Дырмит Габалыиа

Габалыиа: ҳбызшәа алшара бзиаӡа ҳнаҭоит адунеи ахь амҩахыҵразы

113
(ирҿыцуп 14:33 17.02.2019)
Аԥсуа сахьаркыратә литература иазааԥсахьоу ашәҟәыҩҩцәа акымкәа-ҩбамкәа ԥсра зқәым аҩымҭақәа нрыжьхьеит. Аха изеиԥшроузеи ҳашәҟәҩыра иаҵагыло абиԥара ҿыц? Иарбан литературоу урҭ иахьа иаԥырҵо, насгьы ахьысҳара абарныԥшуеи? Абарҭ азҵаарақәа дырзааҭгылеит апоет, ауаажәларратә усзуҩы Дырмит Габалыиа. Аиҿцәажәара мҩаԥигеит Аинар Ҷыҭанаа.

Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik

- Дырмит, уара аус ззууа ажурнал "Алашара" аредакциа аҿар аус рыдулараҿы аԥышәа ду амоуп, убри аҟнытә уара ибзианы иубарҭоуп урҭ рхәыцшьа, ргьама. Иахьа асахьаркыратә литератураҿы зшьаҿа еихызго арҿиаҩцәа иарбан жанрқәоу еиҳа рҽыззыркуа, насгьы иарбан хырхарҭақәоу иҵегьы азхьаԥшра зҭаху?

- Алитератураҿы зшьаҿа еихызго арҿиаҩцәа қәыԥшқәа, сара сгәаанагарала, макьана инагӡаны иаҳҭахҵәҟьоу ҳзеилмыргацзар ҟалап. Ҳәарада, хаз-хазы досу дзызку аус идыруеит, аха азеиԥш усеиҿкаараҿы макьана хҭак аицҭаршәра ҳзазымнеиӡац. Иахьазы иҟам, мамзаргьы иахәҭам. Ҭакԥхықәра дуӡӡак ҳхахьы иаҳгар сҭахӡам, аха, сгәанала, ирызҳауеит аӡәымкәа-ҩыџьамкәа аҟыбаҩ злоу, аԥсуа милаҭ литература -ус акәзар, аԥсуа бызшәа, аԥсуа доуҳа, аԥсуа ҳәынҭқарра - иаҵагылаша абиԥара қәыԥш. Абарҭ рхы ааидкыланы, алитература амаҵ аураҿы иҳалшозеи, насгьы ишԥаҳалшо ҳәа хымԥада ацәажәарақәа ҟалароуп. Егьи аганахьала: арҿиаҩы иаԥиҵаз аҩымҭа, акьыԥхьраҿы акәыз, апремиа аиуразы аҩымҭа ақәыргылара акәыз, џьаргьы ԥынгыла ыҟаӡам. Уаанӡа акритикатә статиақәа рмаҷра иахҟьоз ауадаҩрақәа ҳамазҭгьы, иахьа иҳаҩуа аҩымҭақәа еилаҳхыртәгьы аҭагылазаашьа ҟалалоит. Иара убас ашьаҿа бзиа ҟанаҵоит аҿар рпублицистика. Аха иахьа уажәраанӡагьы ихьысҳаны иаанхо апроза ауп, избан акәзар раԥхьатәи ашьаҿақәа ҟазҵо арҿиаҩцәа рхыԥхьаӡара аҟнытә ари ажанр знапы алазкуа рацәаҩӡам. Аҿар макьаназы зынӡагьы ҳзызхьамԥшыц – уи адраматургиа ауп. Ари аҭагылазаашьа хшыҩзышьҭра аҭо, хаҭала сара исҭахуп аҿар ҳабжьара иҵегьы аигәныҩра ыҟазар, ҳусеицура еиҳагьы амчхара ӷәӷәазарц. Ҳаамҭазы иарбан усзаалак аҟәрышь иадҳәалоуп аҟнытә, раԥхьаӡагьы афинанстә еилахарахь ухьанарԥшуеит, аха уи злаӡбахаша амҩақәагьы ԥшаазар алшоит, хымԥада. Урҭ амҩақәа рыԥшаара еснагь аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыдҵара иашамзар ҟалап, ҳаҩнуҵҟагьы инициативақәак цәырҵлароуп.

- Амилаҭтә литература аҿиарамҩаҿы аиҭагара аус иаҵанакуазеи, насгьы уи ацхрааразы иахьазы иҟаҵои?

