Згәыхәтәы иахьырмыгӡаз апоет

161
(ирҿыцуп 15:31 10.03.2019)
Иналукааша аԥсуа поет Таиф Аџьба диижьҭеи 80 шықәса аҵра инадҳәаланы уи иуаҩышәатә ҟазшьақәеи ирҿиареи дырзааҭгылоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Абар 80 ааԥны мҩасит аԥсуа поезиа алирикатә хьыршәыгәқәа азызшаз апоет Таиф Аџьба диижьҭеи.

Згәыхәтәы иахьырмыгӡаз апоет

Акырынтә уи иԥсҭазаара ахҳәаа шазысухьоугьы, зегь акоуп еснагь ҵәахык сымоуп аԥхьаҩцәа рзы, убри аҟынтә, апоет ииубилеи аҽны сеиҭарзыхынҳәуеит зыҩны сынхоз, исыуаз ауаҩы изку схәыцрақәа.

Поэт Таиф Аджба на сухумском причале.
© Фото : из личного архива семьи Аджба

Апоет иԥеиԥшзаарын ауахҭа уадаҩ, иахьагьы иҟам уи ихабар, аха ҩныҵҟала еснагь гәыӷрак сныруеит, издыруада, зеиԥш ҟамло егьыҟам, мышкызны еилкаахар ҳәа гәымблыџьбарыла ақырҭуа фашизм ахаҭарнакцәа згәыхәтәы иахьырмыгӡаз апоет лаша илахьынҵа. Таиф Аџьба иҩымҭақәа ирлас-ырлас сызгәылаԥшуа рҿиамҭақәоуп, аха иаасыртыцыԥхьаӡа сатәнатәуеит уи ифлософиатә, иуаажәларратә, иара убас ибзиабаратә лирика. Адәахьала акыр иҭынчыз ауаҩы, ҩныҵҟала деилашуан, иҭра дыҭҟьаны иҭаҷкәым иҟьаргьы ауан амилаҭтә зҵаара ианазкыз.

Таиф иҩыза, иахьа зыдунеи зыԥсаххьоу апоет Рауль Лашәриа игәалашәарақәа рҿы уи иазкны иҩуан: "Мышрақә акәу, мыждарақә акәу сыздыруам, аха аредакциа ахыбра ҳналбаан амҩа ааихҵәаны, Хрисулараа ркаҳуажәырҭа ҳнадгылеит. Амшаԥы асабша анаԥырахо еиԥш, абраҟа даҳԥырахеит қырҭуа поетк (Рене Каландиа иоуп зыӡбахә имоу - Е. К.). Таиф акаҳуа игарц саԥхьа дгылоуп. Абри агыруа-ақырҭуа поет ҳахҭеикит:

– Вы разве поэты?! – иҳәеит иара.

– Я настоящий поэт. Многие ваши бездарные стихотворцы в моем доме побывали, ели, жрали, пили, а сейчас выпендриваетесь, пошли вы! – иҳәан даҽа ажәақәак нациҵеит Таиф. Лацәырӡсарак ахымҵӡеит, уи ақырҭуа поет, заамҭа "иаԥызгоз" аҟәада иҿашәы акаҭран кәамхь дықәжьын. Таиф иҭаҷкәым аус ауит, изымчҳаит тәамбашақә иаҳаз ажәақәа.

Аҩӡба Таиф Аџьба изкны: зыламыси зажәеи рыла зхатә баҟа зчаԥаз>>

Аибашьра иалагаанӡа акыр шықәса раԥхьа, апоет-афилософ заа инырхьан иахьатәи ҳаԥсҭазаара амалырқәа, убри азоуп уи "Атыша ахықәан" захьӡу иажәеинраалаҿы изықәиргылоз абас иџьбараз азҵаатәы:

Иаҳҿагылоз наҟ ҳариааины, ирыцәганы,

Иаҳкәаҳарцу ҳаԥсы зқәаҳҵоз уажә ҳааҳәны?!

Схаҿы исзаагом абри акәын ҳәа, ухаҵкы,

Зқьышықәсалатәи ҳаԥсҭазаара аҵакы...

Апоезиа иацәыхароу ауаҩы изы, агәра агарагьы уадаҩуп, ҳазҭагылоу аамҭа акыр иашьашәалоу аҭагылазаашьа автор ҳашьҭахьҟа инҳажьхьоу аамҭа харақәа рзы иаԥиҵеит ҳәа иоуҳәар.

Таиф Аџьба арыӷьарахьала актәи
© Foto / из личного архива семьи Аджба
Таиф Аџьба арыӷьарахьала актәи

Апоет иԥсҭазаареи ирҿиареи уанрылацәажәо, иазгәоумҭарц алшом, адәахьала иҭынчыз, акыр иҭышәынтәалаз, аамысҭашәа ҟазшьа змаз илафгьы шыӷәӷәаз. Сара ибзианы исгәалашәалоит аҩны ҳанааилатәалак иҩызцәа ашәҟәыҩҩцәа рыҟаҵашьа шыҟаиҵоз, аха иара убри аамҭазы, знымзар-зны аӡәы изы бааԥсык иҳәо смаҳацызт. Таиф бзиа ибон аепиграммақәеи, алаф цәаҳәақәеи раԥҵара, еиҳаркгьы асовет аамҭазтәи аполитикцәа ирзикуан, аусураҿы уи азы лахь аниоуазгьы ыҟан.

