Аза Шамԥҳа

Ахатәы бызшәа агьама амч ӷәӷәоуп

124
(ирҿыцуп 14:26 05.04.2017)
Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аԥсуа бызшәа дырҵаразы Аԥснынтәи ишьҭыз Аза Шамԥҳа дхынҳәит, лара дазааҭгылоит лусура алыҵшәақәа зеиԥшроу атәы.

Sputnik, Сырма Ашәԥҳа

- Аза, бара Ҭырқәтәылантәи мышқәак раԥхьа бааит, уа ԥшьымз инарзынаԥшуа ҳџьынџьуаа аԥсшәа дбырҵон. Уахь ааԥхьара шԥабоуи, бцара шԥаҟалеи?

— Ҭырқәтәыла, Адаԥазар Сақариатәи аԥсуаа рхеидкыла "Жәларбжьаратәи афонд Аԥсны" ашҟа иҟанаҵаз аҳәара инақәыршәаны, ԥшьымз ҿҳәарас иаҭаны, ҳџьынџьуаа аԥсуа бызшәа дырҵаразы уахь сышьҭын. Аԥсны аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра ақәшаҳаҭхарала, "Жәларбжьаратәи афонд Аԥсны" ахарџьала, ус еиԥш иҟаз ажәалагала ахаҵгылара аҭан. Ԥхынҷкәын 1 инаркны хәажәкыра 31-нӡа аус зуан Ҭырқәтәыла. 

- Бара уажәаԥхьагьы ибыман ус еиԥш иҟаз аԥышәа, избанзар Енегиоль инхоз аԥсуаа абызшәа дбырҵон. Уажәы аҵара збырҵоз рықәра зеиԥшраз, хыԥхьаӡарала шаҟаҩ ыҟадаз?

— Ари аҩбатәи сԥышәоуп Ҭырқәтәылаҟа сцара. 2010-2011 шықәсқәа рзы Енегиоль сыҟан. Хымԥада, усҟан исоуз аԥышәа уажәы сара сзы акыр ицхыраагӡахеит. Уажәы уахь сышнеиз заҳаз Адаԥазар, Сақариа араион иаҵанакуа, иара убас аԥсуа қыҭақәа: Балбала-Калдахәара, Соуксу-Џьгьарда, Каиалар инхо аԥсуаа абызшәа рҵарц агәаҳәара аадырԥшит, дара-дара еигәныҩит. Ԥшьыџьара, еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы аурокқәа мҩаԥызгон. Рхыԥхьаӡара шәҩык рҟынӡа инаӡон. Фышықәса инаркны атәанчара аҟынӡа инеихьоу рыла ишьақәгылан, агәыԥқәа еихшан. Каиалар зегь реиҳа ирацәан, уа ҩ-гәыԥк ыҟан, аҿар ргәыԥ, нас ашкол ахь иныҟәоу. Балбала ақыҭаҿы ашколқәра иаҵанакуаз еиҳа ирацәаҩын. Соуксу акәзар уа еилаԥсан агәыԥ.  

- Аԥсуа бызшәа збырҵоз рахьтә иҟазма аԥсшәа заҳауаз, аҩреи аԥхьашьеи рзымдыруазаргьы ус злымҳа ашьцылахьаз? Иҟазма ашьҭыбжь змаҳацыз, ишԥашьҭыркааи, ишԥарыцааи?

— Адаԥазар иҟаз сгәыԥ аҿы иҟан абызшәа зҳәоз, зықәрахь инеихьаз ауаа. Аха, урҭ аҩреи аԥхьареи рыздырӡомызт. Џьгьардагьы иҟан маҷк здыруаз. Зынӡа иззеилымкаауаз рхыԥхьаӡара еиҳа ирацәан. 

- Аҵара апроцесс аҟны иарбан методиказ еиҳа бхы иабырхәоз?

— Ҭырқәтәыла абызшәа арҵара иазҿлымҳау арҵаҩцәа ыҟоуп. Иҭрыжьхьоу ашәҟәқәа рацәоуп. Аԥсуа бызшәа аҿиара аҳәынҭқарратә фонд иҭнажьхьаз ашәҟәқәа схы иасырхәон. Оқҭаи Ҷкотуеи Диана Шамԥҳаи рышәҟәы 19 урок рыла ишьақәгылоуп, адискгьы ацуп. Уи ашәҟәы даара ицхыраагӡоуп, иагәылоу ахәыҷқәа рҭахрақәа ирықәшәоит. Убарҭқәа зегьы раԥхьа игылоуп ҳәа сгәы иаанагоит ахәыҷқәа рыбзиабара. Уи ахәыҷқәа игәарымҭар залшом. Аурокқәа анымҩаԥысуа рааигәара угылазар бзиа ирбоит, ирҳәо шырҳәо гәауҭар бзиа ирбоит. Аҭырқәа алфавит иамоуп 29 нбан, ҳара ҳашьҭыбжьқәа еиҳа ибеиуоп, 62 шьҭыбжьы ҳхылҵуеит. Еицааиуа ашьҭыбжьқәа анеинырлак, ани аума, ари аума ҳәа ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Акыр аамҭа сара исҳәо, дара ирҳәо, ибзианы ҳҽаҳаршьцылон, аицлабра бжьаҵаны, аинтерес аҵаҵаны иадҳаԥхьалон. 

- Иааидкыланы бусура алҵшәа аихшьаала азгәаҭан Адаԥазар. Ахәыҷқәа рықәҿиарақәа аарԥшра абанӡарылшеи?

— Ахәыҷқәа рыдҵа даара ҭақԥхықәрала иазнеит. Ҭырқәтәыла имҩаԥызгаз аусра алҵшәа аманы иҟазар, уи аҟны лылша рацәоуп аԥсуаа рҭоурых, рбызшәа, рмузыка, ркультура, ретнографиа ахырхарҭақәа рҟны зџьабаа рацәоу, гәыла-ԥсыла уи аус иашьҭоу, аԥсуара мыӡындаз, аҿар ишьҭыркаандаз, ирҵандаз ҳәа аҭагылазаашьа аԥызҵо арҵаҩы, ааӡаҩы, еицырдыруа Орҳан Ашамба иԥҳа Зеррин. Уи даараӡа сус дацхрааит. Схала заҵәык арҭ ақыҭақәа зегьы срылсны исзеиҿымкаар ҟаларын, ара дарӷьажәҩаны лара дсывагылан. Ажәеи ашәеи еицҵаны, еицырхырааны убас акәын сусқәа шцоз. 

