Летчица Мери Авидзба

Ԥсаатәҵас ажәҩан иалаз, аҳаракыра иазааигәаз Мери Аҩӡԥҳа лгәалашәаразы

80
Афырԥҳәыс, раԥхьатәи аԥсуа ԥырҩы Мери Аҩӡԥҳа дыргәаладыршәоит лара хаҭала дыздыруаз, Аԥсны еиҿкаау Аџьынџьтәылатә еибашьра дуи аџьеи рветеранцәа рхеилак ахантәаҩы Алеқсандр Шьониеи, акыр шықәса Ҭырқәтәыла Аԥсны ахаҭарнакс иҟаз Владимир Аҩӡбеи.

Сырма Ашәпҳа, Sputnik

Аамҭақәа ирыциуеит ҿыцәаара зқәым ахаҿсахьақәа. Убас еиԥш, 1917 шықәса рзы Ҳафиз Аҩӡба иҭаацәараҿы диит аҭыԥҳа, лаԥхьаҟа зыжәлари зыԥсадгьыли рзы ихьӡырҳәагаханы иҟалаз. Уи раԥхьатәи аԥсуа ԥырҩы, афырԥҳәыс Мери Аҩӡԥҳа лакәхеит. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду Афырԥҳәыс, Белорусиатәи афронт аҩбатәи аҳауатә архәҭа 46-тәи агвардиатә авиациатә полк аштурман Мери Аҩӡԥҳа, Аҟәатәи аероклуби, Батаисктәи аԥырратә школи дрылгеит. Аҟәатәи аероклуб аҟны лара рҵаҩыс длыман Виктор Аргәын, иара усҟан аԥырратә хәҭа еиҳабыс дыҟан. Мери Аҩӡԥҳа, 1939 шықәса рзы Ленинградтәи арратә-медицинатә академиа дакурсантхеит.

Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ианалага, Ар Ҟаԥшь ахь арзаҳал лҩит хатәгәаԥхаралатәи ахәҭа дахырыԥхьаӡаларц. Ԥхынҷкәынымза, 1942 шықәса инаркны Германиа Аиааира агараҟынӡа луалԥшьа налыгӡон. Перм ақалақь аҿы ақәхратә ҳаиртә мчқәа рышкол аҟны аҵара дахысит. Нхыҵ-Кавказ, Украина, Белоруссиа афронтқәа рҟны деибашьуан. Кавказ ахьчара, Ҟрым, Белорусиа, Польша рхақәиҭтәра далахәын, Германиа аӷа иҭархара дацәхьамҵит.

Ажәыларақәа цонаҵы, Мери Аҩӡԥҳа илыллыршеит 477-нтәы аԥырра, аӷацәа артҟәацгақәа рылажьра.

Аԥсны еиҿкаау Аџьынџьтәылатә еибашьра дуи аџьеи рветеранцәа рхеилак ахантәаҩы Алеқсандр Шьониа иазгәеиҭеит, афырԥҳәыс Мери Аҩӡԥҳа лыгәаӷьра атәы.

"Ҳаԥсуа ԥҳәызба Мери Аҩӡԥҳа даара пату, ҳаҭыр змоу аӡә лакәны аҭоурых дазынхоит. Усҟантәи аамҭазы агәаҟра ҳанҭагылаз, 1941-1945-тәи ашықәсқәа рзы, Егры инаркны Ԥсоунӡа, дхаҵоума, дыԥхәысума аӡәгьы ихы дамеигӡеит. Досу зегьы планла ирыдыз нарыгӡеит, аӡәы дтанкистын, егьи дԥырҩын, даҽаӡәы дартеллиристын, зегьы ирылшоз ҟарҵеит. Убас еиԥш афырхаҵара, афырԥҳәысра аазырԥшыз лоуп Мери Аҩӡԥҳа", - дҳацәажәон 97 шықәса зхыҵуа Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аветеран Алеқсандр Шьониа.

Алеқсандр Шьониа игәалашәоит, аибашьра ду ашьҭахь, Мери Аҩӡԥҳа лҩызцәеи лареи еицны Тҟәарчал ашахтахь дшааз. Усҟан, Шьониа ашахтаҿы аус иуан.

"Даара гәаартыла ҳаицәажәеит, аибашьратә хҭысқәа маҷымкәа иаҳгәалаҳаршәеит. Адгьыл аҵаҟа аус зуаз ашахтиорцәа дҳақәныҳәеит. Аԥсҭазаараҿы илымаз лхықәкы налыгӡон, уи лара илҟазшьа ҷыдан. Ус шакәыз лара лҿырԥшала иаҳбарҭоуп. Аԥсныи аԥсуааи ҳахьӡ ҭылгеит, лфырхаҵара ҳзынлыжьит, лыхьӡ еицакра ақәымлааит, лгәалашәара ҳамазааит", - ҳәа азгәеиҭеит Шьониа.

Аԥсуаа еснагь ирылиаауеит ауаа хатәрақәа, ауаа нагақәа. Урҭ рыхьӡ ес-ииуа ирыциуеит. Акыр шықәса Ҭырқәтәыла Аԥсны ахаҭарнакс аус зухьоу Владимир Џьамал-иԥа Аҩӡба, Мери Ҳафиз-иԥҳа дигәаларшәо иазгәеиҭоит, аԥсуаа зегьы реиԥш, Аҩӡаа аижәлантәқәа, аешьара рыхьӡ шҭылгаз, раҳәшьа акыр ишлызгәыдуу.

"Мери леиԥш, лҭаацәагьы даара иааигәаны издыруан. Азиз Аҩӡба ҳәа дыҟан, иара иоуп Мери аԥырра агәыбылра лзыркыз аханатә. Аибашьра ианалага, хатәгәаԥхарала еибашьра дцеит. Уахынлатәи аԥырыҩцәа-абомбакажьыҩцәа ҳәа архәҭак ыҟан, убри далан. Усҟан, Кукурузник ҳәа афанера иалхыз аҳаирпланқәа ракәын иҟаз, убас акы дақәтәан. Дԥырны абомбақәа кажьны дшаауаз, ирымчны итәеит дзықәтәаз аҳаирплан, убасҟан лыбӷа ԥҵәеит, ахәышәтәырҭа дҭашәеит", - ихәеит Владимир Аҩӡба.