© Foto / из личного архива семьи Аджба
Таиф Аджба

Абар Рауль Лашәриа ишигәалаиршәо урҭ аамҭақәа: "Схы сықәыжь Леонид Илиа-иԥа Брежнев ԥсаҭашкәакәа иажәахә аиҭагара сшаҿыз, Таиф дахьынтәааз сзымдыруа, ихы алаҟа, игәы алаҟа скабинет дныҩналан даасхаххит.

– Узҿу уаҟәыҵ, ҳредакциа аҵаҟа бродиагак жәеинраалак дааҟәымҵӡакәа даԥхьоит. Ауаа идеизаланы игылоуп. Куплетк ауп иҟоу. Еиҭаагар сҭахуп, – иҳәеит.

– Аӡә иуааҳәцәа ашьхаҟа ирԥшуан ҳәа сабоуго, аредактор илымҳа иааҭасыр ҳчамҩахә ааҿахиҵәоит, –сҳәеит сара… Ажәакала, ҳаицылбааит… Асаба иаганы иҟаз иарма напала ихылԥа кны, кыр мшы аӡы зымбацыз, алымт иаганы иҟаз ижакьа еиԥхьышьшьаауа уи "иажәеинраала" даԥхьон:

Хрущёв играет на гитаре

Брежнев пляшет гопака,

Всю Россию промотали,

Два Кремлёвских мудака

Абродиага ииҳәац иҳәон. Изыӡырҩуаз рнапқәа еинырҟьон. Ҳҽаанмырхакәа ҳусурахь ҳгьежьит. Абродиага ицәаҳәақәа иааинырсланы абасшәа еиҭаҳгеит:

"Хрушьов дыхәмаруеит агитараҿ,

Брежнев дарқамсоит гопак

Урыстәыла ахәдапара,

Хыржәеит Кремльтәи ҩ-ҽадак".

Абар ашәҟәқәа ирнымлац апоет алафи аирониеи зцу Аҟәа иалаз алақәа ирзикыз "Алақәа рашәа" захьӡу ажәеинраала:

Куба, Мексика, нас Чили,

Американтә иаауа,

Ҳара ҳауп зегь раԥхьа ирԥыло,

Ҳҵыхәақәа бӷьаауа.

Ҳазхараҵәҟьа ҳшьапқәа еиҵаҳхит,

Ҳазхараҵәҟьа ҳфеит.

Иҭабуп ҳәа ҳара иуаҳҳәоит,

Ақалақьтә совет…

Таиф ихы алаф ахҳәаарагьы мап ацәикуамызт, длафуан уи уаҩытәҩыса ишимбац. Апоет иҩызцәа зегьы ирдыруан иара дахьынхоз асасааирҭа "Абхазия" аҿаԥхьа инеиааиуаз атурист ҭыԥҳацәа рылаԥш шиқәшәоз, иаргьы романтикҵас урҭ аҭак шриҭоз.

апоет Таиф Аџьба
© Фото : из личного архива семьи Аджба

Таиф акыр изааигәаз ҩыза гәакьас имаз апоет Валери Касланӡиа иҩуеит: "Уара Таиф, ԥшра сахьала узлаҳаиӷьу ҳәа акгьы збом, нас уара еиҳа узыргәаԥхозеи, – ҳәа сихлафаауа сиазҵааит.

– Шәара ҽырҟәыш ҟаҵаны шәхы дшәырбоит, сара ҽыргаӡа ҟасҵоит, уи азоуп сара сзалырхуа, – иҳәан иаалырҟьаны иихәыцыз иажәа ихаҭа убысҟак игәы иаахәеит, ҳаҵкысгьы дарччеит".

Таиф ихатә архив аҿы инхеит Инга захьӡыз анемец ԥҳәызба изылыҩуаз асалам шәҟқәа, урҭ рцыԥҵәахақәа рылагьы еилукаауеит апоет иқәыԥшра аамҭазы аҭыԥҳацәа ргәы хызхуаз уаҩны дшыҟаз.

"Таиф! Угәхьааганы сыԥсуеит. Шаҟа исҭахыузеи сааугәыдыҳәҳәалан с-Инга ҳәа слымҳа унҭахәыҭҳәыҭыр! Есымша са сҟны уҟан усҟан. Уи аума ҽнак зынӡаск умцаӡеит аинститут ахь. Сара уи азын ҭабуп ҳәа уасҳәоит. Сара уара Аҟәа уахьыздырыз иабзоураны сыԥсшьарамшқәа лакә ссирк еиԥш имҩасит. Иахьа сара Лиаипцигҟа сани саби рахь сцоит. Сан илзеиҭасҳәоит адунеи аҿы зегь иреиӷьыз ауаҩи сареи ҳшеибадырыз… Улгәыдлыҳәҳәаалоит иуцәнымхо бзиа узбо у-Инга. 22. 10. 64 ш".