- Ахәыҷқәа гәыблыла ирҵаз аԥсуа бызшәа, аԥхьаҟатәи анарха шԥаббои?

— Ари аус бжамҽамны иаанхоит ҳәа агәаанагара сымаӡам. Иаҳҳәап, Каиалар адернеқь анапхгара азҭо Аҭеиба Ердынџь даараӡа дазҿлымҳауп ари аус. Иара иԥеи ипҳаи ибжьамыжькәа арҭ акурсқәа рахь иныҟәон. Агәра сдыргеит аус аԥхьаҟа ишхацдыркуа, зҿлымҳарада ишаанырмыжьуа, иаҳҵаз аурокқәа мчыбжьык знык иадымхаргьы еиқәшәаны, ишьҭрақәланы ишыргәаладыршәало. Ирацәаны ашәақәа ҳҵеит. Сагьахыҽхәарц сылшоит Аԥсны Агимн ҿырҳәала иахьырҵаз. Бзиа ирбоит ашәа "Аиааира". Аиҳабацәа, Аиааира анаҳгаз ирымаз ацәаныррақәа иахьагьы ирцәымӡыцкәа иҟоуп. Ахәыҷқәа ажәа — Аиааира ззымдыруа уаҩ дыҟаӡам. Ҳажәлар рҳәамҭақәа дара рҿгьы иуаҳауеит. "Ӡиуауа", "Ҵиҵи-Кәакәа", "Ҳаи, шьыри, сукәыхшандаз Аԥсынра", "Уа, мшыбзиа сыԥсадгьыл" уҳәа адиск "Аҟармаҵыс" ианыз ашәақәа сахьынӡаҟаз иаҳҳәон. "Сара исымоуп аласба" даара бзиа ибаны ирҳәон, ажәақәагьы мариоуп аҵара. Абызшәа аҵараҿы ажәа мацаралагьы иауӡом, ажәеи ашәеи еимадазароуп.

 Аԥсуа Аԥсны шиоуз жәлар рҳәамҭа иалхны аспектакль
© Фото : Сырма Ашәԥҳа
"Аԥсуа Аԥсны шиоуз" жәлар рҳәамҭа иалхны аспектакль
 ықәҳаргылеит. Арольқәа нарыгӡон: Ашаҩы — Берқан Ацәаҩба, Аԥсуа — Омер Лакәын.  

Хәажәкыра 31, Адаԥазар, Орҳан Гаази ихьӡ зху акультуратә хан аҟны ахәылԥаз ҳаман. Ауаажәларра рацәаҩны еизеит. Сҵаҩцәа бзианы иқәгылеит, зегьы рхы аладырхәит, ажәак зымҳәаз аӡә даанымхеит. Сгәы иаанагоит зегьы гәахәала ирыдыркылеит ҳәа. Аҵыхәтәаны зегьы ираҳтеит асертификатқәа. Аҵара аганахь ала, Адаԥазар акомиссиа деиҳабын Папба Месуҭ, урҭ рнапаҿы ириҭеит акурсқәа злахдыркәшаз ала Орал Бганбеи сареи ҳнапы зҵаҩыз аршаҳаҭга шәҟәқәа. Даргьы гәырӷьаҵәа ргәы иадҵаны иркын, ргәырӷьара ҳәаак амамызт. Даара гәыблыла ҳаиԥырҵит…

Арҭ ахәыҷқәа Аԥсныҟа аара цәгьа ирҭахуп. Аԥсуа паспортқәа рнапаҿы иркыр, аԥсуа жәлар ирхаҭарнакцәоуп, апсуа жәлар ҳхыԥхьаӡара зырҭбаауа, изырҿио ҵеицәаны иазгылоит Аԥсынра. Ҳара иҳамоуп ҳџьынџьуаа рыԥсадгьыл ахь рырхынҳәразы ахеилак, иара убас ауаажәларратә еиҿкаарақәа. Ас еиԥш иҟоу аус аицхыраара, аидгылара аҭахуп. Усҟан, ҳус еиҳагьы алҵшәа аиуеит. 

- Аза, иҭабуп ҳаиҿцәажәаразы, бус аԥхьаҟагьы алҵшәа бзиақәа аиуааит. Аихьӡарақәа!

124

Аԥсуара иалакҭоу - аԥхашьароуп

4
(ирҿыцуп 19:23 23.01.2021)
Аԥсуара аныҟәгара, уи иаҵанакуа аҵасқәа рықәныҟәара уҳәа ртәы дазааҭгылоит ажурналист Сырма Ашәԥҳа.

Ажәытә аамҭахь ухьазырԥшуа агәалашәарақәеи аҭоурыхтә хҭысқәеи акырӡа ирацәоуп. Урҭ рахьтә иҟоуп маҷк иадамхаргьы сызхаану сгәы ззыбылуа асахьақәа, ажәабжьқәа, еиҳаракгьы абыргцәа реиҭаҳәамҭақәа, хаҭала дара зхааныз, рыбла ҷыц еиԥш еиҷаҳаны иныҟәыргоз раԥсуара, уи иахылҿиаауаз ақьабзқәа, аҵасқәа.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа атәым милаҭ ирыламҩашьо наџьнатә аахыс иҟазҵоз, ԥсабаралеи доуҳалеи иныҟәыргоз реихаҵгылара акәын. Аихаҵгылара анысҳәа, имӡакәа сазааҭгыларц сҭахуп ахааназы исхамшҭуа хҭыск.

