Згәыхәтәы иахьырмыгӡаз апоет

170
(ирҿыцуп 15:31 10.03.2019)
Иналукааша аԥсуа поет Таиф Аџьба диижьҭеи 80 шықәса аҵра инадҳәаланы уи иуаҩышәатә ҟазшьақәеи ирҿиареи дырзааҭгылоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Абар 80 ааԥны мҩасит аԥсуа поезиа алирикатә хьыршәыгәқәа азызшаз апоет Таиф Аџьба диижьҭеи.

Згәыхәтәы иахьырмыгӡаз апоет

Акырынтә уи иԥсҭазаара ахҳәаа шазысухьоугьы, зегь акоуп еснагь ҵәахык сымоуп аԥхьаҩцәа рзы, убри аҟынтә, апоет ииубилеи аҽны сеиҭарзыхынҳәуеит зыҩны сынхоз, исыуаз ауаҩы изку схәыцрақәа.

Поэт Таиф Аджба на сухумском причале.
© Foto / из личного архива семьи Аджба

Апоет иԥеиԥшзаарын ауахҭа уадаҩ, иахьагьы иҟам уи ихабар, аха ҩныҵҟала еснагь гәыӷрак сныруеит, издыруада, зеиԥш ҟамло егьыҟам, мышкызны еилкаахар ҳәа гәымблыџьбарыла ақырҭуа фашизм ахаҭарнакцәа згәыхәтәы иахьырмыгӡаз апоет лаша илахьынҵа. Таиф Аџьба иҩымҭақәа ирлас-ырлас сызгәылаԥшуа рҿиамҭақәоуп, аха иаасыртыцыԥхьаӡа сатәнатәуеит уи ифлософиатә, иуаажәларратә, иара убас ибзиабаратә лирика. Адәахьала акыр иҭынчыз ауаҩы, ҩныҵҟала деилашуан, иҭра дыҭҟьаны иҭаҷкәым иҟьаргьы ауан амилаҭтә зҵаара ианазкыз.

Таиф иҩыза, иахьа зыдунеи зыԥсаххьоу апоет Рауль Лашәриа игәалашәарақәа рҿы уи иазкны иҩуан: "Мышрақә акәу, мыждарақә акәу сыздыруам, аха аредакциа ахыбра ҳналбаан амҩа ааихҵәаны, Хрисулараа ркаҳуажәырҭа ҳнадгылеит. Амшаԥы асабша анаԥырахо еиԥш, абраҟа даҳԥырахеит қырҭуа поетк (Рене Каландиа иоуп зыӡбахә имоу - Е. К.). Таиф акаҳуа игарц саԥхьа дгылоуп. Абри агыруа-ақырҭуа поет ҳахҭеикит:

– Вы разве поэты?! – иҳәеит иара.

– Я настоящий поэт. Многие ваши бездарные стихотворцы в моем доме побывали, ели, жрали, пили, а сейчас выпендриваетесь, пошли вы! – иҳәан даҽа ажәақәак нациҵеит Таиф. Лацәырӡсарак ахымҵӡеит, уи ақырҭуа поет, заамҭа "иаԥызгоз" аҟәада иҿашәы акаҭран кәамхь дықәжьын. Таиф иҭаҷкәым аус ауит, изымчҳаит тәамбашақә иаҳаз ажәақәа.

Аҩӡба Таиф Аџьба изкны: зыламыси зажәеи рыла зхатә баҟа зчаԥаз>>

Аибашьра иалагаанӡа акыр шықәса раԥхьа, апоет-афилософ заа инырхьан иахьатәи ҳаԥсҭазаара амалырқәа, убри азоуп уи "Атыша ахықәан" захьӡу иажәеинраалаҿы изықәиргылоз абас иџьбараз азҵаатәы:

Иаҳҿагылоз наҟ ҳариааины, ирыцәганы,

Иаҳкәаҳарцу ҳаԥсы зқәаҳҵоз уажә ҳааҳәны?!

Схаҿы исзаагом абри акәын ҳәа, ухаҵкы,

Зқьышықәсалатәи ҳаԥсҭазаара аҵакы...

Апоезиа иацәыхароу ауаҩы изы, агәра агарагьы уадаҩуп, ҳазҭагылоу аамҭа акыр иашьашәалоу аҭагылазаашьа автор ҳашьҭахьҟа инҳажьхьоу аамҭа харақәа рзы иаԥиҵеит ҳәа иоуҳәар.