- Қәра дук амамзаргьы, аԥсуа жәлар ирылҵыз арҿиаҩцәа ҵабыргыҵәҟьаны ибеиоу алитература аԥырҵеит. Убри аҟнытә ҳара ҳашҭа мацара ҳҭахар ҳиашахаӡом, ҳдоуҳатә беиара анҭыҵгьы иҭыгалатәуп. Раԥҳьаӡагьы акыр алитературатә баҩхатәра злоу абиԥара еиҵазааӡаз Нхыҵ Кавказтәи ҳаиашьара жәларқәа ирызнагалатәуп. Урҭ злаҩуа, излахәыцуа абызшәеи ҳареи ҳаилибакаартә, ҳашьҭибахыртә аҭагылазаашьақәа аԥҵалатәуп. Ҳәарада, аигәныҩра аҳәаақәа амамзароуп, адунеи егьырҭ ажәларқәагьы ҳбызшәа иамоу абарақьаҭра дырбалатәуп, урҭ рыхдырра аҟынӡагьы ҳара ҳдунеихәаԥшышьа нагалатәуп. Ииашоуп, иҟәнушьартә иҟам иахьа ҳара ҳҿы аиҭагара аус иамоу азҿлымҳара, аха уи алҵшәақәа иҵегьы иаҳныԥшыр акәын ҳәа сгәы иаанагоит. Ҳнапы злакузаалакгьы – ҳхазоуп, ҳаԥсадгьыл азоуп изыҟаҳҵо, аха ҳара ҳазусҭцәоу, ҳгәы иҵхо, ҳцәа ианыруа егьырҭгьы еиҭаганы идырҳалатәуп.

Ааигәа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿы аплан шьақәыргыланы ишьҭыхын. Аплан иацуп ахатәы биуџьет, уа иарбоуп апоезиатә цәаҳәа, иара убас апрозатә цәаҳәа хаз-хазы аиҭагара зыԥсоу. Уи иҳанаҳәоит аиҭагара знапы алаку ауаҩы иџьабааԥса игымхарц аҳәынҭқарра аганахьала ашьаҿақәа шыҟаҵоу. Акызаҵәык – аиҭагаҩ дыԥшаатәуп, мамзаргьы ихала ихы цәыригароуп. Асовет аамҭазы иҟаз аиҭагара ашкол иаҳхысхьоу аамҭа иазынхазар ҟалап, аха иара иаҳзыннажьқәаз роуп иахьа уажәраанӡагьы хархәара заҳҭо. Аиҭагара мацара адагьы, зеиԥшла уахәаԥшуазар, асовет аамҭа иахшаз аинституциақәа роуп иахьа уажәраанӡагьы ашәҟәыҩҩцәа еидызкыло, русеиҿкаара алзыршо. Аха иахьа аԥсҭазаара даҽакуп, адунеигьы аҽаԥсаххьеит аҟнытә аамҭа ашьаҿа ҳақәзыршәаша знеишьақәак аҭалатәуп. Иахьазы иҳамоу аҽалагӡарагьы аҭахуп хымԥада, аха иҳамам злаҳауша амҩақәа рыԥшаара ҳашьҭазароуп еснагь. Уи ада ԥхьаҟатәи аҿиара зыҟалаӡом, ари ԥсабаратә закәануп.

Пресс-конференция по презентации сборника стихов современных абхазских поэтов
© Sputnik / Томас Тхайцук

Хымԥада, ашәҟәҩыра аиҿкаараҿы ҳхы иаҳархәаша мыругақәак ҳрышьҭалозар, убраҟагьы иҳацхраауа ҟалоит. Иаҳҳәап, иара аиҭагара аҿырԥштәы ҳазыхынҳәуазаргьы, иахьа еиқәханы иҟоу асовет школ ацәынхақәа зегьы еидызкыло ацентр Ермантәыла аҳҭнықалақь Ереван иҟоуп. Ҳаиԥыларақәа рҿы ҳколлегацәа-аерманқәа еснагь иҳабжьыргоит аҵарахьы ирзынаҳашьҭша аҿар ргәыԥ ҳаԥшаарц. Џьара мҩақьырак ҳзырзыԥшаар, егьырҭ зегьы дара рхахьы иргоит, уи дара рыпрограмма иаҵанакуеит. Убас еиԥш иҟоуп апроектқәа, иҟоуп ауаа – аус ҳацура иазҿлымҳау, ҳацхраарагьы иазхиоу.

- Абраҟа иабанӡахәарҭахо ҳара еиҳа иҳашьашәало аҳәаанырцәтәи аҿырԥштәқәа рзааҭгылара, насгьы иҟоума иахьа адунеи аҟны ҳазҿыԥшша?