Аԥсуа телерадиоеилахәыраҿы раԥхьа аусура саналагаз акәын. Ҿыц еибадырыз аҭыԥҳацәеи сареи адәаҿы игылаз иааизыхәхәашәа иҟаз сқамк аҿы ҳтәан, усҟан ҳазлацәажәахуаз здыруада?!

Ус, шьыбжьонтәи аԥсшьаратә аамҭа нырҵәаны машьынала дааҳадгылт ҳаиҳабы. Амашьына данынҭыҵ, ҭелла ацәажәара даҿын. Ҳарҭгьы ҳаиԥырхагамхап ҳгәахәзар акәхап, иҳахьхыз здыруада, ҳаура шоуроу ҳамгылакәа, ҳнаихаҵгылашәа ҳуит, ус ауп наԥшыхақә ишалҵуа. Иаҳбоит ҳаиҳабы акы дшаргәаҭеиуа, анаҩс дааҳадгылан дааԥышәарччан ус иҳәеит: "Гхак аҳасабала ишәыдшәымкылан, аха ауаҩы шәихаҵгылозар, ишахәҭоу еиԥш шәихаҵгылар шәара шәарԥшӡоит, даҽазны шәгылошәа-шәымгылошәа ҟашәымҵан…" - ҳәа.

Ас еиԥш анҳаҳа, ҳарҭгьы ашырҳәа ҳҩаҵибарҟьеит…

Арҭ ажәақәа ԥсраҽнынӡа сахьцалак исыцуп. Уажәы хәыҷык ашәхымс дынхыҵыргьы, ахьышәҭҳәа сҭыԥ аҟынтә снагылоит.

Убас еиԥш, иқәра ыҟаны саб иашьак (иԥсҭазаара далҵхьеит) аҩны дҳаман. Сан аҩны дныҩналацыԥхьаӡа ашырҳәа дҩагылон. Исгәалашәоит сан лажәақәа: "Сара егьараан иахьа аҩны сыҩналап-сдәылҵып, сыҩналацыԥхьаӡа шәымгылалан, сшәыҳәоит", - ҳәа дӷьаҵәыӷьаҵәуа иалҳәон. Аха, саб иашьа иара итәы ҟаиҵон, уажәы еиҳагьы ибзианы еилыскаауеит уи ала иҭаца шаҟа пату-ҳаҭыр лықәиҵоз, закәытә ԥсыуараз иныҟәигоз. Уимоу, агәылахәыҷқәа анааилакгьы, дара рҟынӡа ихы наганы дрыцыхәмаруан, ианцозгьы, агәашә инҭыганы иауишьҭуан, ахәыҷқәа ирбо-ираҳауа рхашҭӡом ҳәа ԥхьаӡаны.

Абарҭқәа зегьы ԥхаӡа сгәалашәараҿы инхаз, аха наунагӡа зыԥсы ҭаны иаанхаз цәырҵрақәоуп. Сара лассы-лассы ауаажәларратә транспорт ала ақыҭарахь сцалоит. Аиаша шәасҳәоит, убраҟоуп аԥсҭазаара агәҭылсара ахьызбаҵәҟьо, убраҟоуп ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи еиҳаракгьы иахьысгәалашәо, избанзар зықәрахь инеихьоу ауаа ахьааидтәало иргәаладыршәоит изнысхьоу, изҵысхьоу ажәытә аамҭа, урҭ шаҟа срызҿлымҳаузеи. "Анкьа ҳара ҳхаан ишыҟаз" ҳәа ажәабжь еиҭаҳәара иналагоит, саргьы слымҳа кыдҵаны сырзыӡырҩуеит, анаҩс урҭқәа сырҿиаратә усумҭақәа рҟны шаҟантә схы иасырхәахьоузеи?!

Аԥсуара аԥсы ҭоуп ҳхәышҭаарақәа рҟны алҩаҵә ҩеиуанаҵы, аԥсыуак иԥсы ҭанаҵы, адунеи аԥсуа шьҭыбжьы ықәыҩуанаҵы. Уи ус шакәу хаҭала агәра згеит Ҭырқәтәылаҟа сныҟәарақәа раан. "Унан, Аԥсны сыҟоума, сабаанагеи?" - ҳәа шаҟантә схы иазысҳәахьоузеи. Шаҟа иҵаулоузеи, шаҟа игьамоузеи амшын-нырцә инхо ҳашьцәа иныҟәырго аԥсуара. Шаҟа иџьашьатәузеи аиҳаби аиҵби реихаҵгылара, шаҟа иҿырԥшыгоузеи абырг ихымҩаԥгашьа, шаҟа аҵакы ӷәӷәоузеи рҳәахьашьҭыбжьқәа.

Сара схаҭа саҿахәҳәаҩуп Ҭырқәтәыла аԥсыуа ҭаацәарак аҿы сыла иабахьоу хҭыск. Аҩнаҭаҿы ҩыџьа аҭыԥҳацәеи ҩыџьа арԥарцәеи ыҟан, раб аџьаамахьы намазкра дыҟан. Ҳаб даанӡа каҳуак еицаҳжәып рҳәан, акаҳуа нақәыргыланы идыршит.

Ҳаидтәаланы аџьџьаҳәа хаицәажәо акаҳуа шаҳжәуаз, аҩнаҭа аԥшәма дшааз аӡәгьы иҳазгәамҭеит. Ҳааигәа дааиуан еиԥш, сзыдтәалаз ихшара ҩыҵеибарҟьан, адәахьы индәылҵит, аб иакәзар, ҳазҿыз аниба, зымҩа дынхынҳәит. Аиаша шәасҳәап, иҟалаз азныказы исзеилмыргеит. Ашьҭахь исарҳәеит раб иҿаԥхьа аԥхашьара ду ишақәшәаз, акаҳуа шыржәуаз дахьрыхҭыгәлаз хьымӡӷыс ишыркыз. Аиҳабы иҿаԥхьа акаҳуажәра даара иԥхашьароуп ҳәа иԥхьаӡоуп уаҟа.

Сгәы иԥхаӡа иҭоуп Ҭырқәтәыла инхо аԥсуа быргцәа рыҿцәажәарақәа, дара реиҭаҳәамҭақәа аныгәхьаазго, свидеонҵамҭақәа аашьҭыхны снарыдтәалоит.

