Страны мира. Республика Абхазия

Аԥсуааи абазақәеи реинаалара аҭоурых

62
(ирҿыцуп 13:19 25.05.2016)
Кавказ Нхыҵ Ашәтәыла инхо ҳашьцәа ашәуаа – иахьа абазақәа ҳәа ҳзышьҭоу ажәытә ҳабдуцәа ашәуаа ҳәа ирышьҭан. Урҭ ахьынхо аҭыԥгьы Ашәтәыла ҳәа иашьҭан. Ара Аԥсынтәыла акәын уа Ашәтәыла акәын. Анкьа арантәи асасцәа ҽыжәлан уахь ицон. Уантәи иҽыжәлан ара иаауан. Sputnik аналитик Нонна Тхәазԥҳа иаҳзеиҭалҳәоит аинтерес зҵоу ҭоурыхтә хҭыск.

Урҭқәа ирхааныз аҭаҳмадцәа рыԥсы ҭан 30-40 шықәса раԥхьанӡагь. Дара ргәалашәарақәа рҿы инханы иҟан наҟ-ааҟ реиҭанеиааирақәа ртәы. Уи еиҭарҳәон абас:

"Ҳшымгәыӷӡоз жәпаҩык аҽцәа шҭакаҿ агәырқьҳәа еицҽыжәлауан. Иршәыз рцәамаҭәала иҩашьомызт урҭ Ашәтәылатәи ҳашьцәа шракәыз. Лассы аамҭагь рышьҭахьҟа ихынҳуәамызт асасцәа. Рыҩны иҟоушәа ргәы каршәны ақыҭақәа инарылс-аарлысуа инарылалон. Џьоукы – рыуацәа рҭахцәа рахь имҩахыҵуан, џьоукгьы ауацәа ҿыцқәа дырҳауан.

Ицо ианалагалакь рысасцәа дахьқәа напы мацара ишԥадәықәырҵоз, арахәҭиаа ианркны аҳамҭақәа ранаршьон. Изыхәҭаз ауаа рыцҽыжәлон, аӷызааҳәа ашәа ҳәо, аҟәҟәаҳәа ихысуа Ашәтәыла ахыҵырҭақәа иаарыҵагылон.

Усҟан Ашәтәылаҟа зегьы еицырдыруа хыҵырҭақәас иԥхьаӡан: Гәбаа адәы инаркны Санчара, Ԥсҳәы, Наҳар, Клыхәра, Марыхә уҳәа даҽа акык-ҩбак!

Аԥсуаагь уажә иаазқәылаз иаҟәыҵқәеит акәымзар, ҳабацәа рхаан жәпаҩыла рҽеибарк ласы-лассы сасра ашәтәылаҟа ицалон. Иаҳа имҩаԥҵәароуп, насгьы ашьха акаҵәарақәа рхыҵразы иаҳа иманшәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡон Клыхәра ахыҵырҭа. Уи рышьҭахьҟа иааныжьны ишиашоу Ҟарачыҟа илбаауан. Џьара иаамҩахыҵны уахык-ҩаха рыԥсы ршьон, нас уантәи ашәуа қыҭақәа инарылс-аарлысуа, Баҭлаԥшнскнӡа инаӡон. Даҽа џьоукыхгьы уахь мҩас ишьҭымхкәан, Ҟарачы ианалслакь Мрагыларахь рхы дырхон. Урҭ цон Ҟабардаҟа.

Аҽцәа еицхаршьшьы ишнеиуаз, Ҟабардак иашҭа инҭалон агәырқьҳәа илҽыжәҵуан. Аԥшәма иара ишихәҭаз еиԥш бзиала шәаабеит ҳәа дырԥылон. Асасцәа ахьҽыжәҵуаз аҩнаҭа агәыла-азла уҳәа жәпаҩык адеизалон. Иҟан асаси аԥшәмеи мчыбжьык, жәамш ианзеиԥырымҵуазгьы. Чаран, жәран, шәаҳәаран, кәашаран.

Асасцәа рышьҭахьҟа ианыхынҳәуазгьы напы мацара ақыҭа иалрыжьуамызт. Аԥшәмацәа ҳамҭас иаақәдыргылоз зегьы ирыцкын Нхыҵи-Аахыҵи еицырдыруаз Ҟабардатәи аҽыжәлақәа.

Асасцәа андәықәлоз аҽны ахьырԥар рыцҽыжәлон, аӷызааҳәа ашәа ҳәо, аҟәҟәаҳәа ихысуа, ҳашьхақәа рхыҵырҭақәа рҟынӡа инаскьаргон. Араҟа акаҵәара акыдларҭаҿы саси-ԥшәымеи еиԥырҵуан.

Аха, ҳабацәа ишырҳәахьоу еиԥш, абзиара нагӡагь ҟамлозаап.

Аамҭахәыла зны, уи аныҟалаҵәҟьаз аӡәгьы издырӡом – зынӡа ибашаӡаз уск иахҟьаны аиӷара рыбжьалт шьак еицалҵыз аԥсуааи адыгақәеи.

