзар, ҵаҟатәи аихагылаҿы лҽырхианы дтәан, аҩныҟа агьежьра шхьымӡӷу, уахь лышьҭахьҟагьы лан лыбӷа шԥылҵәо уҳәа, илҳәашаз рхианы илыман.

Илылымшеит аҭаца апоет Бебиа иажәеинраалаҿ ишыҟоу еиԥш, аҩныҟа ацара, илылымшеит, избанзар ҟазшьала дыӷәӷәамызт. Даанхеит дыззааргаз иҿы. Аҵаул чарагьы лзыруит анаҩсан. Аҭаца дахьыкҿагылаз ани абла гәыӷрақәа харшәшәара ҳәа иныҩналеит. Лгәы ааилагьежьит лара, лыԥсы злахаз, лразҟы анасыԥдара азҭаз аблақәа данырхыԥшыла, аха илыхьыз лҽамариашаны ҭацара ахәхәаҳәа иуа дыкҿагылан, лынасыԥдара илхаршәыз лкасала ихҩаны.

Аҭаца еснагь дазыԥшын урҭ абла гәыӷрақәа зхаз рашҭа данҭало ҳәа. Даалон иара уарла-шәарла, даныржьозтәи ахҭысқәа алаф ахь ииаганы иаацәырго. Абас ицон аамҭа. Аҟәынгажә иакәзар, дгәырӷьаҵәа иԥҳәыс ԥшӡа длывагьежьуан, иҟәынгара убла ааҭнахуама уҳәаратәы.

Аамҭа цеит. Аҵеи диит ари ашҭаҿы. Ахәыҷы маҷк изҳауа даналага, абзҳәацәа игәарҭо иалагеит аҷқәын хәыҷ абла гәыӷрақәа шихаз. Уаҳа акыр аҭахызма, ус акәымзаргьы, илыхшаз "ани илдырбаз иоуп дзеиԥшу" ахьӡхалеит. Убас шырҳәозгьы, лара гәыбӷан аӡәгьы илиҭомызт, анхәеи абхәеи рмаҭа иеиӷәырӷьо инхон.

Абас еиԥш иҟоу ахҭысқәа рыӡбахә акырынтә исаҳахьан. "Илбаз иакәӡам дыззааргаз" рҳәон. Ари арыцҳара ианахаз еснагь иразҟыданы срыхәаԥшуан. Акгьы иацәымшәакәа, зразҟы аиқәырхаразы зыҩныҟа ачара аилашымҭазы игьежьуаз рҭоурых сазгәыдуун. Абла гәыӷрақәа ракәзар, уажәгьы иҟоуп, зны-зынла имҩахыҵуеит анкьа иара дзырбаны иааргаз ҭацас дахьыҟоу амӡырхахьы…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

 

 

124

Ан лҳақ узгом: иҟалахьоу хҭыск

275
(ирҿыцуп 15:42 19.09.2020)
Sputnik аколумнист Саида Жьиԥҳа иҳацеиҩылшоит ааигәа илаҳаз, акырӡагьы лгәы ианырыз ԥсыуа ҭыԥҳак ллахьынҵа иазку аҭоурых.

Аԥҳәыс лыԥсҭазаараҿы иналыгӡо арольқәа рацәоуп. Ан, анду, аҭаца, аиаҳәшьа, анхәыԥҳа, аицала уҳәа еиқәуԥхьаӡо уалагар, иуҳәаша ыҟоуп. Аха зегь иреиҳау ауалԥшьа – анра аныҟәгара ауп. Иахьа ишәзеиҭасҳәо ахҭыс угәы ҭнашьаауеит. 20 шықәса зхыҵуаз аԥҳәыс қәыԥш лыԥшәма атәымуаа рыгәра ганы лаҳаҭыр дшаӷрагылазгьы, лцәа иалаз ахәыҷы аԥсҭазаара илҭоит. Аамҭа анҵлак лхаҵа уи лҳақ шизымгазгьы ааԥшуеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоу ажәытә аԥсуа хыбрақәа ирызкны "Ицәажәо аҭыӡқәа" захьӡу апроект анагӡара снапы аласкит ҩымз раԥхьа. Афотоматериал шеидыскылалак сгәы иҭоуп ахҳәаа ацны альбом аҭыжьра. Уажәтәиала аекспедициа мҩаԥызгеит Аԥсны мраҭашәаратәи ахәҭахьы. Ақыҭақәа жәпакы рҿы нап зыдкылоу реиԥш иқьаԥҭахаз анхамҩақәагьы ыҟоуп. Уажәааигәа Гәдоуҭа араион қыҭак аҟны сылаԥш ақәшәеит ашҭаҟны шәышықәса иреиҳау акәасқьеи, архитектурала иахьатәи ҳаамҭа иақәшәо аҩни шҭагылаз. Араҟа уаҩ дышнымхоз аҟара снырит санынаԥшааԥш, аха уеизгьы агәылацәа сразҵааит аԥшәма дыҟоума ҳәа.