"Дад, схәыҷы, аԥсуара алакҭа - ари аԥхашьароуп. Ауаҩы даныԥхашьа, иаԥсуарагьы иуаҩрагьы наигӡеит. Аԥсуареи ауаҩреи еимадазароуп, мамзар уаԥсуара бжьамҽамхоит", - иҳәеит аабыкьа сзыҿцәажәоз Ҭырқәтәыла инхо Лазба зыжәлаз ҭаҳмадак.

Аусура аганахьала лассы-лассы аҳәаанырцә сцалон иҳаҩсыз ашықәсқәа рзы. Амҩа сшықәлоз заҳауаз сан еснагь убас салҳәон: "Ҩмаҟахы бымӷаз, бҟәышны быҟаз", - ҳәа. Ари знык, ари ҩынтә, ари шаҟантә, илҳәоз лажәақәагьы рҽырыԥсахуамызт. Уи ахшыҩҵак зызкыз уажәы шаҟа еилыхха еилыскаауазеи.

Праздник урожая в Лыхны
© Sputnik / Томас Тхайцук

Аԥсуа ичеиџьыка, иламыс, ипату… Ииашоуп, аԥсуара злеибарку амахәҭақәа ируакуп аԥсуа чеиџьыка.

"Дад, угәыла иифо имамкәа, уара иуӡыз укәац афҩы иԥынҵа ишҭасуа агьама ануба, иузыхаҳауам", - иҳәеит шәышықәса ирзааигәоу Феҳми Ашәба.

Санду лҟынтә исгәалашәоит, иҷыдоу фатәы хаак ҟаҳҵар аҩны, ҳара аишәа ҳнадтәалаанӡа, агәылацәа рхәы ҳәа иҳалҭоз рзаҳшар акәын, убас ауп сангьы. Агәылацәа ракәзаргьы - убас, уи иаанаго апатуеиқәҵара ауми.

Шаҟа иԥшӡоузеи арҭ аҵасқәа, ақьабзқәа! Аамҭа иаратәы ҟанаҵозаргьы, ҳаԥсуара хәашьрак ақәлар ҟалом, хымԥада, уи зыбзоуроу ҳарҭ зегьы ҳауп, иаԥсыуаны зхы зыԥхьаӡо. Анцәа иумырӡын ҳаԥсуара!

4

Апоезиа зыԥсҭазаараз апоет: Владимир Ахьиба диижьҭеи 83 шықәса ҵит

29
(ирҿыцуп 15:41 23.01.2021)
Владимир Ахьиба диижьҭеи 83 шықәса ҵит ажьырныҳәа 23 рзы, иара игәалашәара иазкуп апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны ашәҟәыҩҩы Анатоли Лагәлаа иазирхиаз иахьатәи ианҵамҭа.

Ҳаԥсуа литератураҿы иреиӷьӡоу апоетцәа жәаҩык рыӡбахә уҳәозар, урҭ рхыԥхьаӡараҿ Владимир Ахьиба далоуҵоума ҳәа усазҵаар, сара хымԥада уи иӡбахә сҳәоит сизгәыдуны! Владимир, ԥсабарала ипоетҵәҟьаз, зхы-зыԥсы зегьы поезиала иҭәыз, уи зҽазҭоз, иара мацара ԥсҭазаарас измаз поетҵәҟьан. Уи дахьцалакгьы ицын ипоезиа, иара ала иԥсы ҭан, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡа апоезиа мацара акәын дзызхәыцуаз, ԥсыс ихаз.

© Foto / предоставил Анатолием Лагулаа
Владимир Ахьиба диижьҭеи 83 шықәса ҵит

Апоет гәлымҵәах Иуа Коӷониа изикыз ажәеинраала "Уашәақәа" иара ихаҭа иахь иурхаргьы, хымԥада инаалоит:

Адгьылқәа ирықәҩны,

Ааԥынқәа ирылҩны,

Афырхаҵара иахҩны,

Ишьҭыҵуеит уашәақәа…

Ашәҭышқәа иргәылшәаны,

Ашьхақәа иргәылԥханы,

Ашьанҵа иаҿҩны,

Икаҩуеит уажәақәа…

Диит иара 1938 шықәсазы Гәдауҭа араион Жәандәрыԥшь ақыҭан. Иԥсҭазаара далҵит 2000 шықәсазы. Иқыҭаҿы аакласск дрылгеит, Мгәыӡырхәа шықәсык аҵара иҵон. 1956 шықәсазы диасуеит Аҟәаҟа, дҭалоит Қырҭтәылатәи ақыҭанхамҩатә техникум. Абраҟа ҩышықәса аҵара иҵон, нас атехникум Аҽгәараҟа ианиарга, 1961 шықәсазы, уаҟа аҵара хиркәшеит. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1960 шықәсазы. Убри аахыс Владимир Ахьиба иҭижьит апоезиатә шәыҟәқәа жәба. Урҭ иреиуоуп: "Еихызгоит сшьаҿа", "Адац", "Исԥыло, сызԥыло", "Ааԥын сызҭаз", "Абри сыдгьылаҿ", "Адгьыл ахьаа", "Амцеи аеҵәеи", "Сышьхақәа раамҭа", "Иалкаау".