Аџьынџьтәылатә еибашьра ду ашьҭахь, Мери Аҩӡԥҳа илоухьаз ааха иахҟьаны быжьшықәса лхы дзахәаӡомызт. Анаҩс, имҩаԥгаз аоперациа иабзоураны лгәабзиара шьақәгылеит, лшьапы дыхгылеит.

Мери Аҩӡԥҳа тәанчара дшыҟазгьы ауаажәларратә ус лнапы алакын. Аԥсны иреиҳаӡоу Асовет депутатс дыҟан. Нестор Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышкол аҿы аҭаацәаратә комитет хантәаҩыс даман. Акыр аџьа лбон аҿар апотриатизмра рылааӡараҿы, иара убас асоветтә авиациа афырхаҵаратә традициақәа рыларҵәараҿы.

"1975 шықәса рзы Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа иааз раԥхьатәи аԥсуаа ргәыԥ, лара лхы иадылҵеит имҩаԥылгарц. Аԥсуара бзиа илбон, Аԥсны анапхгара уи лара лхала лыхәда иқәырмыжьит, иазкыз ауаа ыҟан. Аха, дара абра иҟанаҵы дрыцын. Сара, Ҭырқәтәыла саннеигьы даара бзиа дбаны лыӡбахә рҳәон. Ҭырқәтәыла аԥсуаа аԥырыҩцәа рацәаҩуп, аха аҭыԥҳацәа ыҟаӡам. Абри дҭыԥҳаны, ахаҵа изанааҭ ахьылҵаз, насгьы дымшәаӡакәа уахынла мацара аӷа абомбақәа ахьиқәлыжьуаз уамашәа ибаны, ҿырԥшыгас иҟаҵаны есқьынгьы иалацәажәон", - ҳәа азгәеиҭеит Владимир Џьамал-иԥа.

Владимир Аҩӡба излеиҳәо ала, Мери аҭаацәара бзиа далҵит. Лаб Ҳафиз, Аҟәа дынхон, бзиа дыҟан, усҟантәи аамҭазы ҩбаны еихагылаз ахатәы ҩны иман.

"Аԥсшәа, аурысшәа, аҭырқәа бызшәақәа идыруан. Ақыҭаҟынтә иааиуаз иара иҿы икыдымгылакәа ицаӡомызт. Иԥшәмаԥҳәыс даҭырқәа ҭыԥҳан. Лаб иашьа, Ҭырқәтәылатәи аԥсуааи Асовет ҳәынҭқарра ахаҭарнакцәеи анеицәажәоз, Асовет ҳәынҭқарра ахаҭарнакцәа дрылан. Раԥхьаӡа аинтеллегент маҭәа зшәызҵоз хаҵан, Аҩӡы Ҳақы иакәын. Абас, ашьҭра бзиа иатәыз лакәын Мери Аҩӡԥҳа"-дҳацәажәон Владимир Џьамал-иԥа Аҩӡба.

Мери Ҳафиз-иԥҳа Аҩӡба иланашьоуп Аџьынџьтәылатә еибашьра ду актәи аҩаӡара змоу аорденқәа ҩба, Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аорден аҩбатәи аҩаӡара, амедалқәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы "Кавказ ахьчаразы" амедал, еизҳауа абиԥарақәа реиҵааӡараҿы ллагалазы иланашьоуп Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет Аҳаҭыртә шәҟәы¸ иара убас аҵарадырра аминистрра аҟынтә хыԥхьаӡара рацәала Аџьшьаратә шәҟәқәа.

Лыԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рҟынӡа дынхон аҳҭны қалақь Аҟәа, лыԥсҭазаара далҵит 1986 шықәса рзы, анышә дамадоуп Ешыра ақыҭаҿы. Арратә авиациа зыԥсҭазаараз, ԥсаатәҵас ажәҩан иалаз, аҳаракыра иазааигәаз, уи амаӡақәа ртәы здыруаз афырԥҳәыс, аԥырҩы Мери Аҩӡԥҳа лгәалашәара лаша еицакра ақәымкәа иаанхоит.

80
Презентация книги Алексея Гогуа Ас ду

Абзиабара, анасыԥ, аразҟыдара: аҳәса рлахьынҵақәа Алықьса Гогәуа ипрозаҿы

20
(ирҿыцуп 15:36 08.03.2021)
Жәлар рышәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа ипрозаҿы аҳәса рлахьынҵа аарԥшышьа шилшаз азы лгәаанагара дазааҭгылоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Ааԥын аҽеиҩшамҭазы ииз Жәлар рышәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа даԥылоит 89-тәи иирамш. Аԥсуа проза иара иҩымҭақәа ирҿырԥшны қәрала еиҳазаргьы, исҳәарц сҭахуп афилософиатә, ауаажәларратә мотивқәа шьагәыҭс измоу ипроза ду зегь шьхаҵас ирылыҳәҳәоит ҳәа.

Ашкол санҭаз, бжьаратәла 45 шықәса раԥхьа, ргьама скит ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа. Ҽнак зны саб ибиблиотекаҿы иаалысхит сықәра уамак иаҵанамкуаз ароман "Аси амацәыси". Усҟан ашәҟәыԥхьара хшыҩзышьҭра аман, ашкол аҿы дҵас иҳамамызгьы ҳаԥхьон. Ари ароман идеиаси хықәкыси иамаз уамак исзеилымкаауазаргьы, ашәҟәыҩҩы исиужет арҵәишьеи, ахаҿқәа реизыҟазаашьеи срымҽханакит. Жәиԥшь шықәса зхыҵуаз аҭыԥҳа сыхшыҩ аромантикатә цәқәырԥа иаанахәаны иҟан, убри аҟынтә, араҟа иагәылсны ицоз абзиабаратә мотив аҿиашьа, трагедиала ахыркәшашьа сгәы ааснархьит.