- Узҵаара инадҳәаланы, иаазгоит даҽа ҿырԥштәыкгьы. Сербиа, Банилука ихьӡ зху афонд аиҳабы Никола Вуколичи ҳареи ҳаицәажәараҿы иаалырҟьаны иит аинтерес зҵоу апроект. Иара иҳадигалеит аԥсуа поезиа асерб бызшәахьы еиҭаганы антологиа аиқәыршәара. Хымԥада, ицәырҵыз аидеиа кыр ҳазҿлымҳахеит, акыс, тәым бызшәала иҭыжьу аԥсуа поезиа ҳамаӡам, асовет аамҭазы урысшәала иҭыжьыз аизга ада. Асербқәа ргани ҳареи ҳанеиқәшаҳаҭха, ашәҟәы аҭыжьразы иаҭаху ахарџь аиҳарак афонд ахахьы иагеит, иагхаз ахәҭагьы Аԥсны амалуаа рымчала аԥшаара ҳалшеит.

Абасала, иахьа асербқәагьы ҳаргьы еицҳамоуп серб бызшәала иҭыжьу аԥсуа поезиа антологиа. Уимоу, афонд анапхгара иҳаилнаркааит ари аизга ҳаԥхьаҟа егьырҭ абызшәақәа рахьгьы аиҭагара ишазхиоу. Жәаҳәарада, аԥсуа поезиа ашедеврқәа адунеи иаҳауа, иаԥхьо иаҳзыҟаҵар – ҳмилаҭ литературазы адагьы ҳзеиԥш ҿиарамҩаҿгьы ишьаҿа духоит. Ҳара ҳбызшәа алшара бзиаӡа ҳнаҭоит адунеи ахь амҩахыҵразы, убраҟа аицәажәара аиҿкааразы.

Адунеи ԥхьаҟа ишцогьы ҳхамышҭлап. Ашәымҭак иааҳхашҭыр – ашәымҭак ҳаҵахоит. Еилашуа адунеи аԥсҭазаара ҳара иаҳхьымсуашәа ҳгәы иабар ҟалоит, аха уи хжьароуп. Иаҳҳәап, Иапониа, ма Китаи жәашықәсала иԥсабаратәым аинтеллект рхы иадырхәозар, иуадаҩым аилкаара уи аҩаӡара аҟынӡа ҳара ԥыҭк шҳагу. Аха убри аамҭазгьы, "урҭ абаҟоу – ҳара ҳабаҟоу" ҳәа анапеиқәыԥсара ҟалаӡом. "Китаи" ахьыҟоу – ҳҟалароуп ҳаргьы, мамзаргьы ҳара ҳахьыҟоу – иҟалароуп "Китаи". Убри аҟнытә ауаҩы изы еснагь ихәарҭоуп дзыхьӡо игәалашәалар, аха уи аҵкыс еиӷьуп дызхьымӡаз, дзыгхаз анеиликаауа. Ауаҩы ихәыцра ақьаад иану аԥҟара еиԥшӡам - ахы иақәиҭуп, аҳәаақәа ԥкӡам. Убри аҟнытә ҳхәыцраҿы ҳхы ҿаҳамҳәалароуп. Аха ҳара ҳазлацәажәо ахаҭаратә ҟазшьа змоу ацәанырра акәӡам, зегьы ҳаидызкыло, еицаҳзеиԥшу амилаҭтә хәыцра ауп. Уи ахшыҩ хьыршәыгәқәа ҳажәлар рҟны еснагь иҟан, иҟоуп иахьагьы.