Владимир аԥсабара даара дазааигәан, уи Аҟәа даналахалак, ахәаҽра далагон, мчыбжьык знык иадамхаргьы ма иқыҭахь, ма иҩызцәа рқыҭақәак рахь џьара дцар акәын, иԥсы еиҩигар акәын, аҳауа цқьа лбааидар акәын. Уи иҩыза гәакьа Рауль Лашәриа апоет иалкаау ишәҟәаҿы инеиҵыху, даара гәыкала иҩу иаԥхьажәаҿы инаимҩатәны иазгәеиҭоит:

"Владимир Ахьиба, еихша-еиҵша иҟоу абри Аҟәа ақалақь аҿы, иарбан кәакьзаалак иажәеинраалақәа дахьрыԥхьоз, ибызшәа заҳауазгьы, измаҳауазгьы, деицеиҟраны дрыдыркылон, зны-зынла маҷк дшахнаԥаауазгьы, неиҩмсрыда игәра ргон, жәа-наак аӡәгьы иҿыҵшәомызт. Алацәажәара аҭахны исыԥхьаӡом уи Жәандәрыԥшь, ма Мгәыӡырхәа, мамзаргьы Ҷлоу шаҟа еигәырӷьаны иԥылоз атәы. Иџьоушьаша, Владимир Ахьиба поет трибунк иаҳасабала, сыхьӡ рыласырҵәап, схы ӡырызгап ҳәа зынӡакгьы ихы иҭамшәацызт, дагьашьҭамызт. Уи аԥсабара иахшаз, аԥсабара ахаҭа еиԥш згәы аартыз ажәа сахьарк арҿиаҩы иакәын. Ицәаҳәақәа зныз ақьаад бӷьыцқәа реиқәырҷабреи рылаҽырбареи раха имамызт. Игәҭыхақәа, ихьаа-уазырқәа зниҵоз, иқьаад бӷьыцқәа шаҟа иџьыба иҭышәшәаны ицәыӡыз анцәа иоуп издыруа. Иаҳзынижьыз илитературатә ҩымҭақәа иара изхоит, ихьӡ ҳпоезиа абзиабаҩцәа рыҩнуҵҟа наунагӡа иаанхоит".

"-Аҩсҭаагьы дыҟоуп, уи духьӡоит,-иҳәеит,

Ҩысҭаас иҟоу- уи дуаҩуп,-иҳәеит.

Амаалықь дыҟоуп, уи уибашт,-иҳәеит,

Маалықьс иҟоугьы, дуаҩуп,- иҳәеит.

… Адунеи зегь дад, уаароуп,- иҳәеит,

Адунеиаҿ иҟоу, дад, ҿароуп,-иҳәеит.

Уахьынӡаҟоу дад, қәԥароуп,-иҳәеит,

Уанаҵахагьы дад, цәгьароуп,-иҳәеит.

Ара зцыԥҵәаха аазгаз ажәеинраала сара Баграт Шьынқәба иҩымҭақәа ирывасыргылоит! Ас еиԥш иҟоу ажәеинраалақәа Владимир Ахьиба сара агәра ганы сыҟоуп жәаба рҟынӡа шимоу! Сара ибзиан исгәалашәоит, иара иажәеинраалақәа дрыԥхьан данаарылгалак, иҩызцәа дҳазҵаауан, аԥсуа поезиаҿы имԥсуа хә-жәеинраалак сзынхару ҳәа! Ҳаргьы еицҿакны иаҳҳәон, Владимир, хәба ракәӡам, уара иҵегь ирацәаны иуҭынхоит, ухьӡ камшәо изларҳәаша, ҳәа! Иара ишиҟазшьаз еиԥш, дааҳалаԥшны дааччон, сшәымжьозар, даара ибзиоуп ҳәа аанарго!

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа
Владимир Ахьиба аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рыгәҭа

Апоет ахаан имԥсуа иажәеинраалақәа рыӡбахә анаҳҳәо, хымԥада авсшьа ыҟаӡам апоезиа иреиҳаӡоу аҳракыраҿ инаган иҩу ажәеинраала «Жәаҩаҩык.» Ари ажәеинраала иреиӷьӡоу аԥсуа лирикатә жәеинраалақәа рантологиаҿы хымԥада рыгәҭа иргылатәуп. Иара ҿырҳәала издыруа рацәаҩуп, иззымдыруагьы хымԥада иазхьаԥшып ҳәа сгәы иаанагоит. Абраҟа иаазгоит ацыԥҵәахақәак:

Гәаҩа дук сынҭысны,

Ҿаҩамҩала сцон.

Жәаҩа хәык сырхысны,

Слеи-ҩеиуа сеимдон.

Уа жәаҩа шәҭы скымзи,

Жәаҩа хәы рҿы иԥшаан.

Уа жәаҩа лаԥш схымзи,

Рыжәаҩагьы хаан.

Жәаҩаҩык аацәырҵын,

Рыхцә-аԥшьқәа кассы,

Рыжәаҩаҩыкгьы ааҳәыцымцын,

Иааҭалеит рыԥсы.

Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,

Саԥхьа иаалашеит.

Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,

Саԥхьа иаакәашеит.

Ари ажәеинраала ссир сара убриаҟара исгәаԥхеит, сыҽсызнымкылакәа, усҟан апародиа алысхит! Владимир санизаԥхьа, иаргьы даара игәаԥхеит, ҭыԥқәак рҿы, сгәы ҟаиҵарц акәхап, иагьсаԥугеит, иҳәеит! Уимоу, уи аибашьра ҟалаанӡа ауп, иара иқыҭа гәакьаҿ апоезиатә хәылԥазы ҳаман, гәыԥҩык аԥсуа шәҟәыҩҩцәа ҳаҟан. Ахәылԥаз агәҭахьы ҳнеихьан еиԥш, амҩаԥгаҩ дааникылан, ирылеиҳәеит, иажәеинраалақәа руак сара апародиа шалысхыз, иара даара ишигәаԥхаз, иагьшиҭаху уаха убраҟа срызрыԥхьарц! Уа саҿаиршәит, иҟасҵоз, самыԥхьар усгьы ишимуаз здыруан, сҩагылан, раԥхьа Владимир итәы саԥхьеит, нас, иара апародиа саԥхьеит! Уа иҟаз анапеинҟьабжьқәа, аччабжь разқәа, уажәыгь ихааӡа сгәы иқәҩуеит, абриаҟара шықәса шцахьоугьы!

Иахьа, абра иаазгар сҭахуп уи апародиа шеибгоу:

Сҭакәажә лоуп сызтәу!..

Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,

Ааицгәасҭан, срытҟәеит!..

Жәаҩаҩык аӡӷабцәа,

Сааимаркын, срыпҟеит!..