Ас ианыҟала – аԥсуаа рахьынтәгьы адыгаа рахьынтәгьы, жәҩахырла иалырхуаз, ашьауардын ахшыҩ змаз ҳәа иԥхьаӡаз аҟәыӷақәа, ԥхны мшык азы, шьхак азқәан, ҵла зықәгылаӡамыз дәышкәаӷьазк аҿы рҽеиндыриеит.

" — … Ижәбома уажәраанӡа атәыла зырбгоз аӡхыҽҽақәа иаразнак рыҽшааиқәыркыз, да, шәааӡырҩи, — рышьҭыбжь шәаҳаӡом! Уи змааноу – ашьхақәагьы рлымҳақәа кыдырҵеит, еибаҳҳәо раҳаларц рҭахыуп!", — даацәажәеит еиниаз зегьы қәрала иреиҳабыз ҭаҳмадак.

" — … Ижәбома, уажәраанӡа аԥсҭҳәақәа зҿашылаз ажәҩан, икеикеиуа ишеилгаз! Ажәҩангьы иаҭахыуп ҳгәалаҟарақәа бзианы аицәажәара ҳалагарц! Иҩашьом, ажәҩангьы иадырит ҩ-жәларык рхаҭарнакцәа ҳақ уск ишеизнагаз!", — ҿааиҭит абырг, ихылԥарч ихыхны, ажәҩан даҵаԥшуа.

" — … Ижәбома, анҭ аҳәыҳәқәа абра ҳанаацәырҵ, даргьы ажәҩан иалхәхәа рҿаархеит, уажәы иаҳагьы илаҟәны ихыгьежьылоит. Ҩ-жәларык рхаҭарнакцәа здаҟам аҟәыӷақәа рыхшыҩ неилаҵаны, анунагӡа ҳаинаалара зырҿиаша ус дук рзыӡбагәышьар, анҭ амҵәыжәҩа ласқәа уи агәырӷьаӡ аамҵарсны ажәҩан иналаӡуеит адунеи иахьыргӡашт, аагылашьак ҟамҵакәа!", — акаҩ-акаҩҳәа ибжьы аарылҩахит зегь раԥхьаӡа ицәажәоз аҭаҳмада.

" — … Адунеи агәнаҳақәа зегьы ирыцкуп, аешьа инапала аешьа иҭархара!", — ҿааиҭит зуапа иҭашьшьы игылаз ахаҵа наӡа-ааӡа.

"- … Зԥа заҵә дҭахаз ан гәаҟ икалҭәо лылабжышқәа убри аҟара ихьанҭоуп, адунеи аҿы урҭ ацәыкәбарқәа капаншьа рымаӡам!", — нациҵеит зжакьа згәыдыҽҽала игылаз абырг.

"- … Дац-ԥашәк ҩ-жәларык ашьа анрыбжьала, ижәдыруазааит, изқәиааз адгьыл аҵысра хҭанакуеит, ишнеи-шнеиуа амшын хатәаларгьы ҟалоит", — иаарылаҩит даҽа хаҵак ибжьы.

"Уанӡа инашәмышьҭын, абааԥсы, уанӡа!", — иааиларԥсеит абыжьқәа.

" — … Ижәбома, анҭ ажәҩан хыла иҵызԥссо, ҳашьха ӡышқәа заҟа рҽеиқәыршәаны игылоу! Анцәа ида аӡәгьы издыруам, урҭ заҟа рхыҵуа, аха ишгылац игылоуп еиқәыӷьазӷьазуа. Хьҭеи, ԥшацәгьеи, дгьылҵысреи акгьы рԥырхагам, еилаарцыруеит, дара-дара еидҽырбалоит! Избанда, рымчхарақәа еиларсоуп, рыжәҩахыр еибыҭоуп! "Ус шәҽеиҟәыҭханы шәымгылан шәаргьы, шәымчхарақәа еилашәҵа, шәыжәҩахыр еибышәҭа!" — абас иҳаԥхьоит ҳашьха гәакьақәа!", — ибжьы нарылҟьеит, аҽыҩҳәагьы илабашьа наирсит раԥхьаӡа ицәажәаз аҭаҳмада.

Убри аамҭазы адәышкәаӷьаз азганк ахь ала еицырхашьшьы иаацәырҵит шәҩык аԥсуа ҳәсақәа, инеиԥынкыланы зегьы кассы шкәакәала рыхқәа ҵакын, зегьы иргәыдкылан агәыԥҳәы иаҵаз асабицәа, урҭ зегьы ҷкәынцәан.

Абарҭ анаацәырҵуаз инақәыршәаны, адәышкәаӷьаз егьи азганк ахь ала рҿаархеит шәҩык адыг ҳәсақәа, урҭгьы кассы шкәакәала рыхқәа ҵакын, урҭгьы иргәыдкылан агәыԥҳәы иаҵаз асабицәа, урҭгьы ҷкәынцәан.

Аԥсуа ҳәсақәа гылеит мраҭашәарахь ала еицырхәоуны, урҭ рҿаԥхьа мрагыларахь ала иаагылеит адыг ҳәсақәа.

Ҩышәҩык асабицәа згәыԥҳәы иадкылаз, ҩышәҩык анацәа еизааигәаӡан, еиҿаԥшуа игылоуп. Асабицәа-амаалықьцәа агәыԥҳәы иаҵазар акәхарын, аҵәыуара акәым, ус қьып-шәыпбжьыкгьы рхылыҩуамызт.