© Foto / из личного архива семьи Аджба
Поэт Таиф Аджба (справа) с поэтессой Беллой Ахмадулиной и писателем Виталием Амаршан

Таиф иҭаацәеи иареи асовет аамҭазтәи Аԥснытәи аинтеллигенциа шынхоз инхон, ԥсуаҵас иаҳҳәозар, рҳаи рҷышьи еиԥшьны, аха ус акәзарагьы, сара исгәалашәом саҳәшьа Риммеи иареи еиқәгәамҵуа. Исыздыруам шамаха даҽа ҭаацәарак, абас ҳәоуеиқәшәарыла инхоз. Таиф иҩны изалхыз икабинет дыҩнатәаны акыр ихы аус адиулон. Усҟан уи ихшара Алисеи Алиаси ирдыруан рыбжьы рдуны ахәмарра ишаамҭамыз.

Зны заҵәык избахьан Таиф дгәамҵны ахәыҷқәа дрықәҵәҟьо. Уи 1989 шыкәса аиласрақәа аныҟаз акәын, ахәыҷқәа аҩнашә аркра рхашҭит. Таиф "ишшәарҭоу шәымбаӡои" иҳәан даарықәҵәҟьеит, амала ибжьы мырдукәан. Саҳәшьа уи аамҭазы Москва дыҟан, нас иара ахәыҷқәа аашьҭихын Аҷандараҟа машьынак ала игеит, ианцоз "Акьыԥхь аҩны" аԥхьа изықәтәаз рмашьына ақырҭқәа шаххысаауаз цәгьала ирыцәцеит. Ашьҭахь иара дгьежьит Аҟәаҟа амшын транспортла, аилаҩеиласра длақәшәан, аҳаиртә баӷәазахь дагеит. Данааи исеиҳәеит, дзықәшәаз, дзыниаз, Бабышьратәи аҳаиртә баӷәазаҟынтә шьапыла дшааз. Даара дгәамҵны дыҟан "арҭ алахшақәа ҳара ԥсҭазаара ҳарҭом" иҳәеит аҩны данааҩнашыла. Ихшара акалашәа дрыхӡыӡаауан иара, Алисеи Алиаси ирызку иажәеинраалаҿы апоет иҳәоит:

Шәааи ҳаиԥхныҩлап ҳамҭакы,

Ҳаимҵакьачап нас,

Шәааи, ҳаихәмарп ҳнапқәа еибаркны,

Шәааи – абас, абас!

Иҭаацәа ҟәымшәышәрыла дшырзыҟоу рныԥшуеит уи Москва иреиҳау алитературатә курсқәа рҿы аҵара аниҵоз ирзиҩуаз исалам шәҟәқәа. 1983 шықәсазы "Салам шәымаз игәхьаазго сҭаацәа" ҳәа хыс изиҭаз исалам шәҟәы иаҳәоит: "Сара аӷьараҳәа сыҟоуп, аҩныҟа зегьы шәыгәхьаагарада хьаа сымам, хьҭа сакуам, мла сакуам, аус зуеит схазы, уажәшьҭа еиҳа сыхшыҩ цқьахо, аусура сыцааиуа иалагазшәа збоит. Ноиабр азы мчыбжьык ҳаурыжьуеит, аха анеира иаԥсам, ахарџь мыцхәуп. Шәара шәыбзиазааит сара сзымнеиргьы, аӡын усгьы снеиуиет хымԥада. Шәышԥаҟақәоу уахь зегьы, агәылацәа сысаламқәа рыҭ. Алиас иацы саниацәажәоз сшыгәхьааигоз иҳәеит, сгәы дырԥшааит Алисагьы иаргьы, сылаӷырӡқәа аахадыҟәҟәалеит, рыԥсынҵры духааит….".

Таиф Аджба с супругой Риммой Когония
© Фото : из личного архива семьи Аджба
Таиф Аджба с супругой Риммой Когония

Ирацәоуп апоет ирҿиараҿы абзиабаратә мотивқәа, зеиҭаҳәара уадаҩу ацәаныррақәа поетикатә бызшәала ихырҷаны иахьааирԥшуа, иара иҳәоны исмаҳацызт, аха "Аелегиа" захьӡу иажәеинраала сахәшьа Римма илызкушәа сгәы азҩоит:

Ԥшьаала ашәшьыра зхало ашьац уарҳалаҿ,

Сыштәагәышьоу, сӡышӡа сышланы,

Хәылԥазык ашьшьыҳәа сашҭа бҭалашт,

Анаҟә хьшәашәа иналԥхаз шәахәаны…

Апоет Таиф Аџьба ирҿиараҿы иалыскаауа сазааҭгылозар, исҳәарц сҭахуп афилософиатә, ауаажәларратә лирика акыр изықәҿиаз иоуп ҳәа. Зегьы ираԥнагоит "Ҳаԥсҭазаара" захьӡу аԥсуаа ҳфилософиа иазку иажәеинраала:

Ҳа ҳиит ахақәиҭраз абраҟа, ҳәарада,-

Ҳҭаӡаҵәҟьом уи автор хаԥыза имацәаз:

Ҳақәԥоит, ҳацәқәырԥоит, ҳаилашуеит еиқәтәарада-

Ҳахьынӡаҟоу(ҳаҟазар!)- ҳаҟоуп абас!