Гәаҩа дук сынҭаркит,

Аӡӷабцәа срыпҟарц!..

Изури, сыхҭаркит,-

Исмырҟьацыц ашьац!..

Рыбла ӷрақәа кылырцеит,

Исамхафазшәа рхәы!..

Сдырӷыӷкырц аҵәы сыларҵеит:-

«Иухҟьама, уԥшшәахәы?!»

«Шәа шәахьымӡеит сыҷкәынра,

Амшын еиԥш сқьаф анҭаз!..

Знык ахықәахь снықәлара,

Ижәдыруоу, аӡә шәшаԥсаз?!»

«Уи ҳара иабаҳҭаху,

Еиҳагь ҳгәы ԥнажәоит!..

Агәаҩа ду аубахҭаху,

Уаҳзыкәашар, уцоит!..»

Ех, скәашап наныкьара,

Санаалароуп сзықәшәаз!

Сахәом урҭ рыршәыкьара,

Сҭаркит рмацәаз!..

Аха сшьацәкьара снықәгылар,

Афархь-ҩеиԥш иԥыҵәҵәоит!..

Ишԥазуеи, сгәы кыдгылар,

Акыр-кыр иччоит!..

Убасҟан ацәа саалҵызшәа,

Сқәыԥшхан, сааихыккоит…

Суҭра иҭалаз ӷаацқәоушәа,

Срыҵаҟьеит-акакеи!..

Снеиуеит сара гәаҩала,

Издыруеит иахьцатәу…

Ишәҭахызаргь шәарҭ шәысхаҩала,

Сҭакәажә лоуп сызтәу!

Апоет изкны Енвер Ажьиба уи ишәҟәы "Иалкаау" аҟны иҩуеит: "Владимир Ахьиба дпоетҵәҟьан. Баҩхатәрыла аума, идгьылтә ԥсҭазааратә хымҩаԥгашьа аума, иҭеиҭԥш, иԥшра-исахьа, дааидкыланы даҽаӡәы диламҩашьо, нахьхьи, Жәандәрыԥшь ақыҭаҿы зымҩахәасҭақәа ылгаз, нас имҩадухаз, уи ихатәы мҩа данын. Данын, уи ишьҭыбжь рацәак имыргацәо, аха аиԥыларақәа рҿы ажәа аниоулак амцаԥшь зҿықәыҳәҳә иҟаз, иажәеинраалақәа цәгьалаҵәҟьа исахьаркны дрыԥхьон. Иара ихаҭагьы, уаанӡа иаабац иакәымкәа, иажәеинраалақәа убриаҟара дышьҭырԥаауан, анаџьалбеит, шьҭыбжьык мгандаз, даанызкылаша мчык ҟамландаз, дааҟәымҵӡакәа даԥхьаландаз ҳәа изыӡҩҩруаз ауаҩы, агәыхыҭхыҭра иоуан, апоезиа дацәыхаразаргьы акәа дҭанаҳәҳәон, аԥшӡарахь, ахаарахь дархынҳәуан. Даԥхьон ааԥсарак иқәымкәа. Усҟан аԥсабара лашәын, идагәан. Иӡыҩӡа игылан Владимир Ахьиба ҳәаа змаӡамыз идунеи ҭбаа аҽагәылаҳәан".

© Foto / предоставил Анатолием Лагулаа
Владимир Ахьиба ишәҟәы "Иалкаау"

Владимир ибзиаӡан идыруан аԥхьаҩцәа рахь ацәырҵра иацыз аҭакԥхықәра ду закәыз, аха дшәаԥырҳаԥуагьы дыҟамызт. Дыҟамызт, избанзар уи иажәеинраалақәа рыххо мышла дрыдтәаланы, абас сҳәар ҟалару, ирымкьыԥхьыр иҟасҵарызеи ҳәа дхәыцуамызт. Урҭ изаауан, ҳара макьана ҳалаԥш иамҟьашьыц, ҳахшыҩ ахьзымнаӡац ҩаӡара дук аҟнытә. Уантәи ари аҩыза "аҳамҭа" зауа апоетцәа, изааӡарызеи, иагьырацәаҵәҟьам.

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа
Владимир Ахиба

Владимир Ахьиба "Ақәыџьмақәа" захьӡу иреиӷьӡоу иажәеинраалақәа руак аҿы иаабоит аԥсабаратә гармониа еиламгакәа, аха изҿагылатәу ишаҿагылатәу, ихьчатәу шыхьчатәу.

Аҵыр-ҵыр, аҵыр-ҵыр!-

Жәҩан анмацәыс,

Адыр-дыр, агәыр-гәыр!-

Аҵх ианакьыс,

Ахыр-хыр, аҽыр-ҽыр!-

Илеиуан ақәа.

Ахьыр-хьыр, ахьыр-хьыр!-

Ихыҵуан аӡқәа.

Ахыу-су, ахыу-сыу!-

Ишуан алақәа.

Ахацәа-хацәамыз-

Игылт еибагауа.

Аҵықь-сықь, аҵықь-сықь!-

Рхысбжь агара,

Абық-сық, абық-сық!-

Гыгшәыг рнырҵәара.                      

Владимир Ахьиба аинститутқәа дрылымгеит, акандидаттә ҩаӡарақәа акгьы имам, апрезидумқәа рҿы дымтәацызт, аизара дуқәа бзиа ибаӡомызт, Аԥсны аиҳабыра рышҟа акы сҭахуп ҳәа ахаан дымнеицызт, акызаҵәык, иажәеинраалақәа агазеҭқәеи, ажурналқәеи, ашәҟәҭыжьырҭақәеи рҿы ианҭыҵлак иоуаз агонорарқәа рыла иԥсы ҭан. Иԥшәмаԥҳәыс алагаҿҩага даҿын, ихәыҷқәа ҩыџьа рызҳауан, аҷкәыни аӡӷаби. Иаҩцан дынхаӡомызт, аха иҩны унеир, аԥсуаҵас ишахәҭаз дуԥылон, ачеиџьыка бзиа ибон.