Ус ҩыџьа аныхаԥааҩцәа-абчараҳцәа ҳаракырак иаақәгылан, зысабицәа згәыдкыла ҩыџьараны рҽеиҩша еицрыхәхәа игылаз анацәа иаарылаԥшит.

" —… О, Анцәа ду, шьарда зымчу! Иҳагымзааит улаԥха, угәыԥха!", инеимда-ааимдо иналагеит урҭ аҭоубаныҳәара.

" — … Ҩ-жәларык риешьара зырҿыцуа, еихазҳауа шәакәзааит, шәарҭ анацәа!"

" — … Анкы илхымшаз, аха гәыԥҳәыхшыла еишьцәахаз шәакәхоит, шәарҭ асабицәа маалықьцәа!"

" —… Иахьарнахыс шәарҭ асабицәа шәыбзоурала агәаӷ рыбжьыҵуеит шьҭрак иахылҵыз ҩ-жәларык!"

" —… Иахьарнахыс арҭ асабицәа рыбзоурала рыжәҩахыр еибырҭоит аишьцәа ҩ-жәалырк!"

" —… Иахьарнахыс анкьа аахыс ишыҟаз еиԥш агәреибагара рыбжьалоит аишьцәа ҩ-жәларык!"

" —… О, анасыԥ згымхаша анацәа, наӡаӡа шаҳаҭра шәзырурц ишәзыԥшуп анҭ ҳашьцәа гәакьақәа!"

" —… О, насыԥ згымхаша анацәа! Ижәгәаӷьы, згәаӷьра уадаҩу аҳақ ус!"

Ан лҿаԥхьа игылаз егьи ан лышҟа лысаби дналырххеит, уи ангьы лысаби ари ан лышҟа даалырхеит.

Абас ҩышәҩык анацәа, ҩышәҩык рыӷра иҭшааз рысабицәа наҟ-ааҟ еимырдеит.

Абас еинаалт шьак еицалҵыз ҩыџьа аишьцәа рхаҭарнакцәа аԥсуа адыга жәларқәа.


62

Зхьаа згәалақәа ацәызҳәаз апоет: Витали Амаршьан игәалашәара иазкны

36
(ирҿыцуп 15:26 22.09.2021)
Иахьа иԥсы ҭаны дҳалагылазҭгьы 80 шықәса ихыҵуазаарын Аԥсны Жәлар рпоет, апрозаик, Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩ, Д.Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиеи "Ахьӡ-Аԥша" аорден II аҩаӡареи занашьаз Витали Амаршьан. Уи игәалашәара иазку анҵамҭа азирхиеит Анатоли Лагәлаа.

"Адунеи аҿы зегь реиҳа алахьеиқәра зцу агәырӷьара – поетны аҟазаароуп. Егьырҭ зегьы рацәак ихьааӡам, аԥсрагьы налаҵаны".

Федерико Гарсиа Лорка

Иахьа иԥсы ҭаны дҳалагылазҭгьы, 80 шықәса ихыҵуазаарын Аԥсны Жәлар рпоет Витали Амаршьан. Сара раԥхьаӡа акәны Витали Амаршьан дызбеит саб ажурнал "Алашара" аредакциаҿы саннеигаз. Усҟан аа-класск рҿы стәан. Исхашҭӡом, ажурнал аредактор хада Алықьса Џьениа Аиааира Ашҭаҿы иахьа ибылны игылоу ажәытәтәи Аиҳабыра рыҩны иавагылаз х-еихагылак иҟаз аҩны аҩбатәи аихагылаҿ дтәан. Имаӡаныҟәгаҩ адҵа лиҭеит апоетцәа Мушьни Миқаиеи Витали Амаршьани сзаашьҭ ҳәа. Урҭ ахԥатәи аихагылаҿ итәан, адырра анроу, иаразнак илбааит. Алықьса иреиҳәеит сажәеинраалақәа игәцаракны ирыԥхьарц, "Сымҩашьозар, аҟыбаҩ злоу аӡә иакәзар ҟалап!" ҳәагьы нациҵеит.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьани Анатоли Лагәлааи

Убри аҽны стетрад хәыҷқәа сымхны ахы инаркны аҵыхәанӡа ирыԥхьеит саби сареи ҳаштәаз, сыгәгьы рызҭарҵеит сҩымҭа хәыҷқәа. Уи нахыстәи даҽа ҭоурыхуп, аха Виталии сареи ҳаибадырра шалагаз абас ауп…

Акыр шықәса анҵы уи ашьҭахь, 2005 шықәса рзы, иара ихаҭа ихәыҷра игәаларшәо хә-томкны иҭыҵыз ишәҟәы аԥхьажәаҿы иҩуеит:

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьан

"Сахьиз, сахьааӡаз Џьгьарда ақыҭан, ҳкәасқьа ахәы ҳарак иқәгылоуп, уи сылацәа анаахыст избаз ауп, аиԥш ҭыԥ ԥшӡа, ҭыԥ џьанаҭ адунеи исзаламызт. Сныҟәо, сцәажәо, избо-исаҳауа гәныскыло саналага инаркны, ҳгәашә сынҭыҵны, Ахықә ҳәа ҳзышьҭоу адгьыл цәхыԥраҿ санааилак, лбааҟа сахьыԥшуаз, лагӡа-ҩагӡа, снапсыргәыҵа ианушәа, ҳқыҭа зегьы ккаӡа салаԥшуан.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьан

Сара сҿарагьы, аԥхыӡ еиԥш, еишьылкакараӡа, еиҭаҳәашьа змам акы иҳәаԥыӡаԥуа иалан, сгәы сыхон, аха иахьсыхоз ҳәа егьсзеилкаауамызт. Ус-ус, ихҭакны сзыԥхьоз анҭ ашәҟәқәеи, уаанӡатәи ссахьаҭыхрақәеи, сыгәҭахәыцрақәеи, зегьы неилалан, хыма-ԥсыма ақьаади акалами шьҭыхны, ажәақәа реинраалара сҽыназыскит. Уи ҿык-бзык иазымҳәо хаарак наҵызбааит, гьама ссирк нахыскааит, уахынла акәаҷаб садҟәыҟәла, аҵхқәа ԥысҽуагьы сҿаасхеит. Раԥхьаӡа изҩыз ажәеинраалагьы "Аԥсуа поетцәа шәахь" ахьӡын. Абар иаргьы, мшаҽны ишииз еиԥш, кьыс амаӡамкәа.

Ирымаӡамкәа рхатә ԥхьагыла,

Ҵыси жәҵысиҵәҟьа зԥырӡом.

Дырмит Гәлиа шәаԥхьа дангыла,

Ишьҭанеиуаз шәеиҵахаӡом.

 

Аҳәыҳә гәарҭа иԥыруа инеиуаз,

Шәаргьы шәнарԥылеит шәԥыруа.

Шәгәаҵа иҭыҵуаз шәашәа еиуаз,

Аҳауа иналалеит икаууа.

 

Ари уажә акәым, шәнеихьеит шьарда,

Шәымҩа шәықәланы шәцауеит.

Саргьы сыҵԥрааит абра, Џьгьарда,

Сызшәыхьӡозар - сшәыхьӡауеит!.."

Витали Амаршьан ихы-иԥсы ақәҵан иус ԥшьа даҿын, уи аԥсҭазаараҿы дызлаԥшыз, инырыз, дзыблыз ахҭысқәа зегьы ирҿиамҭақәа рахь ииаигеит, рыԥсы ҭеиҵеит, алитературатә ԥсҭазаара риҭеит. Уи иажәеинраалақәеи, ипоемақәеи, иажәабжьқәеи, иповестқәеи, ироманқәеи ажәлар ргәаҿы инеит, ишьҭыркааит, рыгәҭыхакәа ирзааигәахеит.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьан

Иара апоет иажәақәа рыла иаҳҳәозар: "Схы сыԥхьаӡоит сара, иааиԥмырҟьаӡакәа агармониа иашьҭоу поет лирикны. Апоезиа - уи сара исыԥсҭазаароуп, исыԥсыԥлагаҩагароуп. Аԥсабара зегь реиҳа сгәы зырцыхцыхыз, абҷеиԥш зны исыхьыз раԥхьаӡатәи сыбзиабароуп, сгәы иҭымҵәо ихааӡа ԥсраҽнынӡагьы исыцзааит. Иагьыздыруеит, иреиӷьу сҩымҭақәа, ӡыӷәарӷәалеила акәымкәа, сшьала ишҩу, сыԥсы ишахылҵыз.

Зыхшара аҩны ианыҟоу згәы раҳаҭу ан леиԥш, ианакәызаалак сҩымҭақәа акьыԥхь рбаанӡа еиҳа сгәы рызҭынчуп, еиҳа среигәырӷьоит, знык акьыԥхь иананылалак нахыс, измааноу сыздыруам аха, лахьеиқәҵарак сызцәырҵуеит. Зԥацәа хьыӡрацара изышьҭыз аб иеиԥшгьы, такәаамҭа акы сазыԥшуп. Ицаз шцаз, уаҳа ишыхнымҳәуа аныздырлак, саақәыԥсычҳауеит, уаҳа акымзарак.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьан

Уи аахыс Аԥсны ахҭыс дуӡӡақәа ҟалахьеит. Зегьы иреицәахеит 1992 шықәсазы ҳзықәшәаз аибашьра. Уи хаҭала исыцрасит, саблит".

Иахьатәи ҳара ҳформат аҿы инарҭбаан узрылаҵәажәом ашәҟәыҩҩы ипрозатәи ипоезиатәи рҿиамҭа дуқәа, урҭ ҳара ҳлитература дырбеиахьеит, иреиӷьӡоу апрозатә ҩымҭақәа рахь ишьоуп, иаҳҳәап, иҭоурыхҭә роман "Аԥсҳа". 