Агазеҭ "Аԥсны", нас уи аԥхьаҩцәа

Амилаҭтә хәыцшьа аҵакы уаззырхәыцуа даҽа ҿырԥштәыкгьы аазгоит. Ҽнак сиқәшәеит қәралагьы имаҷым, аха зхатәы бызшәала аҩышьеи аԥхьашьеи ззымдыруа ауаҩы. Аха иџьоушьаша, сара еилыскааит абри ауаҩ ибызшәала иҭыҵуа агазеҭ иааиԥмырҟьаӡакәа и шылиҩаауаз. Дышзамыԥхьоз сдыруан аҟнытә, агазеҭ зааихәо ҳәа азҵаара ансызцәырҵ, исиҭаз аҭак саршанхеит. "Иану сзамыԥхьозаргьы, агазеҭ ахьаасхәо ала абызшәа сацхраауеит", - иҳәеит иара. Уазхәыцыр – ари имариаӡоу ҿырԥштәуп, аха ара иҟоуп хыхь зыӡбахә ҳәаз амилаҭтә хәыцшьа. Лассы-лассы аҿар рҟынтәи исаҳалоит "ҳзыԥхьаша аԥсуа сахьаркыратә литература ыҟам, ҳзыԥхьари?" ҳәа агәынамӡарақәа. Уи зҳәо Џьек Лондон диԥхьахьеит, Емиль Золиа диԥхьахьеит… Еилыскаауеит, урҭгьы ирыԥхьалатәуп, хымԥада. Аха уи аамҭазгьы ҳара тәамбашақә ҳзызныҟәаша амилаҭтә литература шҳамамгьы еилкаалатәуп. Уимоу, аԥсуа рҿиамҭақәа, иахьа Нобель ипремиа зырҭо ҩымҭақәак ираԥырымгозар, џьаргьы ирыҵахаӡом. Ҳара ҳзы урҭ иреиҳаугьы ыҟаӡам. Убри аҟнытә актәи аҭыԥаҿы еснагь иргылалатәуп ҳхатәы, нас егьырҭ зегьы.

 

113

Аиааира амш ҳабла ҭраа ҳаззыԥшыз аамҭан: аветеран Руфбеи Гәымба иеибашьратә мҩа

124
(ирҿыцуп 21:12 30.09.2020)
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи иеибашьратә мҩеи, игәалашәарақәеи лзеиҭеиҳәеит иашьа иԥҳа Наала Гәымԥҳа.

27 шықәса раҧхьа ҳаззыҧшымыз арыцҳара ҳаниеит аҧсуа жәлар: иҧшьоу ҳаҧсадгьыл бџьаршьҭыхла иақәлеит ҳҭоурых адунеи ианызхырц зҭахыз аӷацәа. Урҭ рышьҭа иахьа уажәраанӡа ихьааны, илаӷырӡышны ҳҭоурыхтә даҟьақәа ирнылеит. Уи имӷьаӡо хәроуп, имбаӡо лаӷырӡуп.

"Аӡәы сибандаз, сиаҳандаз ҳәа акәӡамызт абџьар зыскыз", - ҳәа ҳаиҿцәажәара хациркуеит Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

Гәымба Руфбеи Ражден-иҧа диит Гәдоуҭа араион Лыхны ақыҭан. Аибашьра актәи амшқәа инадыркны, егьырҭ иҩызцәа аибашьцәа реиҧш, аҵыхәтәанынӡа деибашьуан, аҧсреи абзареи дрыбжьагылан. Руфбеи аибашьра алацәажәара бзиа ибаӡом, ихазы акы аиҭаҳәара иҭахӡам, ихы ӡыригом. Аха усгьы гәалашәарақәак ҳзеиҭеиҳәеит.

"Аибашьра ианалагаз амш аҽны аҩны сыҟан, ҭынч ақыҭанхамҩатә усқәа сырҿын. Ус быжьқәак слымҳа иааҭасит, ицо-иаауа амашьынақәа рыбжьы цәгьахеит. Ахацәа зегьы ҳҽеидаҳкылеит иҟалаз арыцҳара атәы анеилаҳкаа. Абџьар ҳәа акгьы ҳамамызт, иҟаҳҵахуаз, иҳаулак ҳҽеиқәыршәаны ҳдәықәлеит. Абџьар змамыз Афон ҳааныркылеит. Сышьҭахьҟа иаанхеит сан, саб, сыҧшәма ҧҳәыс асаби дыкны. Сашьа еиҵыбгьы дгылт еибашьра, аха еиҳабык иаҳасабала иабжьызгеит, зеиҧш ҟамло егьыҟам, аҩны даанхарц. Ҭаацәарак рхала рааныжьра ҟаломызт, уимоу, аҩны иҳаман ахҵәацәа, урҭгьы хьчалатәын, ирхылаҧштәын," - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ҳәарада, аӡәгьы издыруамызт раҧхьаҟа изыниараны иҟаз. Еибашьуан уахи-ҽни, ирацәан ацәыӡқәа, рҩызцәа рываршьаауан. Уи еиҳау арыцҳара арбан, аха еснагь иаарҧшлатәын агәымшәара, агәкажьра зынӡа иҟаломызт.