"Мап, схәыҷы, ара уаҩ дахымижьҭеи акыр ҵуеит, аԥшәма дыԥсхьеит. Агәара шәиуп, ибымбои аҳаскьын ахысны ишыҟоу, ҳшәаны арахәгьы ҭаҳҵом", - ҳәа сызҵаара аҭак ҟаҵо, 70-ҟа шықәса зысҭаз ԥҳәыс быргк саԥхьа даагылеит.

"Сыпроект ианаало акәасқьа ҭагылоуп, афото ҭысхыр сҭахын", - ҳәа сыгәҭакы анласҳәа, исабжьалымгеит уахь анеира.

"Еҳ, ара шаҟа лаӷырӡы каҭәахьоу бдыруандаз, агәынқьбжьы иахьагьы слымҳа иҭыҩуеит", - ҳәа лажәабжь дналагеит абырг.

И. (ус лыхьӡыз) лыԥшра, лсахьа уаҩ деилаҳаратәы иҟан. Ақалақь ҭыԥҳа хҩеишьцәа раҳәшьазаҵә лакәын. Хымԥада, лҭаацәа иреиӷьу анасыԥ рҭахын рыхазына лзы. Изныкымкәа Аҟәатәи арԥарацәра ажәа лнырҵарц иалагахьан, аха лара дхыихит зоура-зыҭбаара наӡаз, ԥшралагьы узыгәҭамсуаз, "абз зҿаз" ақыҭа ҷкәын. Азныказы иара лҭаацәа маҳәыс дырҭахымхеит, дара рыдагьы ауа, аҭынха уамашәа избаз рацәаҩхеит "ақалақь ныжьны дабацеи" ҳәа. Арԥыс итәқәа ракәзар "дхысит, аха ишԥа" ҳәа рҭаца илеигәырӷьон. И. ақыҭа дамарахеит: аҩны, адәны цқьаӡа илыман, дчеиџьыкауаҩын. Ажәгьы ахьашьа лҵазаап.

Ачара ашьҭахь шықәсыбжак ааҵуаны, лара усҟан хымз ҵуан лцәалтәымкәа дыҟеижьҭеи, лхаҵа ашәҟәы изааит: "Уҩны иҩнаҵаны иумоу деилкааны дааугазар аума угәаӷьит, иузымдыруазар иуасҳәоит ухы умфарц, уара дуццаанӡа аӡәымкәа, ҩыџьамкәа ахацәа дышрыдырбалахьаз" ҳәа зныз.

"Арҵәааҳәа дшыҳәҳәоз лыхцәы данкны, адәы дықәыжьны, лымгәа шьапыла дҭасуа, дылҿажьцәо, "бара ацәыбза" ҳәа дҟаауа, ааигәа-сигәа инхоз агәылацәа еизигеит. Ажәлар идирҳаит иҟалаз. Лара ахәаша лакәзар, адгьыл лнацәақәа аларԥсны анышә кны, ажәҩан ахь лхы рханы "акагьы шысхарам" ҳәа дқәит. Аха уи заҳауадаз", - дқәыԥсычҳауеит агәалашәара иамҽханакыз аԥҳәыс.

И. лабхәараа ашьыжь ауп лабраа рахь "шәыԥҳа ддәылганы дыжәга" ҳәа аацҳамҭа анырышьҭ. Ауха ари сзабадырыз аԥҳәыс бырг (усҟан еиқәлацәаз ракәын) лыҩныҟа дылгазаап.

"Зылацәа еихьызшьда ауха… Санхәеи сареи лхы аԥырылхыр ҳәа ҳшәаны даҳҷаԥшьон.

Ахаан сгәы иҭыҵуам лан длыҵагыланы данылгоз, лыԥшәма игәараҭахь лхы рханы "имиц асаби шьапыла дисуан, аха иара ианажьра имоукәа дыбзамкәа, дыԥсымкәа адунеи дықәхааит" ҳәа илҳәаз ажәақәа", - лылабжыш аахыҳәҳәаалеит ажәабжьҳәаҩ.

Исаҳаз сгәы ԥнаҽын аҳауа сзымхо салагеит. Анцәа иџьшьаны ааигәа иҵыҵуаз аӡыхь сыԥсы еиқәнархеит.

"И. лгәабзиара ашәарҭара иҭагылан азы Москваҟа дыргоит, уатәи аҳақьымцәа рыбзоурала деибганы аԥа длыхшоит", - ҳәа ахҭыс аиҭаҳәара иацылҵоит абырг.

И. лашьцәа алеишәа џьбара рыман, аха раҳәшьа дшыцқьаз агәра ргон азы лгәы дадмыргеит, раҳәшьаԥагьы рыжәла ирҭеит, "рнапы дықәыргыланы" дырбон. Руаӡәы, И. лшьа иурц рымаҳә иԥынҵа ахьҭаԥиҵәаз азы ҩышықәса аҭакрагьы ихигеит.