Саԥхьон аҵх иаасымнахаанӡа. Ироман афырԥҳәызба Аишьа лхәыцрақәа уртәыртәуан: "Илдыруан уи аҽакала дшылзыҟаз. "Абзиабара" ҳәа игәаӷьны лҿы илызҭамырӡоз ажәа зынӡагьы идылкыломызт уи, избанзар, иара изы лара лгәы имҩашьахуа иалшоз иаабац ажәа гәырҿыӷьга "аҳаҭыр" акәын. Саланахалон саԥхьацыԥхьаӡа, Аишьа леиԥш сшыбарџьеиуаз аҵх агәы еиҩнашон. Аишьа дзызхәыцуаз Амаршьан (Ардашьыл) дыхәны лыҩны данаанага, нас лыбзиабара ԥхьакны, уи данихылаԥшуаз уҳәа, апрозаик Гогәуа иааирԥшуа аҭоурыхтә-политикатә хҭысқәа раҵкьыс абзиабара аарԥшышьа акәын сзызхәыцуаз усҟан.

© Sputnik / Илья Питалев

Иҵӡоузеи, аха иахьагьы, уи ароман исзыннажьыз асахьақәа сыбла иаахгылоит. Ихәны ишьҭаз Ардашьыли Аишьеи реизынхара Гогәуа иаахтны даҽаӡәы ишизымҳәара ишҭихыз: "Ус лқьышә инахьысит уи иқьышәқәа. Дзықәгылаз аӷәра лыҵышьшь инаскьаанӡа, иаразнак дааҭрысит, лҽааимылхын аҭӡамц ахь днаскьан, наҟ лҿы рҳәны акраамҭа дгылан". Ас иаахтны иҳәаз ахаҵеи аԥҳәыси ирызкыз ароманқәа ԥсышәала сырмыԥхьацызт.

Ашәҟәыҩҩы иааирԥшуаз амчрақәа реидысларақәа рҵакы уамак игәаамыгӡакәа, Аишьеи Ардашьыли рроман шԥанҵәари ҳәа сышәҟәы сиарҭа ихәыҵакны аҵх згон. Сан рыцҳа лыбжьы саҳауан "алашара ырцә, ашьыжь бызгылаӡом" ҳәа. Абас, раԥхьаӡа агьама скит ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа. Слаӷырӡышон уи анҵәамҭаҿы автор иааирԥшуаз асахьақәа срызхьаауа, ареволиуциа иахҟьаны Аишьа лразҟы ахьхыбгалаз ҭынчра снаҭомызт: "Забџьар шьҭаҵаны зыҽрызҭаз рахьгьы, ирхәыз рахьгьы, иршьыз рахьгьы – џьаргьы дыҟамызт уи … Ардашьыл".

Саныҩеидас ашәҟәыҩҩы Гогәуа егьырҭ иҩымҭақәа лаԥшықәҵаны са стәала иҭысҵаауан, иагьрыдызбалеит, аԥҳәыс лхаҿсахьа аарԥшраҿы илшарақәа шаҳараку.

Ашәҟәыҩҩы инапы иҵиххьо ироманқәа еиҳаркгьы "Аҽыкәаҳа", "Асду" рҿы иааирԥшуа аҭоурыхтә ҵакы змоу ахҭысқәа инарҷыданы, апрозаик аԥҳәыс лразҟы, уи ллахьынҵа аарԥшра даҽа ԥсыуа шәҟәыҩҩык ишилымшара дазнеиуеит. Есқьынагьы иџьасшьоит, аԥсуа хдырра ду ныҟәызго ашәҟәыҩҩы-афилософ абас гәызианрала дышԥазыҟоу астереотипқәа еилаганы абзиабара аҳаҭыраз имҩахҟьо аԥсуа ԥҳәыс лхьаршшара.

Ҿырԥштәыс иааҳгар ауеит ароман "Аҽыкәаҳа" аҟны автортә хьаҵрақәа рҿы Гогәуа Медеиа илзикыз ахәыцрақәа. Лтәыла иақәлаз алегионцәа раԥхьагыла бзиа дызбаз аҭыԥҳа лзы "лара акгьы лнарбомызт аҩыз еиԥш лыуаажәлар ршьа иаҵашьшь изжәуаз анцәахша ииарҭа тата" иҳәоит автор Медеиа лыбзиабара лиааины иҟалҵаз ашьаҿазы. Ароман автортә хьаҵрақәа рҿы Гогәуа длазҵаауеит Медеиа "Ишԥабгәаӷьи бзықәгылаз адгьыл иакәхшоз быуаажәалар?" ҳәа. Автор ҭакс иоуз "исыздыруам, исыздыруам, уи уаҩгьы иагьиздыруам иагьизеилкаауам" ауп.

Гогәуа ироманқәеи иажәабжьқәеи рҿы иааирԥшуа аҳәса трагедиатә хаҿқәоуп: Елана, Аишьа, Макрына, Аҳкәажә, Агра уҳәа, рызегьы еидызкыло аразҟыдароуп. "Деидырӷәӷәала дызкыз, лԥагьара ԥагьазтәуаз лтәыла аламыс, аԥҟарақәа, ақьабызқәа аалыхшәеит амра ицәдыршәлаз ауалыр ауадахәқәа анахышәшәо еиԥш", - иҳәоит абзиабара аҳаҭыраз зыԥсадгьыл знаԥхаз Медеиа лзы, аха иара убри аамҭазы, иара дазхәыцуеит уи лзырҟаҵаз абзиабара ду даҽа мҩак шылнамҭаз. "Зны ахәхәаҳәа дҿырҳасуа дҩагылан "шәысҭ" иҳәан, уи ауԥшәыл длыгәҭасны иҩызцәа днарылаижьит" иҳәоит апрозаик абзиабара иарҩашьыз абазгаа роуԥшәыл Византиатәи аибашьҩы дышлызныҟәаз аарԥшуа. Гогәуа Медеиа лшьоурала ириашоит, ажәа кьынаак лзымҳәаӡакәа "иаразнак илхыԥсааит абриаҟарааамҭа илдылсны иҟаз аҩы" бааԥсы. Уаҳагь уаҩ даалзыбзиамхаӡакәа, Византиаа рынцәахша иԥсырҭа иарбаны зҿыналырхаз (аҟама Е.К) дааихнахт".

Ашәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа ирҿиамҭақәа рҿы иҵегь ҳара иаҳзааигәо аамҭа иақәло аҭоурыхқәа рҿгьы, аԥҳәыс ллахьынҵа дазыхынҳәуеит. Акыр иҵаулоуп иажәабжь "Ашьацәгьа" аҿы иааирԥшуа аԥҳәыс лхаҿсахьа. Араҟагьы, иара длаирҟәуам, аԥсҭазаара аԥҟарақәа рықәныҟәара уамак иақәымшәаз, аха ицқьаз аҭыԥҳа. "Ашьацәгьа" иамыԥхьаҵ ицәыӡыз даара ирацәоуп. Автор ицәыригоит, ауҳәансҳәанқәеи, абз бааԥсқәеи аԥҳәыс лразҟы иаԥырхагахар шалшо, иара убри адагьы, аԥсуа ԥҳәыс абзиабара ду наунагӡа лгәаҵаҿы иҵәахны илымазарц шлылшо.

Автор ари ажәабжь иҩит 1986 шықәсазы, аха, иааирԥшуа аамҭа маҷк инаскьоуп ижәытәӡатәимзаргьы. Усҟантәи атрадициагьы уажәтәиқәа раҵкьыс акыр иџьбаран. "Даныӡӷабыз дыҭҳаца, уажәы-уажәшьҭан гәырӷьара дук дазыԥшушәа, лыблақәа ҭбааханы, икәеицеиуа ианырбалак, лахә-лахәы илышьклаԥшуа иалагон". Автор иҩымҭаҿ ахҭысқәа реишьҭагылашьа еизаданы иҟам.

Ажәабжь далагоит Ашьацәгьа (Агра) лыхшара лаҟараханы лмагана кны аԥҳә анлырххуаз, аха угәуҽанӡамкәа, уиаигоит лара данқәыԥшӡазтәи ахҭысқәа рахь, анаҩс, уи хьымӡхыхганы хаҵа данырышьҭуаз аамҭахь: "Лара ахьымӡӷ згаз, ахҳәаа зауз, зцәа зтәымкәа, хымыз-ԥшьымыз зхыҵуа аҩны итәоу длеиԥшны дыршьеит". Иџьбараз атрадициақәа рцәаҳәа маҷк иацәхьаҵыз аҭыԥҳа, ачараҿы илбаз аԥшӡа иахьеи-уахеи дышизхәыцуаз ауп, хаҵа дшырышьҭыз.

Беременная женщина
© Фото : freestocks.org

Лара аҩнра ҳәа данцагьы, ани ачараҿы илбаз изхәыцра дауаҟәыҵхуаз: "Иахьа ҭацара луанаҵы уажәы-уажәы лаԥхьа дааиуан, аха димбаӡошәа аҽаџьара дыԥшуан, ус дааиуан, дааиуан, диасуан, дааиуан, диасуан" лхәыцрақәа рҿы. Знык ада илымбацыз ахаҿсахьа дазхәыцуа, лмагана ҟьо амхырҭа дахьҭагылаз аҳәҳәабыжь ллымҳа иааҭасуеит Агра. "Хыхь аԥсыжраҿы ҵәуабжьқәак гоит"- ибжьа ааиргоит змагана зҟьоз лхаҵагьы. Аԥсыжрахь инхалеит рҩыџьагьы, Ашьацәгьа лцәа ианырхьан анышә иамардоз дазусҭаз. Аҭоубыҭ иҭаз аԥшӡа ихы-иҿы шыхҩазгьы, ачабра иҿаршәыз иалылбааз ала илдырит уи Иара шиакәыз, "ихәдагьы - убас иҭыхәхәа" мшаҽны ишылбаз иҟан.

Избан сыздыруам, аха Гогәуа иҩымҭақәа рҿы иааирԥшуа аҳәса рхаҿсахьақәа насыԥдоуп, ихьанҭоу аидара иаҵоуп. Дара иҟарҵалакгьы, ашәҟәыҩҩы лахь риҭоны убом, идеиалҵас иааирԥшуеит зехьынџьара инеибеиԥшны. Ааԥын иалиааз ашәҟәыҩҩы, ипроза хьанҭоуп зҳәо ыҟазаргьы, абызшәа здыруа иаҵрымбаар алшом ула ихымслозаргьы, ицәаҳәақәа амузыка шрыҵо. Иаҳҳәар ауеит прозала иҩу апоезиа ҳәа. Гогәуа апоезиа дшаҿымгьы, ироманқәа рҿы иаацәыригоит адәахьала шамаха иумбо апоезиа:

_Бабацои ас шаанӡа

Ибысуа аԥшахәхәа?-

Ҳазхара баабаанӡа,

Бабацои бкахәхәа?

Акыр ихьшәаноуп снапаҿы ианааи, иахьа сыззааҭгылаз ажәабжь "Ашьацәга", 2006 шықәсазы иҭыҵыз 5-томкны иҟаз апрозаик иҩымҭақәа реизга иагәылан. Араҟа шамаха уи аамҭазы ииҩхьаз зегь анын. Гогәуа ипрозаҿы иааирԥшуа аҳәса зегь ирымоуп ирзеиԥшу ҟазшьак – абзиабара аҳаҭыраз ауаа рылахь аиура.

Ааԥын иалиааз ашәҟәыҩҩы, уамак ала иныруеит, аԥсуа ԥҳәыс лыԥсабара абзиабара имҩахнаҟьар шалшо, абжьааԥнытәи аҵасқәа рымҩаԥгареи, аԥсуара аԥҟарақәеи рыҽҭагӡара акәымкәа, аҳәаақәа ргәашәқәа ҭаԥыххааса абзиабара зҽазҭо аҳәса рыпсихологиа аарԥшра акыр дазҟазоуп, уи азы ашәҟәыҩҩы иаҳасабала агәаӷьрагьы имоуп.

"Шәанбалагеи аҩра?", - сиазҵааит зны сара Гогәуа, - "Ашкол санҭаз исгәаԥхоз аӡӷаб аӡы дагеит", - убри ахҭыс исзаанагаз атрагедиа иарҵысит сышәҟәыҩҩратә ԥсабара",- иҳәеит иара. Ас иаартны имаӡа ахьсымеидаз даарагьы иџьасшьеит, даарагьы сеигәырӷьеит.