Апоет зегьраҵкыс иџьушьашаз, иажәеинраалақәа зегьы шамахак ҿырҳәала идыруан, амҩан даауқәшәар, автобус аҿы аума, атроллеибус аҿы аума, амшын хықәаҿ аума, ҿырҳәала рыԥхьара далагон!

Сара ибзиаӡан исгәалашәоит, уи аибашьра ҟалаанӡа ажурнал "Алашарҿы"  иажәеинраалақәа акьыԥхьразы иман даннеилак, апоезиа аҟәша аиҳабы Мушьни Миқаиа шаҟа диеигәырӷьан дидикылоз, (уии сареи кабинеткаҿ ҳтәан), егьырҭ апоетцәа ишырзиуаз еиԥш, "алыхәҭа" икылхра далагаӡомызт, ари анцәа иҟынтә иаауа поетуп, иажәеинраалақәа рылакьысра аӡәгьы азин ҳамаӡам, ус грамматикатә гхак ҳмыриашозар, иҳәон!

Сара акырынтә апоезиатә хәылԥазқәа рҿы уи ицқәгыларақәа сықәшәахьан, аиаша шәасҳәап, Платон Бебиеи иареи рышьҭахь ақәгылара, ажәеинраалақәа рыԥхьара гәаӷьуацәан, анапеинҟьабжьқәа аӷьырак зегьы дара иргон! Уи сара саҵашьыцӡомызт, еиҳагьы сеигәырӷьон!

Абаҩхатәра бзиаӡа змаз апоет, ԥсабарала уамашәа иҟәышыз, аԥсҭазаара акырџьара иқәнақшахьаз, абзиарақәа раҵкыс ацәгьарақәа рацәаӡаны избахьаз, ишырҳәо еиԥш, "абга аҟарҟы" икылсхьаз, аха згәы еиҭамԥаз, иахьагьы гәыблыла иаҳгәалашәо, зҩымҭақәа есымша иҳацу ҳпоет бзиа Владимир Ахьиба иара дҳацӡамкәа иазгәаҳҭоу имшираҿ, иара дҳацушәа "иҳавагылоуп" иажәеинраалақәа. Урҭ иреиӷьӡоу руак ала ихсыркәшоит иахьатәи санҵамҭа, иахьӡуп уи "Поетк иажәеинраала шеилдыргаз!".

Иҵегь ҭыԥкаҿ иааурыххароуп,

Иҵегь гәыла иааурыԥхароуп,

Иҵегь, иҵегь, иааҵурыӷәӷәароуп,

Иҵегь маҭәак нашәуҵароуп,-

Иӡлачуазар уи макьана,

Иааӡылухыр- азамана.

Сара схәыцуеит: ирҳәо лакәу,

Арҭ зегь зылшо иара иакәу?!

 

 

 

 

 

 

 

 

29
Майнинг

Афымцамч ахархәара аларҟәра: Атәыла ахада идҵа шынарыгӡо

4
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ажьырныҳәа 22 рзы аилацәажәара мҩаԥигеит ареспубликаҿы иҟоу аенергетикатә кризис иазкны.

Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа адҵа ҟаиҵеит араионқәа рҿы аштабқәа аԥырҵарц, урҭ русура афымцамч ахархәара аиҵатәра иаздырхарц. Бжьаниа афымцамч ахархәараз арбагақәа ааигеит, 2019 шықәса абри аамҭа иаҿырԥшны 2020 шықәса рзы афымцалашара ахархәара иааизакны 21 процент ихалеит.

Мчыбжьык аҩнуҵҟала араионқәа рҿы афымцалашара ахархәара аларҟәра алымшар, араионқәа рхадацәа, амилициа, апрокурорцәа лахь рыҭахоит, иҳәеит Ахада.

Афымцамч ахархәара аларҟәразы оаперштабқәа имаҩаԥырго аусурақәа ртәы Sputnik аматериал аҟны.

Sputnik

Ажьырныҳәа 22 рзы Аҟәа ақалақь ахада аусԥҟа инапы аҵаҩит "Закәаншьаҭада акриптовалиута аиура аҿагылара азҵааразы Аҟәа иаԥҵазааит аоперштаб". Аусԥҟаҿы иазгәаҭоуп, анагӡаратә план алацәажәаразы аоперштаб есыҽны аилатәара мҩаԥыргалоит, иара убас инарыгӡаз аусқәа рҳасабырба Аԥсны Ахада Иусбарҭахьи аминистрцәа Реилазаарахь инарышьҭларц адҵа рыҭоуп.

Аҟәа араион

Аҟәа араион ахада Алхас Ҷыҭанаа иажәақәа рыла, закәаншьҭада аус зуа акриптофермақәа аанкылазарц ауснагӡатәқәа мҩаԥыргоит, уажәшьҭа мызқәак ҵоит, есҽны афермақәа анаҿырхуа ыҟоуп. Еиҳа иуадаҩу ҳәа аӡбахә иҳәеит ахатә ҩнқәа рҟны игылоу амаругақәа рҿыхра.

"Акриптофермақәа аҿаҳхит, аха ауааԥсыра жәаба-жәабала рыҩнқәа рахь иганы иаҿаркит. Ҩнаҭацыԥхьаӡа иҿакуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Ҳара ҳрызнеиуеит, аҳәара ҟаҳҵоит дара рахь иҟоу аҭагылазаашьа баны иҿырхырц", - иҳәеит иара.

Гәылрыԥшь араион

Гәылрыԥшь араион ахада Аслан Бараҭелиа еиҭеиҳәеит, аоперштаб шеиҿкаау, насгьы дара уахгьы-ҽынгьы аус рулоит ҳәа. Араион аҟны ԥшь-станциа маҷ ыҟоуп, акы иара араион ахада ахылаԥшра азиуеит, егьырҭ хԥа- ихантәаҩцәа. Бараҭелиа иажәақәа рыла, уажәаԥхьа Гәылрыԥшь араион афермақәа баша иҿырхозҭгьы, иахьазы афымцацәаҳәақәа ҿахырҵәоит.