Таиф Аџьба арыӷьарахьала актәи
© Foto / из личного архива семьи Аджба
Таиф Аџьба арыӷьарахьала актәи

Апоет иԥсҭазаареи ирҿиареи уанрылацәажәо, иазгәоумҭарц алшом, адәахьала иҭынчыз, акыр иҭышәынтәалаз, аамысҭашәа ҟазшьа змаз илафгьы шыӷәӷәаз. Сара ибзианы исгәалашәалоит аҩны ҳанааилатәалак иҩызцәа ашәҟәыҩҩцәа рыҟаҵашьа шыҟаиҵоз, аха иара убри аамҭазы, знымзар-зны аӡәы изы бааԥсык иҳәо смаҳацызт. Таиф бзиа ибон аепиграммақәеи, алаф цәаҳәақәеи раԥҵара, еиҳаркгьы асовет аамҭазтәи аполитикцәа ирзикуан, аусураҿы уи азы лахь аниоуазгьы ыҟан.

© Foto / из личного архива семьи Аджба
Таиф Аджба

Абар Рауль Лашәриа ишигәалаиршәо урҭ аамҭақәа: "Схы сықәыжь Леонид Илиа-иԥа Брежнев ԥсаҭашкәакәа иажәахә аиҭагара сшаҿыз, Таиф дахьынтәааз сзымдыруа, ихы алаҟа, игәы алаҟа скабинет дныҩналан даасхаххит.

– Узҿу уаҟәыҵ, ҳредакциа аҵаҟа бродиагак жәеинраалак дааҟәымҵӡакәа даԥхьоит. Ауаа идеизаланы игылоуп. Куплетк ауп иҟоу. Еиҭаагар сҭахуп, – иҳәеит.

– Аӡә иуааҳәцәа ашьхаҟа ирԥшуан ҳәа сабоуго, аредактор илымҳа иааҭасыр ҳчамҩахә ааҿахиҵәоит, –сҳәеит сара… Ажәакала, ҳаицылбааит… Асаба иаганы иҟаз иарма напала ихылԥа кны, кыр мшы аӡы зымбацыз, алымт иаганы иҟаз ижакьа еиԥхьышьшьаауа уи "иажәеинраала" даԥхьон:

Хрущёв играет на гитаре

Брежнев пляшет гопака,

Всю Россию промотали,

Два Кремлёвских мудака

Абродиага ииҳәац иҳәон. Изыӡырҩуаз рнапқәа еинырҟьон. Ҳҽаанмырхакәа ҳусурахь ҳгьежьит. Абродиага ицәаҳәақәа иааинырсланы абасшәа еиҭаҳгеит:

"Хрушьов дыхәмаруеит агитараҿ,

Брежнев дарқамсоит гопак

Урыстәыла ахәдапара,

Хыржәеит Кремльтәи ҩ-ҽадак".

Абар ашәҟәқәа ирнымлац апоет алафи аирониеи зцу Аҟәа иалаз алақәа ирзикыз "Алақәа рашәа" захьӡу ажәеинраала:

Куба, Мексика, нас Чили,

Американтә иаауа,

Ҳара ҳауп зегь раԥхьа ирԥыло,

Ҳҵыхәақәа бӷьаауа.

Ҳазхараҵәҟьа ҳшьапқәа еиҵаҳхит,

Ҳазхараҵәҟьа ҳфеит.

Иҭабуп ҳәа ҳара иуаҳҳәоит,

Ақалақьтә совет…

Таиф ихы алаф ахҳәаарагьы мап ацәикуамызт, длафуан уи уаҩытәҩыса ишимбац. Апоет иҩызцәа зегьы ирдыруан иара дахьынхоз асасааирҭа "Абхазия" аҿаԥхьа инеиааиуаз атурист ҭыԥҳацәа рылаԥш шиқәшәоз, иаргьы романтикҵас урҭ аҭак шриҭоз.

апоет Таиф Аџьба
© Foto / из личного архива семьи Аджба

Таиф акыр изааигәаз ҩыза гәакьас имаз апоет Валери Касланӡиа иҩуеит: "Уара Таиф, ԥшра сахьала узлаҳаиӷьу ҳәа акгьы збом, нас уара еиҳа узыргәаԥхозеи, – ҳәа сихлафаауа сиазҵааит.