© Foto / предоставлено Елеонорой Когониа
Ашәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуеи ажурналист Елеонора Коӷониаԥҳаи

Алықьса Гогәуа дыздыраанӡа срыԥхьахьан иҩымҭақәа рӷьырак, хаҭала ҳаибадырит 1989-тәи ашықәсқәа рзы. Уи аамҭазы иара ахәыҷтәы журнал "Амцабз" редактор хадас дыҟан, аха амилаҭтә хақәиҭратә қәԥара ҵәатәышьаҟасгьы даман. Аредакциа ахьыҟаз ахыбраҿы иҟан ашәҟәыҩҩцәа реидгылагьы, жәлар рфорум "Аидгыларагьы", убрахь неирҭас иҳаман аҿаргьы. Уи аамҭазы алитература алацәажәара аҵкьысгьы, ҳмилаҭ рлахьынҵа азхәыцра иазкын ҳанеиқәшәоз ашәҟәыҩҩы дызлацәажәоз, аха сара сзыҳәан, еиҳагьы ихадан иара иаԥиҵоз ахаҿқәа рызхәыцра.

Аибашьра ашьҭахь акырынтә аинтервиу имысххьан ашәҟәыҩҩы, даара акыр иаартны ҳаицәажәон, убарҭ ҳаицәажәарақәа ирыбзоураноуп уи ишәҟәыҩҩра ахыҵхырҭаҿ абзиабара иахылҵыз атрагедиа шыҟаз шеилыскааз. Хыхь сызлацәажәо ажәабжьқәа акырынтә срыԥхьахьеит, аха ҿыц иаасыртыцыԥхьаӡа, раԥхьа санаԥхьаз еиԥш исыцрасуеит аразҟыдареи, абзиабареи ирыдҳәалоу алахьынҵақәа ирхылҵуа амца.

Иажәабжь "Ашьацәгьа" мыцхәы иласыз, аха цәгьарак згәы иҭамыз аԥҳәызба илызкуп. Иамыԥхьац изы еиҭаҳәашьак амоума, ачараҿ илгәаԥхаз арԥыс дишьҭалан архәара лҽавакны инеиуаз аҭыԥҳа лышьҭахь илхьырҳәоз дазымхәыцкәа иҟалҵоз ашьаҿа. Гогәуа, уи ала иаҳирбоит абзиабара амца аҭыԥҳа дшышьҭнаԥаауа, хақәиҭра дук шылнаҭо. "Лара лылаԥш даԥшааит, иара илаԥшгьы",- ачараҿы илбаз, иаразнак дзытҟәаз ахаҿсахьа иацыз аԥхарра даанахәан, ажәлар днарылҟьан дишьҭалеит лразҟы дазааигәахарц: "Лара дыҿҟьаҿҟьо, рқыҭеи нырцәтәи ақыҭеи еиҩызшо, иагьдуцәам, иагьыхәыҷцәам аӡиас аԥаҩ дынхықәыххылеит. Иара идырдыруа иҟаз ацҳаҵәры дықәлахьан…".

Ашәҟәыҩҩы иаҳасабала дадгылом аԥҳәызба ауҳәансҳәанқәа ирыхҟьаны лразҟы анырҿаҟәо. Иҩымҭақәа ҳаргәылаԥшуа ҳҿааҳхар, иааџьаҳшьаратәы аԥсуа ԥҳәыс илызку амотивқәа ргәылыҳәҳәоит. Алықьса Гогәуа дыпрозаикуп, аха ироманқәа рҿы ҳара иаҳԥыхьашәоит ажәеинраалатә формала иҟоу автортә хьаҵрақәа:

Быбла еиқәарақәа

Еиԥшхеит аӡыжь,

Быхцә аԥарақәа

Бықәуп еиужь…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

20

Аҭыӡшәа зхылҿиааз аныҳәаҿа, ма ақырҭуа инвестициақәа Аԥсны

475
(ирҿыцуп 23:12 03.03.2021)
Аҩаша, хәажәкыра 2 рзы Аҟәа, Аԥсны ахада уаанӡатәи иабжьгаҩ Бенур Қәираиа иумҭа иақәыӡбарц имҩаԥгаз амитинг азы лгәаанагара лҳәоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Хәажәкырамза алагамҭазы Аԥсны аӷьалпал бжьы аацәырҵит. Апандемиа аамҭазы аполитика аганахь ҭынчрашәа иҟан, еиуеиԥшым аҳәамҭақәа шцәырҵызгьы. Амитингқәа рыцәаара ҳамбеижьҭеи шықәсык инахыҳәҳәон уажәшьҭа.

Наунагӡа еибашьра ыҟам рҳәоит, аха аԥсуа-қырҭуа еизыҟазаашьақәа рҿы макьана акәаԥ ду ргылам. Акәаԥ ргылам, аха 29 шықәса раԥхьа аибашьра адәаҿы хҭак еицҭазыршәуаз аԥсуа ветеранцәа, аҭынч ԥсҭазаара аамҭазы, ҳазиааиз аҳәынҭқарра аганахь иаку стратегиак рзалымхыцт. Аветеранцәа рыдагьы, аԥсуа политика мҩақәызҵо ахадацәагьы, зеиԥшла адәныҟатәи астратегиазы аԥҟарақәа ртәы ӡырыргозаргьы, зегь акоуп Қырҭтәылеи Аԥсни рызҵааразы аполитикатә еидысларақәа аамҭа-аамҭала иҭыӡшәаны иааҟалоит.

29 шықәса раԥхьа сара исхыҵуан 29 шықәса. Усҟан исхәыцуази, иахьа сыла иабои хәыки-шьхаки рыбжьоуп.

Уажәы-уажә Қырҭтәылаа рылацәажәаразы ҳтәыла аҩнуҵҟа иҵоурам ацәажәарақәа цәырҵуеит. Амчраҿы иҟоу ирыдгыло аветеранцәеи, аоппозициа иҟоуи арҭ азҵаатәқәа рзы иаку стратегиак рымаӡам. Аҭынч ԥсҭазаараҿы амалырҳара иаанаго агәаҳәарақәа аиааира рго иалагеит. Имаӡам усуп, Қырҭтәылеи Аԥсни рыбжьара маӡалатәи атауар еилысрақәа шымҩаԥысуа. Иҟоуп агәаанагара дареи ҳареи ҳабжьара иаҭахуп аҳазалхырҭа, абиуџьет аԥара ҭаларц азы ҳәа. Ари иаҿаапкуеит амчраҿы иҟоу ирыдымгыло аветерантә еилазаарақәа "ҳаӷа илахәаахәҭра иашам" ҳәа. Даҽа ганкахьала, маӡалатәи аԥарарҳара мҩаԥысуан, иахьа оппозициа иҟоу амчраҿ ианыҟазгьы.