Таиф ихаҭа иҩымҭақәа рҿы ишазгәеиҭоз еиԥш, дықәын адунеи "аиаша иҽаршьны". Дыҩуан игәы ишиҵанаҳәоз, асоветтә кониунктурахь дхьаԥш-кәаԥшуа акәымкәа:

Саныҟамгьы ирҳәааит:

Дзышьҭазоуп дзыниаз!

Аиаша дачычан,

Аиашоуп дызгаз

Аибашьра аамҭазы апоет Аҟәа иҟазаара иазкны зны-зынла еиуеиԥшым ацәажәарақәа цәырҵуеит, иҟоуп изҳәо "далҵыр акәын" ҳәа. Ииашоуп, ахеиқәырхаратә инститнкт бзианы измоу ииашаҵәҟьаны ахыхьчара, ахеиқәырхара иҽазикуеит, аха сара издыруаз Таиф санизхәыцуа иџьасшьаӡом уи Аԥсны аҳҭнықалақь "Аҟәа, Тҟәаԥс, Анаҟәаԥиа" ҳәа ашәа ззиҳәоз ааныжьра иара изы ԥсрак ишаҩызаз.

© Foto / из личного архива семьи Аджба
Поэт Таиф Аджба

Апоет аибашьра анцоз ииҩыз амшынҵа аҭоурых азы хәы змам документуп, уи амшынҵаҿы Таиф ихаҭа аҭак ҟаиҵоит Аҟәа иаанхара иазкны: "Иахьа Аԥсны зҭагылоу адрама сахьаркырала аарԥшра мышкы-зны иаиуп уеизгьы. Аҭоурых ҭоурыхуп, ицәгьа-ибзиа иааҟало зегь гәынкылатәуп, ианҵатәуп аҭоурых азы, анаҩстәи абиԥара рзы. Урҭ зегь рдыруазароуп. (Сентиабр 3, 1992 шықәса). Аҟәа сахьаанхаз ганкахьала ибзиоуп, сыблала избоит Аҟәеи уи иаланхо аԥсуааи ирыхҭырго. Ари зыблала изымбо, изхызымго еиҭаҳәашьа имам, убысҟак игәыҭшьаагоуп. Урҭ иагьа цәгьара ҟарҵазаргьы Анцәа ишьаӡа-гәаӡаны ирҿихып ҳәа агәыӷра сымоуп, урҭ иҟарҵо агәнаҳа рхьымӡар аушам. (сентиабр 23, 1992 шықәса) ".

Аргәынԥҳа Таиф Аџьба ииубилеи иазку аспектакль азы: амшынҵа ахьӡ амазаауеит>>

Сынтәа 80 шықәса зхыҵуа апоет Таиф Аџьба ҳтәылаҿы дӡыргам ҳәа аҳәара уадаҩуп, аха иазгәасҭарц сҭахуп, уи иҩыза Рауль Лашәриа ишиҳәаз еиԥш "ипоезиа иахәҭаҵәҟьоу ахәшьара амаӡам" ҳәа. Макьана ицәырымҵыц апоет ирҿиара аԥсуа поезиаҿы ҭыԥс иамоу, уи ипоетика аҟазшьа ҷыдарақәа аазырԥшуа алитератураҭҵааратә усумҭа. Акы заҵәык, сгәы иаангоит апоет гәадураны изыҟалон иҩымҭақәа ирызҿлымҳау аԥхьаҩцәа иахьагьы ишыҟоу, иара убас, ашәҟәыҭирҭақәа рҿы ишәҟәқәа шьҭаханы ишыҟам идыруазҭгьы.

161

"Илбаз иакәӡам дыззааргаз..."

128
(ирҿыцуп 17:29 19.09.2020)
Ақьаӷьариа лыцхыраарала аԥҳәысҳәараан зны-зынла иҟалар зылшоз ахҭысқәа аҭыԥҳацәа рразҟы ишаныԥшуаз еиҭалҳәоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Аҳәара уадаҩуп иахьа сызлацәажәо атема атрадициатә ҟазшьа ду амоуп ҳәа, аха усгьы, шамаха џьара иуԥымло цәырҵроуп сгәахәуеит. Апоет Платон Бебиа илаф жәеинраала "Ачара ду" иахьа чарацыԥхьаӡа ирҳәоит. Измаҳацда арҭ ацәаҳәақәа:

"Ачара ду аилашымҭаз

Амҳараҿы бжьык аагеит.

- Унан, иҳахьзеи? Ҳаи, сыԥсындаз!

Амитә ҳахьит, ҳҭаца дцеит!"