Ипоезиа ҳалацәажәозар, уи иреиҳаӡоу акульминациаҿ ихаргалеит аибашьра иазку иажәеинраалақәа. Апоет иҷкәын заҵә иҭахара, уи иацу агәырҩа инарҩит даара иҵаулоу, иӷәӷәоу, ԥсра зқәым ажәеинраалақәа. Абраҟа иааҳгоит урҭ руак:

Марттәи ажәылараан

Гәымысҭа ирит ахацәа ӷьеиҩқәа,

Аҟәа ргарцаз ԥхьа инеихеит!

Рҭыԥ иахымсит ирышьҭанеишаз,

Шьҭахьҟа ихьаҵны рыԥсы ргеит…

 

Ԥхьаҟа ижәылаз рхы иамеигӡа,

Аԥсра иаԥылеит хацәнымырха.

Рыԥсы ҿызхшаз уаҩ дымнеиӡеит,

Уи даргәырӷьаӡеит ҳаӷа!

 

Аҟәа далҵырц дышдәықәлахьазгьы,

Ҩаԥхьа ишьҭахьҟа дхынҳәит.

Ҳҵеицәа бзиахәқәа иҭахазгьы,

Напыҟьашьыла уаҟа иржит.

 

Иҳарымҭеит рыԥсыбаҩқәаҵәҟьа,

Наҟ-ааҟ иҳалҵырц аҭыӡшәа.

Аха иарбан иҟоу ҳԥызымшәацҳәа,

Адунеиаҿ ҳара абра!

 

Ҳаҽҳрыӷәӷәароуп ҳаӷа ицасҳәагь,

Ҳаиҭазхәыцроуп ҳ-Аԥсынра.

Иҳақәлаз раҵкыс зынӡа ишәарҭоу,

Рҵыхәажә ԥаҳҵәап ҳазҭиуа!..

 

Ҳхацәа ӷьеиҩқәа рхы назқәырҵаз,

Ршьа зызкарҭәаз ҳаҳҭынра,

Уеизгьы-уеизгьы иҳархынҳәырцаз,

Ҳаиҭажәылароуп ԥхьаҟа!

 

Адунеи дуӡӡа ашьа ааргьы,

Ажәҩан ҳақәҳаргь ибганы,

Мнеишьа ҳамам, егьа аамҭа царгьы,

Мнеишьа ҳамаӡам ҳаҩны!!!

1993, Лыхны.

Ас еиԥш иҟоу апоет инысымҩа, уи иҭижьыз ишәҟәқәа, урҭ рҵакы, дарбан аԥсуазаалакгьы идыруазароуп, иныруазароуп, насоуп уаҵәтәи ҳамш аншәарҭамхо, избанзар, уи ҳҵеира ршьала ишаагоу ауп иаҳәо апоет иԥсҭазааратә цәқәырԥара:

© Foto / предоставлены Анатолием Лагулаа
Витали Амаршьани Анатоли Лагәлааи

Аԥсны жәлар рпоет, апрозаик Амаршьан Витали Џьота-иԥа диит Аԥсны, Очамчыра араион Џьгьарда ақыҭа цәыббра 22 1941 шықәса рзы, иԥсҭазаара далҵит хәажәкыра 24 2020 шықәса рзы. Иара СССР Ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәареидгылеи, Урыстәыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи (1999) дырлахәылан, ашьҭахь – Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа рассоциациа (2003) далахәылан. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩ (2015) ҳәа ахьӡ ихҵан. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиеи "Ахьӡ-Аԥша" аорден II аҩаӡареи ианашьан. Дыҩуан аԥсышәала.

© Foto / из личного архива семьи Аджба
Апоетцәа: Таиф Аџьба, Белла Ахмадулина, Витали Амаршьан

Акыр заа иаб диԥхеит (1943 ш.). Витали, иара убас иашьцәа еиҵбацәа Валерии Артури рааӡеит рани ран лаҳәшьеи. В. Амаршьан далгеит Џьгьардатәи абжьаратәи ашкол (1959). 1962 ш. нахыс А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аҟны аҵара иҵон. 1965 ш. иҵара ааныжьны А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт дҭалоит. Иҵара хиркәшоит 1970 шықәсазы. Алитинститут аҟны апоетикатә ҟазара амаӡақәа аҵихуан еицырдыруа аурыс поет, алитератураҭҵааҩ С. С. Наровчатов напхгаҩыс дызмаз асеминар аҟны. Аҵара еицырҵон, иагьеиҩызцәан иналукааша аурыс поет Иури Кузнецови иареи. Аус иухьеит ажурнал "Алашара" аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс, ашьҭахь аредактор хада ихаҭыԥуаҩс, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа рассоциациа амаӡаныҟәгаҩс.