Гагра аныргоз, Руфбеи дызлаз абаталион резерв ҳасабла уахь идәықәырҵеит. Гагра анҭадырцәы аӷацәа ирцәыргаз атехника рыманы ииасит Ешыраҟа. Еиҳабыс дрыман Гыцба Лаврент. Анаҩс иҵегь иӷәӷәаз аибашьыгатә техника "агаубицақәа" зыхьӡыз рзааргеит. Уи ала ахысшьа рыздыруамызт. Ҩымш-хымш рыла уи атәы рҵеит. Аӡәы имацара имч ақәхартә иҟамызт азы, ҩыџьа-ҩыџьала абри абџьар хкқәа ирыддыргылеит. Сангәылиа Асҭамыри Руфбеи еицын. Имҩаҧысуаз ажәыларақәа зегьы ирылахәын.

© Foto / из архива семьи Гумба
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

"Усҟан Кәтышьха ҳәа иахьашьҭоу аҭыҧ аҟны ҳаҟан. Сара агаубица аҟны абџьар еиҳабыс сыҟан. Асҭамыр зынӡа дқәыҧшын, 21 шықәса ракәын ихыҵуаз. Аха ифырхаҵареи игәымшәареи еснагь иџьасшьон, ахаан шәарак инубааломызт, игәы ӷәӷәан. Ҳабџьар ахьгылаз аӷацәа ирызгәамҭартә еиҧш ҳахылаҧшуан. Лассы-лассы рҭыҧқәа ҧсахны иҳаргылон. Аҭабиақәа ҳжыр акәын, уи даара ицәгьан, махәҿа мацарала ҳашәара иаҳжит. Ешыра аҭабиақәа анаҳажуаз ауха ақәа ӷәӷәаны иауит, аҳәынҵәа ҳалагыланы ҳаибашьуан. Аха уҧсадгьыл алахьынҵа унапы ианану иҟоумҵара иҟоузеи?", - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ешыра ишыҟаз ауп аибашьҩы қәыҧш Сангәылиа Асҭамыр дышҭахаз. Уи хьаа дуны, ахаан ихамышҭуа, Руфбеи игәалашәараҟны иаанхеит.

"Асҭамыр рыцҳа дҭахеит Шроматәи ажәылараан. Уи дызлеиҵбыз ала, еиҳа иахьшәарҭаз сара сцалон, аха уеизгьы, даангыломызт. Данҭахоз ауха аиҿахысрақәа рацәахеит, меихсыӷьрада ана-ара иҧжәон арҭҟәацгақәа. Ихы аагәеиҭарц иабжьызгеит, аха улахьынҵа узацәымцозаап. Ахы ихабжа амнахит. Иуаӷоу уи аҩыза дақәшәааит. Иҧсаҭа бзиахааит афырхаҵа," - ҳәа даақәыҧсычҳауеит Руфбеи.

Гәалашәарак иузҭагӡом аибашьҩы дызлагылаз, иибаз-иаҳаз зегьы аиҭаҳәара залшом. Аибашьра еибашьроуп, ацәыӡқәа аҧсыҭбарақәа ублала ианубо, ухдыррагьы аҽеиҭанакуазар акәхап. Аха урҭ арыцҳарақәа зегьы уҽруҭар, аиааира узымгеит ауп. Агәкаҳара – аҩбатәи уаӷоуп.

Маҷк иадымхаргьы аибашьра атмосфера рҽалырхуан Руфбеи дызлаз абаталион. Ишәаҳәон, икәашон, алаф еибырҳәон, ахәра змаз ахәрашәа изырҳәон, уи игәы арӷәӷәон, дахәышәтәуан. Руфбеи ирцәажәара цәгьоуп, ихы ӡыригом. Иҩызцәа рҟынтәи иҳаҳахьеит иара иҳаимҳәацыз хҭыск.

Кьалашәыр ақырҭуа бџьарҵәахырҭа иеихстәын, иагьақәшәеит, иҧыххааса иқәҵан. Уи афырхаҵаразы ианашьоуп Агәымшәаразы амедал. Ари ахҭыс анцәырызга, еиҭеиҳәар акәхеит.

"Ахысразы адҵа ҟаиҵеит Аслан Кәабахьиа. Даара исшәеит, иззеит. Гаубицала ахысра мариам, уанхыс – иақәшәароуп. Анцәа имчала иақәшәеит. Уи абжьы иахьа уажәраанӡагьы слымҳа иҭаҩуеит. Ҳаздгылаз абџьар абжьы улымҳа ҵнахуан, ухшыҩи угәи арҵысуан, убри аҟара абжьы бааҧсын, ачҳара уадаҩын, удагәахар алшон", - иҳәоит аибашьҩы.

Ҭемыр Ажьиба
© Фото : Саида Жьиԥҳа

Абџьар анага-аагара цәгьан, амашьына иацраҳәаны акәын ишеиҭаргоз. Аха амашьына аҟамзаара еиҵанархон.