Апоет иажәеинраала асиужет хыҭҳәаауп сызҳәом, ари иамоуп акырынтә ҳаԥсҭазаараҿы имҩаԥысхьаз ахҭысқәа рсиужет. Иахьа иҟалап, ас иҟамлозаргьы, аха схәыҷреи сқәыԥшреи раамҭазы исаҳахьан "илбаз иакәӡам дыззааргаз" шырҳәоз. Апоет Бебиа илаф ажәеинраала иазааигәоу асиужетқәа зны-зынла аԥҳәыс лзы иразҟыдараны ианыҟало ыҟоуп, ҳчарақәа рҿы иацкәашозаргьы.

"Ус уа, агәыла ҭаҳмада

Дахьтәаз ҿааиҭит абас:

- Дадраа, ҳҭаца дцеит, избанзар

Илбаз иакәӡам дыззааргаз…"

Абри ашәа сазыӡырҩыцыԥхьаӡа иаасгәалашәоит ԥҳәыск лҭоурых, уи ари ашәаҿы ишыҟоу еиԥш, илбаз иакәым дыззааргаз, аха лҟазшьа илнамҭеит, ашәа асиужет аҿеиԥш, лабраахь агьежьра, дыззааргаз илдырбаз шиакәмыз анылба.

Таиф Аџьба илакә-поема "Сабажәгьалеи" афырхаҵа ишьашәалаз, иҟәынгаз арԥыск иуацәа ԥҳәыс дизыргарц рҭаххеит. Дара ибзианы ирдыруан, иара иҟәынгареиԥш, адәахьтәи иҭеиҭыԥшгьы аӡәгьы дшыхнамхуаз. Сабажәгьалеи ихаҭа-ԥсаҭа иакәын иара. Иуацәа убри аҟынтә ирхәыцит ԥҳәыс дшизааргашаз аплан. Зны далрыԥшааит ажәа знырҵашаз, зсахьа бзиаз, хшыҩлагьы икәадамыз лара.

Рҟәынга иҿы ааиртыр иԥҳәысаагара шхыбгалоз рымдыруаз, исахьагьы уи анубаалон усгьы, убри аҟынтә, иаалаган, рқыҭа иатәыз, зыгәра ргоз, ирыцәтәыммыз аҭаацәара иалалахьаз ԥшӡакы рыҷкәын иҭыԥан ԥҳәысҳәара дыргарц. Ақьаӷьариа амҩа ылылхит аԥхьа, аҭыԥҳа длацәажәеит, зычаԥашьа бзиоу, зани заби бзиоу дшизылҳәо азы дазыҟалҵеит.

Аҭыԥҳа маҷк инахараз шьха қыҭак датәын, арҭ аҭаца дызгарц зҭахыз адгьыл каршәраҿы инхон. Иахьынхоз рҭыӡҭыԥ аманшәалара адагьы, мазаралагьы ихьысҳамызт. Аӡӷаб деибан, лани лареи ракәын ашьха қыҭаҿы аҩны иахыз.

Ицеит илықәыршәны аԥҳәысҳәара арҭ ауаа. Аҟәынга иҭыԥан ицәырыргоз иблақәа иаҵәаӡа, знык унархыԥшылар урытҟәо иҟан. Ауха иахьнеиз аԥшәмаԥҳәыс лыԥҳа аразҟы лоур лҭахымзи, аишәа лырхиеит асасцәа дахьқәа рзы. Аҭыԥҳа дынкылыԥшны днаихәаԥшит лҳәара инеиз. Иаразнак лгәы дҭашәеит аблагәыӷра, иԥшӡара дыхнахит иаразнак. Аԥшӡа, иԥшра адагьы, итәашьа-игылашьала дугәамԥхо дыҟамызт. Ирфеит, иржәит, асасцәа изызнеиз ан лҿы ицәырыргеит, уи аамҭазы ақьаӷьариа аус лухьан, абла гәыӷрақәа ихырхыз аҿа ллырҳәахьан, ари аҩыза аразҟы даҽазнык лашҭа ишҭамлар шалшо лырдырны.

Ажәакала, дырҳәеит аҭыԥҳа, дук хара имгакәа, аҭацаагацәа цан, Аҟәынга ҳәа ҳзышьҭоу аԥҳәыс дизааргеит. Аҭыԥҳа лакәзар, дызҭаргалаз ашҭа лаша, илдырбахьаз аблагәыӷра уҳәа, лгәы ҭыԥраауа дыҟан. Чарамызт ируз, аха ауацәа, аҭахцәа адгаланы аишәа бзиа рхиан. Ҵхыбжьонынӡа еилыҵуамызт асасцәа, аҭацагьы маӡала дкылыԥшны абла гәыӷрақәа дрышьҭан, аха дара џьара рҽыҵәахны иҟан, ицәырҵуамызт макьана.