– Шәара ҽырҟәыш ҟаҵаны шәхы дшәырбоит, сара ҽыргаӡа ҟасҵоит, уи азоуп сара сзалырхуа, – иҳәан иаалырҟьаны иихәыцыз иажәа ихаҭа убысҟак игәы иаахәеит, ҳаҵкысгьы дарччеит".

Таиф ихатә архив аҿы инхеит Инга захьӡыз анемец ԥҳәызба изылыҩуаз асалам шәҟқәа, урҭ рцыԥҵәахақәа рылагьы еилукаауеит апоет иқәыԥшра аамҭазы аҭыԥҳацәа ргәы хызхуаз уаҩны дшыҟаз.

"Таиф! Угәхьааганы сыԥсуеит. Шаҟа исҭахыузеи сааугәыдыҳәҳәалан с-Инга ҳәа слымҳа унҭахәыҭҳәыҭыр! Есымша са сҟны уҟан усҟан. Уи аума ҽнак зынӡаск умцаӡеит аинститут ахь. Сара уи азын ҭабуп ҳәа уасҳәоит. Сара уара Аҟәа уахьыздырыз иабзоураны сыԥсшьарамшқәа лакә ссирк еиԥш имҩасит. Иахьа сара Лиаипцигҟа сани саби рахь сцоит. Сан илзеиҭасҳәоит адунеи аҿы зегь иреиӷьыз ауаҩи сареи ҳшеибадырыз… Улгәыдлыҳәҳәаалоит иуцәнымхо бзиа узбо у-Инга. 22. 10. 64 ш".

© Foto / из личного архива семьи Аджба
Поэт Таиф Аджба (справа) с поэтессой Беллой Ахмадулиной и писателем Виталием Амаршан

Таиф иҭаацәеи иареи асовет аамҭазтәи Аԥснытәи аинтеллигенциа шынхоз инхон, ԥсуаҵас иаҳҳәозар, рҳаи рҷышьи еиԥшьны, аха ус акәзарагьы, сара исгәалашәом саҳәшьа Риммеи иареи еиқәгәамҵуа. Исыздыруам шамаха даҽа ҭаацәарак, абас ҳәоуеиқәшәарыла инхоз. Таиф иҩны изалхыз икабинет дыҩнатәаны акыр ихы аус адиулон. Усҟан уи ихшара Алисеи Алиаси ирдыруан рыбжьы рдуны ахәмарра ишаамҭамыз.

Зны заҵәык избахьан Таиф дгәамҵны ахәыҷқәа дрықәҵәҟьо. Уи 1989 шыкәса аиласрақәа аныҟаз акәын, ахәыҷқәа аҩнашә аркра рхашҭит. Таиф "ишшәарҭоу шәымбаӡои" иҳәан даарықәҵәҟьеит, амала ибжьы мырдукәан. Саҳәшьа уи аамҭазы Москва дыҟан, нас иара ахәыҷқәа аашьҭихын Аҷандараҟа машьынак ала игеит, ианцоз "Акьыԥхь аҩны" аԥхьа изықәтәаз рмашьына ақырҭқәа шаххысаауаз цәгьала ирыцәцеит. Ашьҭахь иара дгьежьит Аҟәаҟа амшын транспортла, аилаҩеиласра длақәшәан, аҳаиртә баӷәазахь дагеит. Данааи исеиҳәеит, дзықәшәаз, дзыниаз, Бабышьратәи аҳаиртә баӷәазаҟынтә шьапыла дшааз. Даара дгәамҵны дыҟан "арҭ алахшақәа ҳара ԥсҭазаара ҳарҭом" иҳәеит аҩны данааҩнашыла. Ихшара акалашәа дрыхӡыӡаауан иара, Алисеи Алиаси ирызку иажәеинраалаҿы апоет иҳәоит:

Шәааи ҳаиԥхныҩлап ҳамҭакы,

Ҳаимҵакьачап нас,

Шәааи, ҳаихәмарп ҳнапқәа еибаркны,

Шәааи – абас, абас!