Ажәакала, аибашьра аветеранцәа еизааибаганы, иахьа уажәраанӡа ирзымыӡбац мҩакы, агеноцид ҳзызуаз, иахьагьы ҳҿаҟәара иашьҭоу Қырҭтәыла аганахь. Абас иҟазаауеит, аполитикатә амбициақәа нышьҭаҵаны, ҳара иҳахәаша астратегиа алырхаанӡа аветеранцәа рхаҭа. Аҳәынҭқарра амаа зку ртәы ҳҳәозар, иахьатәи ахада адәныҟатәи истратегиаҿы зхыцқәа нагӡаны иаартым "Қырҭтәылеи Аԥсни еиуеиԥшым аҩаӡарақәа змоу реиҿцаара" ҳәа азгәаҭақәа ҳадигалеит. Араҟагьы, аоппозициатә ветеранцәа уи ӷамхәырҭаны ишьҭырхит, Апарламент аҿы инеибагеит, аха анаҩс ҭаацәашәала акгьы рзеиҿмырцааит.

Сгәанала, аԥсуаа еилкааны иҳамам ҳазну амҩаҿы, Қырҭтәыла аганахьтә ҳполитика зеиԥшрахаша. Аибашьра анцоз сҩызцәеи сареи аиааира ҳанеиԥхыӡуаз, иахьа аҭыӡшәа зхылҵыз аветеран Бенур (Акун) Қәираиа дызну авидео аҩыза збоит ҳәа сыҟамызт.

Еиуеиԥшым телеграмм-каналқәа, иара убас, феисбуктәи адаҟьақәа рҿы мышқәак раԥхьа ицәырцит аҳәамҭа "апрезидент ицхырааҩцәа руаӡәык, аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы Қырҭтәылаҟа дцеит" ҳәа. Анонимтә жәабжь ахҳәаагьы асымҭеит, мцуп ҟасҵан, аха дара зегь рдыруазаап. Даҽа ԥыҭрак ашьҭахь, иаацәырҵит авидео урысшәала ицәажәо аԥсуа хаҵа иҳабашьуаз, иахьа ибизнесмену Даҭо Кәарацхелиа иныҳәаҿа ахьиҳәо. Алаламбатә. Ашьҭахь ишеилкаахаз ала, аныҳәаҿа зку аекономикатә зҵаарақәа рзы апрезидент иабжьгаҩ Бенур Қәираиа иакәзаап.

Хаҭала дсыздыруамызт, аха абизнес знапы алаку иакәны дшыҟаз саҳахьан. Аныҳәаҿа зку ахаҵа итәаны изыӡырҩуаз рахьтә аӡәгьы диҿамԥеит, уимоу аеколог Роман Дбар иеиԥшу ихы ларҟәынгьы дӡырҩуеит. Иара уа днеиааиуеит амилаҭтә хақәиҭратә қәԥара иалахәыз, аветеран Гиви Дапуа иеиԥшу ахаҵа.

Абасала, иахьатәи аныҳәаҿатә теориа иаҳәоит "Иаҳжәып сара сҩыза иныҳәаҿа, иақырҭуоу, Болгариа инхо…". Анаҩсан, аҵәца зку иажәа иациҵоит "Аибашьра анцоз сара дысҿагылан, нас 1993 шықәсазы Болгариаҟа дцеит, уа дынхоит. Иахьа сара абра апарк аасыртуеит, иара ихьыӡгьы ахьӡысҵоит". Уаҳа аиҭаҳәаргьы аҭахым. Макьаназы ҳаибашьцәа ирыхәҭоу абаҟақәа анаҳзыҟамҵац аамҭазы, Болгариа инхо, иҳабашьуаз Даҭо Кәарацхьелиа ихьӡ зху апарк ашьҭаҵара ауп иаҳзынханы иҟаз. Ари иахылҿиааит аҭыӡшәа ду.

Еиҳаракгьы, феисбук аҿы аполемика цәырҵит. Ус ишыҟаз, иҳауит апрезидент иусҳәарҭа аҟынтә аинформациа "жәабран 19 2021 шықәсазы апрезидент иабжьгаҩ Қәираиа иусура аанижьхьан" ҳәа.

Хәажәкыра 2, 2021 шықәсазы амитингқәа рыцәаара цәырҵит абри ахҭыс иахҟьаны. Дарбан аоппозиционеру ари аҩыза заҩзыжьуа? Уаанӡатәи апрезидент Рауль Ҳаџьымба ихаан, 2018 шықәсазы ақырҭуа террорист Лукаа имҳәамырзаӡакәа дахьоужьыз азы, Аԥсны аӡынтәи ареволиуциатә хыԥшақәа ӷәӷәахеит. Аӡә игха алкаа азуны, егьи ибзиоу ихәшьадырц аҭыԥан, абар ҩынтәуп ақырҭуа теамазы иахьатәи Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа иабжьгаҩцәа иҵаркуеижьтеи: актәи - Лаша Сақаниа, Аныхачаԥа зманы ақырҭуа политикцәа Елыр ианааигаз, аҩбатәи- "ақырҭуа инвестициақәа раагаразы" Қырҭтәыла ицаз иабжьгаҩ Қәираиа.

Атәыла ахада ипресс-маҵзура "Қәираиа жәабран 19 рзы иусура аанижьхьан" ҳәа иҳаладырҵәаз ажәабжь, уи лаԥшхырԥагоуп, избанар, атәыла ахада иаандаҿы аус зуа русура аанрыжьзар, аинформациа иаразнак ауаа ирыларҳәоит. Жәабран 19 инаркны хәажәкырамза алагамҭазынӡа ари ажәабжь ауаажәларра изырзымдыруаз? Ус иҟарҵеит агәынамӡаратә хыԥша апрезидент имаахарц азы.