Ҭынчрахеит, асасцәа еимпит, аҭацагьы луада лдырбеит. Дук мырҵыкәа, абла гәыӷрақәа рцынхәрас луада иааҩналеит ашарамша блақәа. Лыблахаҵ аагьежьит азныказ. Ашьҭыбжьқәагьы цәгьахеит аҭаца даазгаз рыҩнаҿы. Ақьаӷьариа лакәзар, ҵаҟатәи аихагылаҿы лҽырхианы дтәан, аҩныҟа агьежьра шхьымӡӷу, уахь лышьҭахьҟагьы лан лыбӷа шԥылҵәо уҳәа, илҳәашаз рхианы илыман.

Илылымшеит аҭаца апоет Бебиа иажәеинраалаҿ ишыҟоу еиԥш, аҩныҟа ацара, илылымшеит, избанзар ҟазшьала дыӷәӷәамызт. Даанхеит дыззааргаз иҿы. Аҵаул чарагьы лзыруит анаҩсан. Аҭаца дахьыкҿагылаз ани абла гәыӷрақәа харшәшәара ҳәа иныҩналеит. Лгәы ааилагьежьит лара, лыԥсы злахаз, лразҟы анасыԥдара азҭаз аблақәа данырхыԥшыла, аха илыхьыз лҽамариашаны ҭацара ахәхәаҳәа иуа дыкҿагылан, лынасыԥдара илхаршәыз лкасала ихҩаны.

Аҭаца еснагь дазыԥшын урҭ абла гәыӷрақәа зхаз рашҭа данҭало ҳәа. Даалон иара уарла-шәарла, даныржьозтәи ахҭысқәа алаф ахь ииаганы иаацәырго. Абас ицон аамҭа. Аҟәынгажә иакәзар, дгәырӷьаҵәа иԥҳәыс ԥшӡа длывагьежьуан, иҟәынгара убла ааҭнахуама уҳәаратәы.

Аамҭа цеит. Аҵеи диит ари ашҭаҿы. Ахәыҷы маҷк изҳауа даналага, абзҳәацәа игәарҭо иалагеит аҷқәын хәыҷ абла гәыӷрақәа шихаз. Уаҳа акыр аҭахызма, ус акәымзаргьы, илыхшаз "ани илдырбаз иоуп дзеиԥшу" ахьӡхалеит. Убас шырҳәозгьы, лара гәыбӷан аӡәгьы илиҭомызт, анхәеи абхәеи рмаҭа иеиӷәырӷьо инхон.

Абас еиԥш иҟоу ахҭысқәа рыӡбахә акырынтә исаҳахьан. "Илбаз иакәӡам дыззааргаз" рҳәон. Ари арыцҳара ианахаз еснагь иразҟыданы срыхәаԥшуан. Акгьы иацәымшәакәа, зразҟы аиқәырхаразы зыҩныҟа ачара аилашымҭазы игьежьуаз рҭоурых сазгәыдуун. Абла гәыӷрақәа ракәзар, уажәгьы иҟоуп, зны-зынла имҩахыҵуеит анкьа иара дзырбаны иааргаз ҭацас дахьыҟоу амӡырхахьы…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

 

 

128

Ан лҳақ узгом: иҟалахьоу хҭыск

277
(ирҿыцуп 15:42 19.09.2020)
Sputnik аколумнист Саида Жьиԥҳа иҳацеиҩылшоит ааигәа илаҳаз, акырӡагьы лгәы ианырыз ԥсыуа ҭыԥҳак ллахьынҵа иазку аҭоурых.

Аԥҳәыс лыԥсҭазаараҿы иналыгӡо арольқәа рацәоуп. Ан, анду, аҭаца, аиаҳәшьа, анхәыԥҳа, аицала уҳәа еиқәуԥхьаӡо уалагар, иуҳәаша ыҟоуп. Аха зегь иреиҳау ауалԥшьа – анра аныҟәгара ауп. Иахьа ишәзеиҭасҳәо ахҭыс угәы ҭнашьаауеит. 20 шықәса зхыҵуаз аԥҳәыс қәыԥш лыԥшәма атәымуаа рыгәра ганы лаҳаҭыр дшаӷрагылазгьы, лцәа иалаз ахәыҷы аԥсҭазаара илҭоит. Аамҭа анҵлак лхаҵа уи лҳақ шизымгазгьы ааԥшуеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоу ажәытә аԥсуа хыбрақәа ирызкны "Ицәажәо аҭыӡқәа" захьӡу апроект анагӡара снапы аласкит ҩымз раԥхьа. Афотоматериал шеидыскылалак сгәы иҭоуп ахҳәаа ацны альбом аҭыжьра. Уажәтәиала аекспедициа мҩаԥызгеит Аԥсны мраҭашәаратәи ахәҭахьы. Ақыҭақәа жәпакы рҿы нап зыдкылоу реиԥш иқьаԥҭахаз анхамҩақәагьы ыҟоуп. Уажәааигәа Гәдоуҭа араион қыҭак аҟны сылаԥш ақәшәеит ашҭаҟны шәышықәса иреиҳау акәасқьеи, архитектурала иахьатәи ҳаамҭа иақәшәо аҩни шҭагылаз. Араҟа уаҩ дышнымхоз аҟара снырит санынаԥшааԥш, аха уеизгьы агәылацәа сразҵааит аԥшәма дыҟоума ҳәа.