Иҭаацәа ҟәымшәышәрыла дшырзыҟоу рныԥшуеит уи Москва иреиҳау алитературатә курсқәа рҿы аҵара аниҵоз ирзиҩуаз исалам шәҟәқәа. 1983 шықәсазы "Салам шәымаз игәхьаазго сҭаацәа" ҳәа хыс изиҭаз исалам шәҟәы иаҳәоит: "Сара аӷьараҳәа сыҟоуп, аҩныҟа зегьы шәыгәхьаагарада хьаа сымам, хьҭа сакуам, мла сакуам, аус зуеит схазы, уажәшьҭа еиҳа сыхшыҩ цқьахо, аусура сыцааиуа иалагазшәа збоит. Ноиабр азы мчыбжьык ҳаурыжьуеит, аха анеира иаԥсам, ахарџь мыцхәуп. Шәара шәыбзиазааит сара сзымнеиргьы, аӡын усгьы снеиуиет хымԥада. Шәышԥаҟақәоу уахь зегьы, агәылацәа сысаламқәа рыҭ. Алиас иацы саниацәажәоз сшыгәхьааигоз иҳәеит, сгәы дырԥшааит Алисагьы иаргьы, сылаӷырӡқәа аахадыҟәҟәалеит, рыԥсынҵры духааит….".

Таиф Аджба с супругой Риммой Когония
© Foto / из личного архива семьи Аджба
Таиф Аджба с супругой Риммой Когония

Ирацәоуп апоет ирҿиараҿы абзиабаратә мотивқәа, зеиҭаҳәара уадаҩу ацәаныррақәа поетикатә бызшәала ихырҷаны иахьааирԥшуа, иара иҳәоны исмаҳацызт, аха "Аелегиа" захьӡу иажәеинраала сахәшьа Римма илызкушәа сгәы азҩоит:

Ԥшьаала ашәшьыра зхало ашьац уарҳалаҿ,

Сыштәагәышьоу, сӡышӡа сышланы,

Хәылԥазык ашьшьыҳәа сашҭа бҭалашт,

Анаҟә хьшәашәа иналԥхаз шәахәаны…

Апоет Таиф Аџьба ирҿиараҿы иалыскаауа сазааҭгылозар, исҳәарц сҭахуп афилософиатә, ауаажәларратә лирика акыр изықәҿиаз иоуп ҳәа. Зегьы ираԥнагоит "Ҳаԥсҭазаара" захьӡу аԥсуаа ҳфилософиа иазку иажәеинраала:

Ҳа ҳиит ахақәиҭраз абраҟа, ҳәарада,-

Ҳҭаӡаҵәҟьом уи автор хаԥыза имацәаз:

Ҳақәԥоит, ҳацәқәырԥоит, ҳаилашуеит еиқәтәарада-

Ҳахьынӡаҟоу(ҳаҟазар!)- ҳаҟоуп абас!

Таиф ихаҭа иҩымҭақәа рҿы ишазгәеиҭоз еиԥш, дықәын адунеи "аиаша иҽаршьны". Дыҩуан игәы ишиҵанаҳәоз, асоветтә кониунктурахь дхьаԥш-кәаԥшуа акәымкәа:

Саныҟамгьы ирҳәааит:

Дзышьҭазоуп дзыниаз!

Аиаша дачычан,

Аиашоуп дызгаз

Аибашьра аамҭазы апоет Аҟәа иҟазаара иазкны зны-зынла еиуеиԥшым ацәажәарақәа цәырҵуеит, иҟоуп изҳәо "далҵыр акәын" ҳәа. Ииашоуп, ахеиқәырхаратә инститнкт бзианы измоу ииашаҵәҟьаны ахыхьчара, ахеиқәырхара иҽазикуеит, аха сара издыруаз Таиф санизхәыцуа иџьасшьаӡом уи Аԥсны аҳҭнықалақь "Аҟәа, Тҟәаԥс, Анаҟәаԥиа" ҳәа ашәа ззиҳәоз ааныжьра иара изы ԥсрак ишаҩызаз.