Бжьаниа Иусбарҭа ахҳәаа анаҭеит уаанӡатәи абжьгаҩ Қырҭтәыла иҟазааразы

Аоппозициатә мчқәа ари ахҭыс аанрыжьуазма, ауаа еизеит аԥхьа Ахақәиҭра ашҭаҿы, анаҩс Аарламент аԥхьа. Абарҭ азҵаарақәа рҿы ҩ-стандарк змоу аполитикатә кониунктуара аус шауа гәасҭоит.

"Аруаа" адҵа ҟарҵоит ҩаӡарарацәалатәи Қырҭтәыла алацәажәарақәа ирҟәаҵтәуп ҳәа

Сара апартиақәа срылам аҟынтә, еиҳа исзымариоуп уи абара. Аветерантә еиҿкаарақәа еиҩшоуп политикала. Аполитика амаа зку дзеиԥшроу еиԥш ауп, аҳәамҭақәагьы шцәырҵуа. Ус акәзаргьы, Ахақәиҭра ашҭаҿы еизаз дрылаҳбааит, игәаанагаргьы иҳәеит аветерантә еиҿкаарақәа ирылам, ажьырныҳәа 2020 шықәсазы "Аҿар рреволиуциа" ҳәа хьӡыс изауз ҵәатәышьаҟас иамаз Ахра Аҩӡба, "Импичмент президенту" ҳәа илексика иалаҵаны. Ԥхьатәара ицахьо, мардуанла ҵыԥх апрезидент иусурҭа иажәлоз аполитик иҳәеит "иарбан политикатә гьамоу иҳамазаалакгьы Аԥсадгьыл азҵатәы аҿы ҳара ҳаӡәыкуп" ҳәа.

Иахьатәи аԥсуа аоппозициа аҳәамҭақәа ҟанаҵеит "Аԥсни Қырҭтәылеи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рымамзароуп" ҳәа. Ирҳәеит аха, маӡала ицо аилахәаахәҭра шынкылатәу азы, рхаҭа амчраҿы ианыҟаз акгьы рзымыӡбит, акылҳарақәа иҟаз аркны, мҩакы заҵәык ааныжьрада.

Амш иалагӡан Бенур Қәираиа ажурналистцәа ириҭеит ҩ-бызшәак рыла аинтервиу. Убраҟа абизнесмен ихала иҳәеит ииашаҵәҟьаны Қырҭтәыла дшыҟаз, Аԥсны аинвестициақәа ралагаларазы аусқәа шиӡбоз. Қырҭтәылаа ирымоу апрограмма "Еибашьрада Аԥсны аргьежьра" захьӡу, агуманитартә-економикатә зҵаарақәа рыла, ҳауаажәлар дара ирхьыԥшны аҟаҵароуп хықәкыс иамоу.

Жәабран 19-нӡа апрезидент ицхыраҩс аус зуаз Қәираиа Sputnik Аԥсны иаиҭаз аинтервиу аҿы иҳәеит "Сара Акәын Қәираиа "Шәкәырча аԥшаҳәа" ахада соуп. Ари зхы иақәиҭу економикатә ҳәырԥссароуп (зона)" ҳәа, анаҩс, абизнес знапы алаку иҳаилиркааит Қырҭтәыла иҟазаара хықәкыс иамаз: "Сара Қырҭтәыла сыҟан, ааи. Уаҵәгьы сцоит. Ари хаҭалатәи визитуп. Сара уахь сцеит аинвестициа дуқәа Аԥсны иалазгаларц азы. Сара апорт, нас асасааирҭа дуқәа рыргылара сгәы иҭоуп, Аԥсныҟа аԥара рацәа аагара хықәкыс исымоуп".

Ииашаҵәҟьаны, Бенур Қәираиа иӡбахә есқьынагьы иҳаҳауан, амилаҭтә хақәиҭратә кәԥареи, аибашьреи рҿы ихы бзианы ишааирԥшуаз, аха иахьатәи иажәақәа рхы ахьцо, идеологиас ирымоу аилкаара сцәыуадаҩхеит. Иара ишиҳәо ала, Қырҭтәыла днеиуан аурыс бизнесмен ду, убри аҟынтә, уа хра злаз аиԥыларақәа мҩаԥигон. Даҽа ганкахьала, иҟоума абизнесмен еилеигаз азакәан? Ԥкрас иҟои, Қырҭтәылантәи аинвестициақәа Аԥсныҟа раагара иаԥырхаго? Акымзарак. Иаауҭаххар азин ылхны уцоит, уҿазҳәо закәан ыҟам, амораль ҳәа ҳазҿу, уи ашәҟәы ианым усгьы.

30 шықәса иҳазнамгаӡеит ҳара ҳхьыԥшымра аидеиа. "Сара хықәкыс исымоу анҭ (Қырҭтәылаа Е. К) иамырхырц ҳазхәаҽуа азакәанқәа, абрахь ишакәхалакгьы аԥара дуқәа, аинвесторцәа ааратәы аҟаҵара" иҳәоит Қәираиа ицәажәараҿы.

Абасала, ҳара иҳадгалоуп Қырҭтәыла ацхыраарала Аԥсны аекономика ашьҭыхра. Апарламентуаа ари азҵаатәы иахәаԥшраны иҟоуп, аха зегь ирзеиԥшу аԥҟарақәа рзыхәшьадуама? Ҳара ихадоу астратегиатә партниор ҳәа Урыстәыла аназгәаҳҭо, уахьынтәи афинанстә цхыраара анҳауа, ҳаваҵәины "аоккупациа зызу атәыла" ҳәа ҳзызҳәо, ҳхьыԥшымра азхазымҵо, иацы иҳабашьуаз рыла аекономика шьҭаҳхуеит ҳәа иаҳҳәо, сара сзы абсурдуп.

Аԥсуаа аибашьраҿы аиааира ҳгеит, аха иахьа уажәраанӡа иаҳзымыӡбеит агеноцид ҳзызуз рганахьтәи аполитикатә стратегиа. Уи аӡбара зуалу, аветеранцәа ргәаанагара хшыҩзышьҭра аҭаны, Аԥсны аиҳабыреи Апарламенти роуп.