"Мап, схәыҷы, ара уаҩ дахымижьҭеи акыр ҵуеит, аԥшәма дыԥсхьеит. Агәара шәиуп, ибымбои аҳаскьын ахысны ишыҟоу, ҳшәаны арахәгьы ҭаҳҵом", - ҳәа сызҵаара аҭак ҟаҵо, 70-ҟа шықәса зысҭаз ԥҳәыс быргк саԥхьа даагылеит.

"Сыпроект ианаало акәасқьа ҭагылоуп, афото ҭысхыр сҭахын", - ҳәа сыгәҭакы анласҳәа, исабжьалымгеит уахь анеира.

"Еҳ, ара шаҟа лаӷырӡы каҭәахьоу бдыруандаз, агәынқьбжьы иахьагьы слымҳа иҭыҩуеит", - ҳәа лажәабжь дналагеит абырг.

И. (ус лыхьӡыз) лыԥшра, лсахьа уаҩ деилаҳаратәы иҟан. Ақалақь ҭыԥҳа хҩеишьцәа раҳәшьазаҵә лакәын. Хымԥада, лҭаацәа иреиӷьу анасыԥ рҭахын рыхазына лзы. Изныкымкәа Аҟәатәи арԥарацәра ажәа лнырҵарц иалагахьан, аха лара дхыихит зоура-зыҭбаара наӡаз, ԥшралагьы узыгәҭамсуаз, "абз зҿаз" ақыҭа ҷкәын. Азныказы иара лҭаацәа маҳәыс дырҭахымхеит, дара рыдагьы ауа, аҭынха уамашәа избаз рацәаҩхеит "ақалақь ныжьны дабацеи" ҳәа. Арԥыс итәқәа ракәзар "дхысит, аха ишԥа" ҳәа рҭаца илеигәырӷьон. И. ақыҭа дамарахеит: аҩны, адәны цқьаӡа илыман, дчеиџьыкауаҩын. Ажәгьы ахьашьа лҵазаап.

Ачара ашьҭахь шықәсыбжак ааҵуаны, лара усҟан хымз ҵуан лцәалтәымкәа дыҟеижьҭеи, лхаҵа ашәҟәы изааит: "Уҩны иҩнаҵаны иумоу деилкааны дааугазар аума угәаӷьит, иузымдыруазар иуасҳәоит ухы умфарц, уара дуццаанӡа аӡәымкәа, ҩыџьамкәа ахацәа дышрыдырбалахьаз" ҳәа зныз.

"Арҵәааҳәа дшыҳәҳәоз лыхцәы данкны, адәы дықәыжьны, лымгәа шьапыла дҭасуа, дылҿажьцәо, "бара ацәыбза" ҳәа дҟаауа, ааигәа-сигәа инхоз агәылацәа еизигеит. Ажәлар идирҳаит иҟалаз. Лара ахәаша лакәзар, адгьыл лнацәақәа аларԥсны анышә кны, ажәҩан ахь лхы рханы "акагьы шысхарам" ҳәа дқәит. Аха уи заҳауадаз", - дқәыԥсычҳауеит агәалашәара иамҽханакыз аԥҳәыс.

И. лабхәараа ашьыжь ауп лабраа рахь "шәыԥҳа ддәылганы дыжәга" ҳәа аацҳамҭа анырышьҭ. Ауха ари сзабадырыз аԥҳәыс бырг (усҟан еиқәлацәаз ракәын) лыҩныҟа дылгазаап.

"Зылацәа еихьызшьда ауха… Санхәеи сареи лхы аԥырылхыр ҳәа ҳшәаны даҳҷаԥшьон.

Ахаан сгәы иҭыҵуам лан длыҵагыланы данылгоз, лыԥшәма игәараҭахь лхы рханы "имиц асаби шьапыла дисуан, аха иара ианажьра имоукәа дыбзамкәа, дыԥсымкәа адунеи дықәхааит" ҳәа илҳәаз ажәақәа", - лылабжыш аахыҳәҳәаалеит ажәабжьҳәаҩ.

Исаҳаз сгәы ԥнаҽын аҳауа сзымхо салагеит. Анцәа иџьшьаны ааигәа иҵыҵуаз аӡыхь сыԥсы еиқәнархеит.

"И. лгәабзиара ашәарҭара иҭагылан азы Москваҟа дыргоит, уатәи аҳақьымцәа рыбзоурала деибганы аԥа длыхшоит", - ҳәа ахҭыс аиҭаҳәара иацылҵоит абырг.

И. лашьцәа алеишәа џьбара рыман, аха раҳәшьа дшыцқьаз агәра ргон азы лгәы дадмыргеит, раҳәшьаԥагьы рыжәла ирҭеит, "рнапы дықәыргыланы" дырбон. Руаӡәы, И. лшьа иурц рымаҳә иԥынҵа ахьҭаԥиҵәаз азы ҩышықәса аҭакрагьы ихигеит.