"Ажәылара ҟалацыҧхьаӡа ҳабџьар ҳаманы ҳнаскьар акәын. Ҽнак адҵа ҟарҵеит Гал араион Сванетиа ахаларазы. Убраҟа даара ишәарҭан, аӷа дахьцәыҵатәаз уздыруамызт, иахьабалак хаҳәран. Аха Анцәа ҳихьчеит, ҧсҭбара ҳамамкәа ҳлыбааит", - ҳәа игәалашәоит аветеран.

Абас ирацәоуп аибашьҩы игәалашәарақәа. Урҭ реиҭаҳәара мариам, ргәаларшәара хьаауп. Урҭ зегьы рылацәажәара уахьӡом, иагьзалшом.

Афырхацәа рыбзоурала иааигәахеит Аиааира амш - рыбла ҭраа, ргәы хыҭ-хыҭуа зегь ззыҧшыз аамҭа. Уи амш иацын агәырӷьареи агәырҩеи, аӷа наӡаӡа дықәцан ҳаҧсадгьыл.

Аиааира амш Руфбеи даҧылеит Гал. Уи еиҳаз гәырӷьара ыҟазма зегь рзы! Аха араҟа, ахацәа зегь рзеиҧш, инымҵәаӡеит Гәымба Руфбеи изы аибашьра. Уи ашьҭахьгьы резервист ҳасабла, Аҧсны ахы-аҵыхәа ампыҵахалаҩцәа рықәцаразы арыцқьарақәа зегьы дрылахәын.

124
Надписи времен ОВНА 1992-1993 гг. на мостах в Гудауте.

"Ҳара ҳҭынчраз", мамзаргьы Аиааира амш азхәыцра

123
(ирҿыцуп 21:40 30.09.2020)
Аиааира амш азгәаҭара сынтәа лымкаала илзацу ахьаа ҳацеиҩылшеит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Цәыбра 27 рзы Аԥсны аҳҭнықалақь анҭадырцәы нахыс, Аиааира ацәаара ҳнахьыԥшит. Даҽа хымш рнаҩс, цәыббра 30 рзы ҳбираҟ Егры ахықәан Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа иахадыргылеит ҳаибашьцәа. Аԥсыҭбарақәа шырацәазгьы, зегь акоуп иҟан ҵҩа змамыз агәырӷьара.

30 сентября 1993 года
© Фото : предоставлено Госмузеем Абхазии

Ииашоуп, аиааира ахыԥша инаваргыланны атрофеигара захьӡыз ҳабла иаахгылт. Исаҳаҳьан аха, ари шымҩаԥысуаз сыла иамбацызт. Уи апроцесс акыраамҭа имҩаԥысуан. Атрофеи анынҵәа, асовет аамҭазы иргылаз аҳәынҭкарратә хыбрақәа "сара истәуп" рыхҵара, жәабала ауадақәа раанкылара уҳәа, аибашьра ашьҭахь иҵоурамыз ацәырҵрақәа рацәан, уимоу урҭ еимакны ҳаамҭазгьы ауаҩшьра аныҟало убап.

Аӡыдара, алашара аҟамзаара, уҳәа ажәлар аџьахаџьафа аамҭа иҭагылан аибашьра ашьҭахь, нас аблокадагьы аарзацлеит. Абас шакәызгьы, аибашьра ашьҭахьтәи агәыӷрақәа рацәан, иахьа ҳаиӷьымхар уаҵәы ҳәа ихәыцуан. Ииуан ахәыҷқәа, аҭаацәара иалалон арԥарцәеи аҭыԥҳацәеи, избанзар иҟан гәыӷрак аԥсҭазаара арҿиаразы.

Абар уажәшьҭа 27-тәи Аиааира амш ҳаԥылоит, аха иахьеиԥшгьы сгәы алаҟамкәа сгәалашәом. Жәлар Реизара адепутатцәа азаҭҭаразы ирыдыркылаз ақәҵара агәызианра иасимволуп ахьӡзаргьы, аибашьра аветрен "иҟаиҵазаалакгьы" уи даҵанкуа иахьыҟалаз сшьара саақәнарҟьеит. Изҳәада аветеран иџьбароу ацәгьоурақәа дрылахәзароуп ҳәа? Аветеран дҿырԥшыгазар акәымзи, ҳарҭ ҳхәыцрақәа ааҳәит акәымзар. Аиааира азықәԥара символуп, уи азы аибашьцәа рхы ақәырҵоит, ауаҩы иԥсҭазаара аҿахҵәара трагедиазаргьы, аԥсадгьыл азы аҭахара иԥшьоу усны иԥхьаӡоуп.