  • Книга Виталий Амаршан
    Книга Виталий Амаршан
    © Sputnik / Бадрак Авидзба
  • Книги Виталия Амаршан
    © Foto / предоставлены Анатолием Лагулаа
  • Виталий Амаршан
    Виталий Амаршан
    © Sputnik / Томас Тхайцук
  • Витали Амаршьан
    © Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
  • Книги Виталия Амаршан
    © Foto / предоставлены Анатолием Лагулаа
1 / 5
© Sputnik / Бадрак Авидзба
Книга Виталий Амаршан

В. Амаршьан заа ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. Раԥхьатәи иҩымҭақәа кьыԥхьын 1962 шықәсазы агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" ("Аԥсны") аҟны, уи нахыс - ажурнал "Алашара" (№4) аҟны. Раҧхьатәи иажәабжьқәагьы кьыҧхьын "Алашара" адаҟьақәа рҟны (1966). Апоет ҿа ишьақәгылараҿы акырӡа абзоуроуп Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Б. У. Шьынқәба рырҿиара, иара убас аурыс классикцәа: А. С. Пушкин, М. И. Лермонтов уҳәа рҩымҭақәа. Иҩымҭақәа рнылахьеит иара убас ажурнал "Амцабз", "Аҟәа-Сухум", агазеҭқәа "Аԥсны", "Советская Абхазия", "Еҵәаџьаа", "Правда", "Известия", "Литературная газета", "Литературная Россия" уҳәа. Иҭижьхьеит хыԥхьаӡара рацәала ажәеинраалақәа, апоемақәа, аповестқәа, ароманқәа, аочеркқәа. 20 инареиҳаны ажәеинраалақәеи апрозатә ҩымҭақәеи еидызкыло ишәҟәқәа ҭыҵхьеит.

В. Амаршьан иажәеинраалақәа жәпакы, иҭоурыхтә роман "Аԥсҳа" еиҭагоуп аурыси аҭырқәеи бызшәақәа рахь.

Аԥсшәахь еиҭеигеит В. Н. Соколов, С. С. Наровчатов, З. М. Тхагазитов, И. Ш. Машбаш, К. С.-Г. Џьегуҭанов, Р. Гамзатов ражәеинраалақәа, В.М. Шукшин, Г.Д. Гәлиа, Е.Ф. Басариа ражәабжьқәа, М. Твен ироман "Том Соиер ихҭысқәа" уҳәа егьырҭгьы.

Аҭыжьымҭақәа

Аԥсышәала

Агәеисыбжь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1966; Еиуеиԥшым аҟазшьақәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1967; Сразҟы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969; Ааԥынтәи ақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1972; Мрагыларахь зхы хоу акәасқьа. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1974; Аигәныҩра. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1975; Амш ахәлара иҳамнахаанӡа. Ароман. Аҟәа, 1981; Ашьхыцқәа ртәыла. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1983; Аччаԥшь. Ажәабжьқәа. Аҟәа. 1986; Схәыҷра аӡынра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1988; Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1991; Аԥсҳа. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 1994; Уашхәа мақьаԥсыс. Аҭоурыхтә хьӡыртәра. Аҟәа, 1999; Бзиала уаабеит, Том Соиер! Ажәабжьқәа, аиҭагақәа, ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002; Иҩымҭақәа реизга: 6-томкны. Аҟәа, 2005-2010; аурысшәахь аиҭагақәа: Месяц сева. Стихи. М., 1980; Там где люди, там и я. Стихи. Сухуми, 1980; Леон Апсха. Исторический роман. Сухум, 2003; Апсха Леон. Историческии роман. (2-е издание). Сухум, 2012.

Витали аҵыхәтәантәи имҩахь данынаскьаргоз ари ачымазара бааԥс иҳалоу даара аҽырцәгьан иҟан, гәыблыла дызҵәыуашаз аӡәырҩы зымнеиӡеит, аха рыгәқәа рҿы рхы-рыԥсы далырхит. Абра иаазгоит уатәи сцәажәара аҟынтәи хәҭак:

Витали, уара акырынтә Аҟәа агәы ашашараҿ ҳаҷкәынцәа ахьжу утәаны иухугахьан, урҭ гәаныла урацәажәон, урҭ рхы зқәырҵаз ҳаԥсадгьыл шьҭа аӷа иганахьала кьыс шамоуа агәра дургон… Нас, аҩны уанааилак, аҵх агәы иааумнахаанӡа, уи агәырҩа иахылҵыз, ишыԥхоу, ишшу, уаԥхьаҩцәа ҳахь ииаугон, ирылухуан аҩымҭа хатәрақәа… Убас ииз роуп уажәеинраалақәа, упоемақәа, уроманқәа, иара убасгьы ҳхьаақәа зегьы згәылаҵәаху уҭоурыхтә рҿиамҭа "Уашхәа мақьаԥсыс". Аԥсыуак дыҟанаҵ, есымша иқьышә иқәыххло, инарҵаулаӡаны дзырхәыцуа, абырлаш еиԥш ҳпоезиа иалаԥсоу уцәаҳәақәа:

Ашәышықәсқәа рнаҩыс ҳаԥхьаҟа зны,

Аԥсыуак дҭынчӡа дыштәоу иҩны,

Игәиҽанӡамкәа ашә аатуеит,

Аԥша иаанартызшәагь ибауеит,

Аха аԥшакәӡам иаазыртуа,

Са соуп иҩнало усҟан уа!..

Мамзаргьы;

Ауаҩы

Ауаҩы дажәӡом, ауаҩы дааԥсоит,

Ауаҩы дкарахоит бааԥсыла!

Ашәышықәса амҵан ҭынч днатәоит,

Иԥсы ааиҭакны ҿыц дҩагыларц!..