Аамҭа ықәҳа ицеит "ашәҟәы еиқәаҵәа" ахыҵхырҭа еилкаамкәа… "Уи илышьҭақәаз рахьтә мап зцәылкыз аӡәы иҩызар ҟалап", - рҳәалон акәымзар.

Хәышықәса рашьҭахь И. лхаҵа ҽаӡәы дааигазаап. Уигьы дқалақьҭыԥҳан, аха лара ақыҭаҿы дшаанымгылоз лҳәахьан. Убри шеимаркуаз, аӡӷаб хәыҷы ирыхшаз жәашықәса анылхыҵ, еилыҵит. Аҵыхәтәаны иқәра неихьаны, хәык изыҟазҵаша иқәлаз аӡәы дааигоит. Ҩбаҟа шықәса ааҵуаны ахԥатәи иԥҳәыс лыԥсҭазаара далҵуеит.

Аԥеи аԥҳаи змаз ахаҵа ихала аҩны даанхеит. Ила ҭраа агәылацәа рахь дымҩахыҵлон игәы ихашҭырц, аха уаҟагьы изыразӡамызт. Ақыҭаҿы ауаа ргәы дацәымӷын.

"Ус ауп ишыҟоу, ихала данаанха дычмазаҩхеит. Дыбзамкәа, дыԥсымкәа аиарҭа дылахеит. Ҳаҭыр зманы иҟаз иуа-иҭынха иԥа иахь ишьҭит иҿаԥхьа аҭамзаара шьҭаиҵарц шиҭаху иарҳәарц. Уи аамҭазы 40 шықәса ирҭагылаз, хҩык ахшара ирабхахьаз ахаҵа, иан лгәаанагара дазҵааны дааит ахаан злакҭа дҭамԥшыцыз иаб иахь. Иҿы зымцәажәо иҷкәын инапы агәыдкылара даҿын ишьамхы арсны. Аԥа, атәым быргк дышрыцҳаишьара еиԥш дизныҟәеит. "Уҽырӷәӷәа" ҳәа наиаҳәаны ашҭа дҭыҵны дцеит", - еиҭалҳәоит агәыла.

Аԥҳәыс лҳақ ззымгаз ахаҵа уи ашьҭахь хара дымнеит. Ари аҩны акәзар, иԥагьы иԥҳагьы ирҭахымхеит. Ранацәа рылаӷырӡ ахькарҭәаз аҭыӡқәа мап рцәыркит.

Еицәаз алахьынҵа иқәнасыргон ари агәаҵәажәпа. Аха сара уи иеиҳа амца сыцразҵо ашәҟәы зҩыз иоуп. Иҟазар адунеи аҿы аиашара, аԥсҭазаара дахьнархәызар ахәҭоуп.

Егьа маӡа ргәылаҵәахуп зфото ҭыхны исымоу аҩнқәа. Аха урҭ ртәы анаҩс…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

277

Ҷедиа ачарақәа раанкыларазы: ажәлар ахьцо-иахьаауа рзеилымкаауа иҟалеит

0
(ирҿыцуп 20:13 19.09.2020)
Ачарақәа рура аамҭа ахыгахоит иааиуа амзазы. Ас еиԥш аҭагылазаашьа ачараурҭатә хыбрақәа рыԥшәмацәеи ачара аҿҳәара ԥызҵәахьоу ауааи зҭанаргыло ауадаҩрақәа ртәы арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит абанкеттә зал аиҳабы Авҭандил Ҷедиа.
Ҷедиа ачарақәа раанкыларазы: ажәлар ахьцо-иахьаауа рзеилымкаауа иҟалеит

Аҳәынҭқарра ахада Аслан Бжьаниа аусԥҟа ҭижьит "Аԥсны Аҳәынҭқарра ауааԥсыра ргәабзиара акоронавирустә инфекциа COVID-19 ацәыхьчаразы хаз игоу уснагӡатәқәак рышьақәыргыларазы" ҳәа. Аԥкрақәа азинмчы роуеит жьҭаара 5 инаркны. Урҭ инарықәыршәаны, ачарақәа рымҩаԥгара аанкылатәхоит.

"Ашықәс нҵәаанӡа 20-25 чара ҳәа ашәҟәы ианҵаны иҳамоуп. Аԥарагьы ԥароуп, аха ачымазара ыҟазар, аҳәынҭқарра ахада иҭижьыз аусԥҟа ажәлар ацныҟәоит ҳәа ауп ишыздыруа, ус ауп ишеилыскаауа. Ажәлар чмазаҩхар, ирыцҳашьатәуп. Ауаа кредитла аԥара ргеит, ачара иазыԥшын, аха иҟауҵои. Ачара ахьыруа ахыбрақәа рҟны 40-45 рҟынӡа ҽнак иҭыҵуа ауаа аус руеит… Ачарақәа рыҿҳәара ԥҵәоуп. Октиабр азы ашәҟы ианыз сентиабр ахь рҽанырҵар рҭаххеит, агәыҭҟьара иҟоу збоит, аҩашагьы ачарақәа ҟарҵо иалагеит", - иҳәеит Ҷедиа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0