Аиааиреи ахақәиҭреи ашәақәа рзызкхьоу апоетцәа маҷҩым, аха иахьатәи амш азы сазааҭгылоит зегь ирылыҳәҳәо ҳәа исыԥхьаӡо жәеинраалак. Аибшьра аамҭазы хабарда ибжьаӡыз апоет Таиф Аџьба ипоезиаҿы усҟакгьы ирацәам аибашьра атема, ҳанхәыҷыз ашәаны иаҳҳәон "Ҳар рзы ашәа":

Ирзыскуеит са сашәа

Ҳаԥсадгьыл зыхьчо –

Ҳаруаа – аиааирахьтә

Аиааирахь ҳазго.

Усҟан ҳара ари ашәа ззаҳҳәоз Асовет ар ракәын, еиҳаракгьы Аџьынџьтәылатә аибашьра ду аҿы Аиааира амшныҳәа маи 9 аназгәарҭоз ашколтә хор инанагӡон. Ари ашәа иахьа ибжьаханы иҟоуп, шамаха инарыгӡогьы сгәалашәом. Ажәеирнаала кьыԥхьын 1979 шықәсазы аизга "Амҩа иқәу" аҿы.

Таиф Аджба с супругой Риммой Когония
© Фото : из личного архива семьи Аджба

Аибашьра анеилга уаанӡа ирымбацыз ҿыцбарах ибаны ицәырыргеит "Ихнымҳәыз аибашьҩы ибжьы" захьӡу апоет иажәеинраала.

Хьӡи-ԥшеи сҭахымызт

Изгарц еибашьрала –

Аибашьра – нибахра

Иалоузеи хьӡыс!

Ахьӡ-аԥша соур

Сҭахын даҽакала –

Аха, снамгылар ҟамлеит еибашьҩыс …

Абас далагоит апоет ихнымҳәыз аибашьҩы имонолог. Ари ажәеинраала ҩын аҭынч ԥсҭазаараҿы, апоет-лирик дазхәыцуазма иҟалашаз, аибашьра ашьҭахь аидеиақәа рыҽшырыԥсахуаз идыруазма? Изиҩзеи, иара "сшәыҳәоит, акымзарак шәмырӡын ишәысҭаз, убри сара сзыҳәан иреиӷьу баҟоуп" ҳәа? Ҳара ҳаибашьра иазку ажәеинраалақәа маҷым, аха аҭынч ԥсҭазаараҿы иаԥҵаз апоет Таиф Аџьба ирҿиаз, афилософиатә хәыцрақәа рыла еибыҭоуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Араҟа иҟаӡам, баша апатриотизм арцыхцыхразы иҳәоу ажәа еизадақәа. "Ихнымҳәыз аибашьҩы ибжьы" раԥхьаӡа ианылеит 1984 шықәсазы иҭыҵыз аизга "Уахынлатәи ашәҭ". Аибашьра дазхәыцуазма усҟан апоет, мамзаргьы аҭоурых иахыԥхьаӡалахахьаз егьырҭ аибашьрақәа дыргәылаԥшны аибашьҩы ихәыцрақәа ҳаҵеиҳәоу? Аҳәара уадаҩуп. Ари ажәеинраала усҟан ианҭыҵыз сшаԥхьахьазгьы, зегь акоуп, иахьеиԥш иҵарны исыдыскыломызт.

Исылшеит иҳажәлаз

Аӷа цәгьа инкылара,

Саҵамхт исуалыз –

Ахаҵа иуахҭа.

Дыԥхасҵеит уи

Уаҳа игәахымлартә ақәылара,

Аҵыхәтәан

Сызгашазгьы сықәшәеит схаҭа…

Сгәанала, арҭ ацәаҳәақәа иҭахоз зегь зызхәыцуаз акәын. Усҟан акыр иҵарын аԥсадгьыл абзиабара. Абар, 27 шықәса рнаҩсан, ҳаззеибашьуаз ааҳхашҭызшәа, уаанӡа иҟаҳҵахьаз азымхошәа, Жәлар Реизара ирахәым рықәҵара гәыбжьыхганы иааҳзыҟалеит. Ҳаԥсҭазаара еиӷьызтәуа азакәанқәа аԥырҵоит ҳәа ҳабжьы заҳҭо адепутатцәа "ауаа аҵеиџь иҭажьны рыԥсҭазаара иалызхуа" ирықәу ашықәс абжа рхырхуеит иветеранцәоуп ҳәа.