© Foto / из личного архива семьи Аджба
Поэт Таиф Аджба

Апоет аибашьра анцоз ииҩыз амшынҵа аҭоурых азы хәы змам документуп, уи амшынҵаҿы Таиф ихаҭа аҭак ҟаиҵоит Аҟәа иаанхара иазкны: "Иахьа Аԥсны зҭагылоу адрама сахьаркырала аарԥшра мышкы-зны иаиуп уеизгьы. Аҭоурых ҭоурыхуп, ицәгьа-ибзиа иааҟало зегь гәынкылатәуп, ианҵатәуп аҭоурых азы, анаҩстәи абиԥара рзы. Урҭ зегь рдыруазароуп. (Сентиабр 3, 1992 шықәса). Аҟәа сахьаанхаз ганкахьала ибзиоуп, сыблала избоит Аҟәеи уи иаланхо аԥсуааи ирыхҭырго. Ари зыблала изымбо, изхызымго еиҭаҳәашьа имам, убысҟак игәыҭшьаагоуп. Урҭ иагьа цәгьара ҟарҵазаргьы Анцәа ишьаӡа-гәаӡаны ирҿихып ҳәа агәыӷра сымоуп, урҭ иҟарҵо агәнаҳа рхьымӡар аушам. (сентиабр 23, 1992 шықәса) ".

Аргәынԥҳа Таиф Аџьба ииубилеи иазку аспектакль азы: амшынҵа ахьӡ амазаауеит>>

Сынтәа 80 шықәса зхыҵуа апоет Таиф Аџьба ҳтәылаҿы дӡыргам ҳәа аҳәара уадаҩуп, аха иазгәасҭарц сҭахуп, уи иҩыза Рауль Лашәриа ишиҳәаз еиԥш "ипоезиа иахәҭаҵәҟьоу ахәшьара амаӡам" ҳәа. Макьана ицәырымҵыц апоет ирҿиара аԥсуа поезиаҿы ҭыԥс иамоу, уи ипоетика аҟазшьа ҷыдарақәа аазырԥшуа алитератураҭҵааратә усумҭа. Акы заҵәык, сгәы иаангоит апоет гәадураны изыҟалон иҩымҭақәа ирызҿлымҳау аԥхьаҩцәа иахьагьы ишыҟоу, иара убас, ашәҟәыҭирҭақәа рҿы ишәҟәқәа шьҭаханы ишыҟам идыруазҭгьы.

170
Сергей Дбар

"17-тәи", мамзаргьы "Аду": Аԥсны Афырхаҵа Сергеи Дбар игәалашәаразы

225
(ирҿыцуп 10:51 04.05.2021)
1992-1993 шықәсқәа рызтәи Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьраан Гәымсҭатәи ахырӷәӷәарҭа акомандаҟаҵаҩыс иҟаз, Аԥсны Афырхаҵа, аинрал-леитенант Сергеи Дбар диижьҭеи 75 шықәса ҵуеит. Аԥсны Аиааира азаагаразы уи илагала дазааҭгылоит иҩыза, Аԥсны Афырхаҵа Гарри Саманба.

Sputnik

Сергеи Дбар аибашьраҿы иааирԥшыз афырхаҵара далацәажәо, Аԥсны Раҧхьатәи Ахада Владислав Арӡынба ус иҳәахьан: "Сергеи Платон-иԥа Дбар иҟаиҵаз аԥсуа жәлар зегьы ирдыруеит. Сара сызлахәаԥшуа ала, ҳиааира аагараҿы иара илагала дуӡӡоуп. Исхамышҭуа схаҿы иаанхеит Сергеи Платон-иԥа иажәақәа, аиааира анаҳга ииҳәаз — "Уажәшьҭа ҳгәы рҭынчны ҳаԥсыр ҟалоит, избанзар, ҳуалԥшьа наҳагӡеит" ҳәа".

Аԥхьагылаҩ имҩа

Лаҵарамза 2, 1946 шықәсазы Мгәыӡырхәа ақыҭан диит заб игәараҭа еснагь иҭҭәааз, зхәыҷра ашықәсқәа ақыҭаҿы изхызгаз, еснагь аччареи ахәмарреи згымыз, зшьапы зыжәлар рԥеиԥш азы иеихызгаз, зцәажәара, зхәыцра, змилаҭ рҭоурых иузаҟәымҭхо иадызҳәалоз, Аԥсны ашәарҭа ианҭагылоз зыбжьы аӷьеҩҳәа изыргоз, ҳарбџьармчқәа ҵәатәы шьаҟаны ирыҵагылаз аибашьҩы-аинрал, Аԥсны Афырхаҵа Сергеи Платон-иԥа Дбар.