Аха маҷ-маҷ ацәа уи дагоит,

Цәарҭасгьы изыҟалоит адәаӡа…

Ауаҩы дыԥсӡом, ауаҩы дааԥсоит,

Ауаҩы дамхацәоит наӡаӡа!.."

Абриаҟара зхызгаз апоет макьана дҳалагылазар акәын, аха имчқәа зегьы нҵәеит, ихьаақәа дыркит, игәырҩа хьанҭа изышьҭымхит. Инхеит иара иаԥиҵаз ԥсра зқәым арҿиамҭақәа, урҭ уаҵәы игыло аҿар баагәараҵас иахьчалоит…

36

"Анемеццәа ҳџьаршьон": апрофессор Филиз Хагәышьԥҳа Германиа аԥсуара шныҟәыргоз иазкны

1022
(ирҿыцуп 20:55 19.09.2021)
Германиа ииз иааӡаз, анаҩс Ҭырқәтәылаҟа нхара ииасыз анемец бызшәеи алитературеи рырҵаҩы, апрофессор Филиз Хагәышьԥҳа атәым ҳәынҭқарраҟны аԥсуара шныҟәыргози Аԥсныҟа аара гәҭакыс ишлымоуи ирызкуп анаҩстәи анҵамҭа.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Филиз Фаҳреҭҭин-иԥҳа Хагәышьԥҳа диит Германиа, Киольн ақалақь аҟны. Лаби лан Муқаддер Ҷыҷылԥҳаи ҩыџьа аԥҳацәа рааӡеит. 25 шықәса Германиа ишынхозгьы аԥсуара дмырӡӡеит, уимоу рхәыҷқәа рыманы аԥсуа диаспора ахьеизоз лассы-лассы ицалон, рыуаажәлар ирыладырԥшуан, аҵасқәеи, ақьабзқәеи рыларааӡон.

"Саҳәшьа Емели сареи ҳҭаацәара рҳәатәы ҳахыԥомызт. Дара ирҭахын атәым ҳәынҭқарраҿы ҳшынхозгьы ҳаԥсуара ҳцәымӡырц.

Аԥсуаа даара ибзианы ҳаибабон. Ҳҩызцәа анемеццәа  иџьаршьалон аиҳабацәа раԥхьа ҳабжьы ҭыганы ҳахьымцәажәоз, аӡәы данааилак ҳанихаҵгылоз. Ҳҭаацәа Ҭырқәтәылантәи уахь нхара ишиасыз атәы здыруаз, "шәлеишәа шьаҭас иамоу аԥсылман дин акәу аҭырқәа ҵасқәа ракәу" ҳәа иҳазҵаалон. Усҟан Емели сареи ҳара Кавказ ҳшатәыз, ҳшаԥсыуааз, амҳаџьырра иахырҟьаны Ҭырқәтәылаҟа ҳажәлар реиҳараҩык шықәнагалаз атәы рзеиҭаҳҳәон. Амала ҳхатәы бызшәа ҳаздыруамызт убри даара игәнаҳгон", - еиҭалҳәоит Филиз.

© Foto / предоставила Саида Жиба
Филиз Хагәышьԥҳа лҭаацәеи лареи

Аиҳәшьцәа Хагәышьԥҳацәа ран Муқаддер Ҷыҷылԥҳа лассы-лассы аԥсуа чыс рзыҟалҵалон, даргьы рнапаҟны ибзианы иааиуан. Абысҭа, аҟәыдчаԥа, акәтысызбал (арашы акәтыжь аҵаҵаны), ачаҳаржә уҳәа аныҟарҵлоз ашкол ирыцҭаз рҩызцәагьы аарыԥхьон. Афатә хаақәа бзиа избаз анемец ҿаргьы "аԥсшьарамшқәа раан ҳшәызнеиуеит, иаҳзыҟашәҵома" ҳәа иҵаалон.

Филиз абжьаратә школ даналга, лҭаацәа Ҭырқәтәылаҟа нхара ииасит. Араҟа, Сақариатәи ауниверситет, афилологиатә факультет, анемец бызшәеи алитературеи рыҟәша далгеит, иахьа афилологиатә-аиҭагарамҩаԥгаратә аҭҵарадыррақәа дырдокторуп. Ауниверситет аҟны анаукатә литература афакультет адекани, аиҭагарамҩаԥагара акафедра аиҳаби дырхаҭыԥуаҩуп. Редакторс дрымоуп аҭҵаарадырратә усумҭақәа жәпакы. Астудентцәа идлырҵоит аиҭагара атехникеи, аметодикеи, атеориеи. Филиз аус ахьылуо ауниверситет иалгахьеит Ҭырқәтәыла инхо аԥсуа ҿар аӡәырҩы.

© Foto / предоставила Саида Жиба
Филиз Хагәышьԥҳа астудентцәа рыӷәҭа

Филиз Хагәышьԥҳа дшыхәыҷыз Аԥсны аӡбахә лаҳауан, аха лаб ишьҭра аҟынтә аӡәгьы рџьынџьдгьыл ахь изымааит, иаԥшьазгозгьы изаамҭанымкәа рыԥсҭазаара иалҵит.