Бараҭелиа игәаанагарала, Аԥсны Жәлар Реизара административтә зинеилагарақәа рзы Азакәанеидкыла аԥсахрақәа ралагалара азԥхьагәазҭо азакәан апроект рыдыркылар, хаҭала акриптовалиута закәаншьаҭада аиуразы ахараԥсақәа акыр рышьҭыхра, ахархәагақәа рымхра, иамуаны ианыҟоу ашьаустә ҭакԥхықәра ақәҵара, усҟан ари аус еиҳа иманшәалахоит.

Очамчыра

Аоперштаб аусура иалагеит Очамчыра араион аҿгьы. Ахада араион ақыҭақәа рхадацәа дҵас ириҭеит доусы қыҭақәа рҟны ахылаԥшра ҟарҵарц. Иара убас, араион аҟны иалагалан афымцалашара аамҭа-аамҭала арцәара аграфик.

Очамчыра араион афымцалашара дырцәалоит абри аграфик ала:

  • 11:00 инаркны 12:00-нӡа- астанциа маҷ Ақалақь-1,
  • 19:00 инаркны 21:00-нӡа- астанциа маҷ Ақалақь-2,
  • 03:00 инаркны 05:00-нӡа- астанциа маҷ Ақалақь-3,
  • 13:00 инаркны 15:00-нӡа- Ачаифабрика,
  • 21:00 инаркны 23:00-нӡа- Полигон,
  • 05:00 инаркны 07:00-нӡа- Баслахә, Река, Ԥақәашь
  • 15:00 инаркны 17:00-нӡа- Аҭара-аԥсуа,
  • 23:00 инаркны 01:00-нӡа- Порт 1,
  • 19:00 инаркны 21:00-нӡа- астанциа маҷ Ақалақь-2,
  • 07:00 инаркны 09:00-нӡа- Ачазауад, Порт-4, Порт-2, Ӷәада
  • 17:00 инаркны 19:00-нӡа- Мықә-1,
  • 01:00 инаркны 03:00-нӡа- Мықә-2,
  • 09:00 инаркны 11:00-нӡа- лабра, Аӡҩыбжьа, Кәтол.

Тҟәарчал

Закәаншьаҭада акриптовалиута аиура аҿагылара азҵааразы тҟәарчалтәи аоперштаб аусура иалагеит, рыдҵа нарыгӡалоит есыҽны. Атәыла ахада идҵан инақәыршәаны афымцалашара ахарахәара ладырҟәыруп 5 мегаватт. Тҟәарчал араион ахада ихаҭыԥуаҩ Витали Кәыҵниа иазгәеиҭеит, иахьазы аа-мегаватт аҟынӡа аларҟәра шрылшахьо.

"Уи аԥхьа, ҽнак ҳхы иаҳархәон 31 мегаватт, Ахада иҳәеит 5 мегаватт рҟынӡа илаҳгарц, зынӡа 28 мегаватт ҽнак ахархәара ҟаларц, ҳара аларҟәра ҳалшахьеит 23 мегаватт рҟынӡа", - иҳәеит Кәыҵниа.

Кәыҵниа иажәақәа рыла, закәаншьҭада аус зуа акриптофермақәа аанкылазарц ауснагӡатәқәа уи аԥхьа имҩаԥыргон, аха уажәаԥхьа уахыки-ҽнакы афымцалашара шаҟа рхы иадырхәоз азгәарҭомызт.

Гал

Гал иаԥҵоу аоперштаб иалоуп ԥшьҩык, иара убас араион апрокурори амилициа аҟәша аиҳабыи. Иазгәаҭоуп, анагӡаратә план алацәажәаразы аоперштаб есыҽны аилатәара мҩаԥыргалоит ҳәа. Араион ахада адҵа ҟаиҵеит аҭел ҷыда аԥҵазарц. Аоперштаб инаныгӡаз аусқәа рҳасабырба Аԥсны Ахада Иусбарҭахь иаашьҭхоит.

Гәдоуҭа

Афымцамч ахархәара аиҵатәразы Гәдоуҭа араион иалагалоуп аамҭа-аамҭала афымцалашара арцәара аграфик. АУН "Амшынеиқәафымцамч" апресс-маӡаныҟәгаҩ Алхас Гагәылиа иажәақәа рыла, афымцалашара арцәара аамҭа џьбараӡам, иҟалоит арцәара аамҭа аиҵатәра ҳалшаргьы.

Гагра араион

Гагра араион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь еиҭеиҳәеит, Атәыла ахада Аслан Бжьаниа идҵа анагӡарахы аусурақәа шцо, иара хаҭала далахәуп закәаншьаҭада аус зуа амаинингтә фермақәа рҿыхра. Ажьырныҳәа 22 ахәылбыҽха инаркны русура аанкылоуп 11 криптоферма. Аоперштаб есҽыны аус аулоит, афымцалашара аамҭа-аамҭала арцәара аграфик алагалахоит.

Бжьаниа, идҵала Гагра араион афымцалашара ахархәара еиҵаркроуп 17, 5 мегаватт рҟынӡа, аӡынра 2020 шықәсазы есыҽны Гагра афымцалашара рхы иадырхәон 115 мегаватт.

Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ажәалагала ҟаиҵеит закәаншьаҭада акриптовалиута аиуразы аҭакԥхықәра рӷәӷәазарц Апарламент адепутатцәеи иареи реиԥылараан ажәырныҳәа 22 рзы. Изакәанымкәа мегаваттк афымцалашара ахархәаразы ахараԥса иартәоит миллионки бжаки мааҭ. Ашәахьаҽны Апарламент ахь инашьҭхоит административтә зинеилагарақәа рзы Азакәанеидкыла аԥсахрақәа ралагалара азԥхьагәазҭо азакәан апроект, хаҭала акриптовалиута закәаншьаҭада аиуразы ахараԥсақәа акыр рышьҭыхра, ахархәагақәа рымхра, иамуаны ианыҟоу ашьаустә ҭакԥхықәра ақәҵара.

 

4
Атемақәа:
Аԥсны аенергетика апроблемақәа