Аамҭа ықәҳа ицеит "ашәҟәы еиқәаҵәа" ахыҵхырҭа еилкаамкәа… "Уи илышьҭақәаз рахьтә мап зцәылкыз аӡәы иҩызар ҟалап", - рҳәалон акәымзар.

Хәышықәса рашьҭахь И. лхаҵа ҽаӡәы дааигазаап. Уигьы дқалақьҭыԥҳан, аха лара ақыҭаҿы дшаанымгылоз лҳәахьан. Убри шеимаркуаз, аӡӷаб хәыҷы ирыхшаз жәашықәса анылхыҵ, еилыҵит. Аҵыхәтәаны иқәра неихьаны, хәык изыҟазҵаша иқәлаз аӡәы дааигоит. Ҩбаҟа шықәса ааҵуаны ахԥатәи иԥҳәыс лыԥсҭазаара далҵуеит.

Аԥеи аԥҳаи змаз ахаҵа ихала аҩны даанхеит. Ила ҭраа агәылацәа рахь дымҩахыҵлон игәы ихашҭырц, аха уаҟагьы изыразӡамызт. Ақыҭаҿы ауаа ргәы дацәымӷын.

"Ус ауп ишыҟоу, ихала данаанха дычмазаҩхеит. Дыбзамкәа, дыԥсымкәа аиарҭа дылахеит. Ҳаҭыр зманы иҟаз иуа-иҭынха иԥа иахь ишьҭит иҿаԥхьа аҭамзаара шьҭаиҵарц шиҭаху иарҳәарц. Уи аамҭазы 40 шықәса ирҭагылаз, хҩык ахшара ирабхахьаз ахаҵа, иан лгәаанагара дазҵааны дааит ахаан злакҭа дҭамԥшыцыз иаб иахь. Иҿы зымцәажәо иҷкәын инапы агәыдкылара даҿын ишьамхы арсны. Аԥа, атәым быргк дышрыцҳаишьара еиԥш дизныҟәеит. "Уҽырӷәӷәа" ҳәа наиаҳәаны ашҭа дҭыҵны дцеит", - еиҭалҳәоит агәыла.

Аԥҳәыс лҳақ ззымгаз ахаҵа уи ашьҭахь хара дымнеит. Ари аҩны акәзар, иԥагьы иԥҳагьы ирҭахымхеит. Ранацәа рылаӷырӡ ахькарҭәаз аҭыӡқәа мап рцәыркит.

Еицәаз алахьынҵа иқәнасыргон ари агәаҵәажәпа. Аха сара уи иеиҳа амца сыцразҵо ашәҟәы зҩыз иоуп. Иҟазар адунеи аҿы аиашара, аԥсҭазаара дахьнархәызар ахәҭоуп.

Егьа маӡа ргәылаҵәахуп зфото ҭыхны исымоу аҩнқәа. Аха урҭ ртәы анаҩс…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

275

Ҷедиа ачарақәа раанкыларазы: ажәлар ахьцо-иахьаауа рзеилымкаауа иҟалеит

0
(ирҿыцуп 20:13 19.09.2020)
Ачарақәа рура аамҭа ахыгахоит иааиуа амзазы. Ас еиԥш аҭагылазаашьа ачараурҭатә хыбрақәа рыԥшәмацәеи ачара аҿҳәара ԥызҵәахьоу ауааи зҭанаргыло ауадаҩрақәа ртәы арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит абанкеттә зал аиҳабы Авҭандил Ҷедиа.
Ҷедиа ачарақәа раанкыларазы: ажәлар ахьцо-иахьаауа рзеилымкаауа иҟалеит

Аҳәынҭқарра ахада Аслан Бжьаниа аусԥҟа ҭижьит "Аԥсны Аҳәынҭқарра ауааԥсыра ргәабзиара акоронавирустә инфекциа COVID-19 ацәыхьчаразы хаз игоу уснагӡатәқәак рышьақәыргыларазы" ҳәа. Аԥкрақәа азинмчы роуеит жьҭаара 5 инаркны. Урҭ инарықәыршәаны, ачарақәа рымҩаԥгара аанкылатәхоит.

"Ашықәс нҵәаанӡа 20-25 чара ҳәа ашәҟәы ианҵаны иҳамоуп. Аԥарагьы ԥароуп, аха ачымазара ыҟазар, аҳәынҭқарра ахада иҭижьыз аусԥҟа ажәлар ацныҟәоит ҳәа ауп ишыздыруа, ус ауп ишеилыскаауа. Ажәлар чмазаҩхар, ирыцҳашьатәуп. Ауаа кредитла аԥара ргеит, ачара иазыԥшын, аха иҟауҵои. Ачара ахьыруа ахыбрақәа рҟны 40-45 рҟынӡа ҽнак иҭыҵуа ауаа аус руеит… Ачарақәа рыҿҳәара ԥҵәоуп. Октиабр азы ашәҟы ианыз сентиабр ахь рҽанырҵар рҭаххеит, агәыҭҟьара иҟоу збоит, аҩашагьы ачарақәа ҟарҵо иалагеит", - иҳәеит Ҷедиа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0