Иҟазароуп хыԥашьа змам аԥҟарақәа. Ҳаицәажәозар ҳаззеицәажәо, уи хықәкыс иамоу. Ахәаахәҭра маӡала иҳабжьаны, аҽраԥшразы ҳаилахәаахәҭӡом ҳәа ҳҳәар уигьы хжьароуп. Иахьа ицәырҵыз азҵаатәқәа аибашьра анеилга ашьҭахь ишьақәгыло иалагеит, иара иахҟьаны аҩнуҵҟатәи аидысларақәа мҩаԥысуеит, убри аҟынтә, хара имгакәа ицәырҵроуп Аԥсни иҳабашьуази реизыҟазаашьақәа ҳәаақәызҵо иконкреттәу аԥҟаԥҵәақәа, дасу иахьиҭаху ахы ирхо акәымкәа. Қырҭтәыла акәзар, иара ус иныбжьаршәынгьы иамҳәацт "Аԥсны ҳәынҭқарроуп" ҳәа. Женеватәи аиҿцәажәарақәа иахьанӡа "аҽаҩра аанамгацт" абџьар ахамырхәаразы, азхаҵара азҵаара акәым.

Макьаназы Аԥсны иқәынхо ауаажәларра азыҟаҵам Қырҭтәылеи ҳареи ҳаимабзиара, ҳаилахәаахәҭра дара рганахь азхаҵара ыҟамкәа. Даҽа ганкахьала, илаҟәу асоциалтә ԥсҭазаара иахҟьаны, ахныҟәгаразы, аҽыхәшәтәразы ҳауаажәлар уахь ихьаԥшуа иалагеижьҭеи маҷ ҵуама?

Қырҭтәылеи, уи иадгыло Европатәи аҳәынҭқаррақәеи Аԥсны ихьыԥшму ҳәынҭқарраны акәымкәа, Қырҭтәыла иахәҭаку акәноуп ишахәаԥшуа. Нас, ҳара изаҳзеилымкаари, ҳаицәажәарақәа, ҳаилахәаахәҭрақәа ҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара иҟоу акәны ҳхаҭақәеи ҳазхазҵаз атәылақәеи рыда макьаназы аӡәгьы дшахәамԥшуа.

Ақырҭқәа ҳрацәажәозар, сгәанала, ҳара хаз иҟоу, ихьыԥшым аҳәынҭқарра апозициақәа мацара рыла ҳақәгылалароуп. "Азхаҵарада Аԥсны Қырҭтәылахь аргьежьра" хықәкы хаданы иззықәгыло аҳәынҭқаара ҳара ҳинтересқәа ахаангьы иахьчом.

Абарҭқәа ҳрызхәыцноуп ҳгәылацәа ҳанрацәажәо ҳашрацәажәалаша, мамзар 1992 шықәсахьы хаиҭагьежьыр алшоит. Уажәы-уажә ақырҭуа зҵааразы ҳара - ҳара ҳаиҿаххуеит, дара уи ргәы арҭхаџьуеит. Асоциалтә ҳақәа рҿы акәзар, ақырҭцәа гәырӷьаҵәа ахҳәаақәа ҟарҵоит "Қәираиа иполитика иашоуп" ҳәа. Аӡы иаго аҳәҳәабжь иаҳаӡом…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит

475

Аԥсны АШәМ аҟны ирҳәеит Ахра Аҩӡба иахь аҳақьымцәа шынарышьҭыз

0
Амҽыша, хәажәкыра 7 рзы Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡбеи хәҩык иҩызцәеи рус рыӡбон Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭаҟны.

АҞӘА, хәажәкыра 8 - Sputnik, Бадри Есиава. Аԥсны АШәМ аиҳабыра амедицинатә гәаҭара дахысырц аҳақьымцәа изынарышьҭит Ахра Аҩӡба, абри атәы Sputnik иазеиҭеиҳәеит АШәМ ахантәаҩы Роберт Киут.

Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡба даанкылан хәажәкыра 4 рзы, уи аахыижьҭеи акрыфареи акрыжәреи мап рцәикит. Хәажәкыра 8 аҽны, асааҭ 13:30 рзы Ахра Аҩӡба иԥҳәыс Иулиа Аҩӡба аҳәамҭа ҟалҵеит аҳақьымцәа иара иахь инарышьҭуам ҳәа. Иара убас илҳәеит, аӡбаҩцәа ирыҭан 2015 шықәсазы Аҩӡба ахәра ӷәӷәа шиоуз атәы шьақәзырӷәӷәо аилыркаа, уи инақәыршәаны иара иԥсы ахьынӡаҭоу акәармалашьҭыга (капельница-аред.) изыҟаҵалатәуп. Ихәышәтәразы ахәшәқәа аахәоуп, аҳақьымцәа арыҭара ҳазыхиоуп ҳәа лҳәеит лара.

Аԥсны АШәМ аиҳабыраҟны ари аҳәамҭа ҵаҵӷәыдоуп рҳәеит.

"Иацы Ахра Аҩӡба идукат азин лыҭан аҳақьымцәа аалгарц, аха аӡәгьы дмааит. Ааԥхьара раҳҭеит ҳара ҳҳақьымцәа, дара агәаҭарақәа ирҿуп", - иҳәеит Роберт Киут асааҭ 14:00 рзы.

Аамҭақәак рышьҭахь Ахра Аҩӡба иуацәа руаӡәк ишьақәирӷәӷәеит аҳақьымцәа дышгәарҭаз азы.

Агәыԥ "Пятнашка" акомандир, Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡбеи иҩызцәа хәҩыки аанкылан хәажәкыра 4 рзы. Аԥсны ААР АШәМ аусзуҩцәа иҩны аҩныҵҟа аԥшаарақәа мҩаԥыргеит, иаадырԥшит абџьари аџьаԥҳани.

Ахра Аҩӡба дзыхьчоз Галеха Гасанов, Аслан Гуатижев, Андреи Локтионов, Станислав Культа рганахьала аӡбамҭа аднакылеит Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭа- мызкы ҭакрала ирхыргарц.

 

 

 

0
Атемақәа:
Ахра Аҩӡба иаанкылара