Сара сызҿу уаанӡа депутатс иҟаз, абизнес знапы алакыз Урыстәыла атәылауаҩ Сергеи Клемантович иҩыза ԥҳәызбеи иареи рҭарха еиҿызкааз ҳәа иԥхьаӡоу Нодик Кәыҵниа иус ауп. Абри мацарагьы азхоит, аиааира амш азы "ҳамҭас" иҳадыргалаз азаҭ аԥсҭазаара угәы ахнаршәартә еиԥш аҟаҵаразы. Аамҭа-аамҭала аинвестпрограммазы аԥара аҳәара ҳахьцо Урыстәыла анапхгара зыршнахаша аус. Ауаа аҵеиџь иҭажьны рышьра, даара игәаӷьыуацәаз ацәгьоурақәа ирхыԥҳьаӡалоуп, насгьы уи Жәлар Реизара адепутат даналаҟьашьу. Абар амнистиа уаанӡатәи адепутат инаҭоит алшара, иқәу 16 шықәса рҟынтәи ааба нахыхны, ихиго аркьаҿра. Инхаз ԥшьы-шықәса џьара акы азихәыцышт.

Аиуристцәа ражәақәа рыла, ирацәоуп сынтәатәи амнистиа зхы иақәиҭнатәуа ацәгьоуцәа: арҳәцәа, ауаа рӷьычра иалахәыз уҳәа, деибашьуан, ма Кәыдры аҭарцәра далахәын ҳәа асправка знапы иаку абахҭа аҟынтә иоужьхоит, иара убас, аусҭҵааҩцәа рнапы злаку ашьауӷатә усқәагьы аанкылахоит аветеранцәа ирыдҳәалазар. Иазхәыцуада, ацәгьуоцәа рхарала иҭахазаи, ааха заузи ргәакьацәа рлахьынҵа. Ирхәыцуазеишь урҭ? Ашьоура рҽазыршәома? Дара рыбжьара аветеранцәа рҭаацәа ыҟамкәа иҟоума? Абарҭ азҵаарақәа зегь сгәы бжьырхуеит "ҳаззеибашьи" аасгәахәуа.

Иалшон ҽакала

Сынхар хьыӡла-ԥшала,

Аха, шәара шәҭынчраз –

Сынхоит еибашьҩыс –

абас ихыркәшоуп апоет Аџьба аибашьҩы изикыз ажәеинраала. Ари иҭахоз зегь рхәыцрақәа ракәын.

Ҳара ҳакәзар, ҳҭынчраз иҭахаз ридеиақәа рыцәхьаҵра амҩа ҳанушәа снарбоит ҳаԥсҭазаараҿ имҩаԥысуа саԥшны сцәажәозар. Абас иҟоуп Аиааира амш 27 шықәса ахыҵра ашҭа ҳанылагылоу аамҭазы.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

123

Sputnik апресс-центр аҟны еиҭарҳәоит аԥсуаа рҿы аӡахәааӡара аҭоурых

7
(ирҿыцуп 20:21 01.10.2020)
Жьҭаара 2 асааҭ 14:00 рзы Sputnik Аԥсны амультимедиатә пресс-центр аҿы имҩаԥгахоит Фарид Кәабахьиеи Николаи Ачбеи рышәҟәы "Ажәытәан аԥсуаа рҟны аӡахәааӡареи аҩыҟаҵареи" иазку апресс-конференциа.

Апресс-конференциа иалахәуп:

  • Фарид Кәабахьиа – аҭоурыхдырыҩ, Аԥсуаҭҵааратә институт анаукатә усзуҩ;
  • Николаи Ачба – "Аԥсны аҩқәеи аӡқәеи" адиректор хада.

Амассатә-информациатә хархәагақәа рхаҭарнакцәа ааҳаԥхьоит апресс–конференциахь (аҭыӡҭыԥ: ақ. Аҟәа, Пушкин имҩ. 16, абизнес-центр "Гәдоу Плаза", 5-тәи аихагыла).

Аккредитациа ҟалоит абри аҭел ала: +7(940) 926 00 00

Азыҳәа анашьҭразы аелектронтә ҭыӡҭыԥ: info.abk@sputniknews.com

Иара убасгьы шәара ишәылшоит апресс-конференциа алахәылацәа зинтерес шәымоу азҵаарақәа рышәҭарц Sputnik Аԥсны асоциалтә ҳа Facebook аҿтәи адаҟьаҿы мамзаргьы аелектронтә ԥошьҭахь инашьҭны: info.abk@sputniknews.com

7