"Аԥсныҟа инеихьеит саншьцәа Ҷыҷылаа, аха рыжәлантәқәа рымбеит. Уи иагьџьашьатәым, иахьа Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рахьтә иҟоуп зыжәла хаҭа ззымдыркәа абду ихьӡ ныҟәызго аҭаацәарақәа. Ҷыҷылаагьы урҭ иреиуоуп ҳәа сгәы иаанагоит. Избан ас изыҟалаз ҳәа иҵаауа шәзы сгәаанагара абас иҟоуп, ахҵәацәа рыԥсадгьыл иахганы ианыргоз, урҭ асабицәагьы рылан. Иҟалалон дара рҭаацәа зымцакәа, ргәылацәа ма рдырцәа ирыцҵаны атәым дгьыл аҟны рыԥсы еиқәхап ҳәа ианыршьҭоз. Иахьықәнагалоз "ари Ҷыҷыл-иԥа мамзар имаҭа  иоуп" рҳәозтгьы ус жәланы ирхылон", - ҳәа лазгәаҭарақәа дрылацәажәоит ҳџьынџьуаҩ.

© Foto / предоставила Саида Жиба
Филиз Хагәышьԥҳа

Филиз Хагәышьԥҳа лабду иаб иоуп амҳаџьырра иахнагаз, лара илаҳахьеит лабшьҭра Аԥсны, Калдахәара ақыҭа ишатәыз. Агәаҳәара дуӡӡагьы лымоуп лыԥсадгьыл даҭаарц, лыблала илбарц уи аԥшӡара, дагәылаларц аҭоурых.

Рыцҳарас иҟалаз, Филиз аԥсшәа лыздырӡом, маҷк еилылкаауеит ауп.

"Сара атәым бызшәала сцәажәоит, даҽа тәым бызшәак ахәыҷқәа идсырҵоит, избан абас лахьынҵас изсоуз. Раԥхьа иргыланы аԥсшәа здырыр акәымзи", - даашуеит лара.

Филиз лгәы иҭоуп Аԥсныҟа даанӡа лашьцәеи лареи еилибакаартә еиԥш лхатәы бызшәа лҵарц. Иахьа уи хықәкыс иҟаҵаны гәацԥыҳәарала аԥсшәа зҿлымҳара алҭоит.

1022

Гал араион ахада: Егры аҳәаа ахысра аԥҟарақәа рырӷәӷәара аҭахӡам

0
(ирҿыцуп 00:12 25.09.2021)
Уаанӡа Гал араион асанитартә ҳақьым хада инапынҵақәа назыгӡо Георги Қобалиа Sputnik аинтервиу анеиҭоз иҳәиҳәеит Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рӷәӷәатәуп ҳәа.

АҞӘА, цәыббра 25 – Sputnik. Қырҭтәылеи Аԥсни рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рырӷәӷәара аҭахӡам ҳәа иҳәеит арадио Sputnik аинтервиу азҭаз Гал араион ахада Константин Ԥлиа.

"Қырҭтәылеи ҳареи ҳҳәааҟны игылоуп ҳмедицинатә пункт, есҽны уа ашьыжь асааҭ быжьба инаркны ахәылбыҽха асааҭ быжьбанӡа, аҳәаа ахьынӡаарту, амедицинатә усзуҩцәа ҷаԥшьоит. Аҳәаа иахысуа ирымырхуеит алаҵа шыҟарҵахьоу азы аилыркаага, мамзаргьы 72 сааҭ еиҳаны изхымлахьоу ПЦР-тест азы ашәҟәы, ма ацәеижьҿагылақәа шрылоу зҳәо ашәҟәы", – ҳәа инаҵишьит иара.

Акоронавирустә инфекциа ҿыц азы аҭагылазаашьа цәгьоуп ҳәа ахимҳәааит Ԥлиа. Гал араион аҿы иахьазы 34-ҩык рҽырхәышәтәуеит ахәышәтәырҭа иҭамлаӡакәа, школк аамҭала иаркын, аха уигьы уажәшьҭа аусура иалагахьеит иҳәеит иара.

"Ҳсанитартә ҳақьым ишиҳәо еиԥшҵәҟьа аҭагылазашьа бааԥсым. Сара еилыскаауеит, асанитартә ҳақьымцәа аԥҟарақәа рӷәӷәазар еиҳа еиӷьаршьоит, ачымазарагьы усҟак иҿиаӡом, аха аԥсҭазаара ԥсҭазаароуп, ауаа аус нхароуп, аус руроуп, иҿиароуп. Ашәарҭара уеизгьы есымша иҟазаауеит", - ҳәа азгәеиҭеит Ԥлиа.

Уаанӡа Гал араион асанитартә ҳақьым хада инапынҵақәа назыгӡо Георги Қобалиа Sputnik аинтервиу анеиҭоз иҳәиҳәеит Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рӷәӷәатәуп ҳәа. Иара иажәақәа рыла, Гал араион иқәынхо ауааԥсыра лассы-лассы аҳәаа иаԥну Жәыргьыҭ араион иаҭаауеит, уа мышкала 200-300-ҩык акоронавирус рыдырбалоит, ПЦР-тестқәа ракәзар, актәи ма аҩбатәи амш азы авирус рзаарԥшӡом.

0