Мгәыӡырхәатәи абжьаратә школ далгеит, уи ашьҭахь Бақәатәи иреиҳаӡоу азеиԥш арратә ҵараиурҭа хиркәшеит, авзводи, аротеи, абаталиони ркомандирс дыҟан, Фрунзе ихьӡ зху Арратә академиа азыӡырҩыс дыҟан, Аеҵәа ҟаԥшь аорденқәа дыркавалерын, Германиеи, Венгриеи, Ефиопиеи реиҳабыратә ҳамҭақәа ианаршьахьан, Аԥсны аиҳабыра иҟарҵаз аҳәарала, 1990 шықәсазы Сергеи Дбар арратә комиссарс дҟаҵан. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьра ианалага инаркны уи Аҟәа ахьчара напхгара аиҭон.

"Сергеи Дбар аибашьра алагаанӡа хаҭала дсыздыруамызт, аха иӡбахәи имаз арратә ԥышәеи ртәы саҳахьан. Август 26 рыҽны Гагра ахырхарҭаҟны имҩаԥаагаз, илҵшәадаз ажәылара ашьҭахь ҳаибадырит. Ҳгәыԥ ахьыҟаз аҭыԥ ахь Сергеи Дбар шьыбжьоншьҭахь дааит, убра ҳаиқәшәеит, ҳаибадырит, уи инаркны аибашьра зегьы ҳаицын", — ҳәа игәалаиршәоит Сергеи Дбари иареи реибадырра шыҟалаз Гарри Саманба.

Афронт Гәымсҭа аӡиас ахь ианиас ашьҭахь, Сергеи Дбар Бзыԥтәи ахырӷәӷәарҭатә ҳәаа аштаб еиҳабыс дарҭеит, Гагра ахақәиҭтәра напхгара азиуан, уи қәҿиарала ианхыркәшаха, Гәымсҭатәи ахырӷәӷәарҭа акомандаҟаҵаҩыс далхын.

"17-тәи", мамзаргьы "Аду"

1993 шықәса лаҵарамза инаркны Аԥсны арбџьармчқәа рыштаб хадас Сергеи Дбар дҟаҵан, иара Аԥсны аҳҭнықалақь ахақәиҭтәра аплан аус адызулаз дыруаӡәкын.

"Даара иаҳирбаз, иаҳирҵаз рацәоуп, аибашьра абаҳбахьаз, иара арратә напхгара азыҳәан дыррала деиқәшәан, акәамаҵамарақәа идыруан, шәаԥхьаҟа ишәыхәоит ҳәа ҳаҳәаны, иҳабжьеигоз рацәан. Иџьабаала, ибзоурала ҳаԥсы аанхазшәа сгәы ыҟоуп иахьагьы. Иаҳирҵоз убас аҟазшьа аиҭон, иара днавсны, ҳхаҿы инеирц азы алаф ааҳәашәа иҳазнеигон. Даара игәра ҳгон, аиаша азыҳәан, абык иеиԥш игәра ҳгон, ииҳәозгьы ҳахыԥомызт", - ҳәа ациҵеит Аԥсны Афырхаҵа Гарри Саманба.

Аибашьраан "17-тәи", мамзаргьы "Аду" ҳәа ахьӡ ҷыдақәа иман Сергеи Дбар, иара дахьыҟазаалак аибашьцәа дырԥшаауан, агәра ргозаргьы иара имазҵааӡакәа шьаҿак ҟарҵомызт.

"Абри ауаҩы сара игәы каҳаны дсымбаӡацызт, избан акәзар иара игәы каҳазҭгьы, ивагылазгьы ҳгәы каҳауан. Иара амҩа иаша ҳақәиҵон, адҵа ҳаҭаны уа аштаб аҟны дтәо акәымкәа, доусы ҳахьыҟоу днеины, дынҳавагыланы, илаԥш ҳхын, имацарагьы аԥшыхәра данцозгьы ыҟан", - ҳәа азгәеиҭеит Саманба.

  • Сергей Дбар
    Сергей Дбар
    © Foto / из архива семьи Дбар
  • Сергей Дбар
    Сергей Дбар
    © Foto / из архива семьи Дбар
  • Сергей Дбар
    Сергей Дбар
    © Foto / из архива семьи Дбар
  • Сергей Дбар
    Сергей Дбар
    © Foto / из архива семьи Дбар
1 / 4
© Foto / из архива семьи Дбар
Сергей Дбар

Шрома аҭарцәраан ԥшыхәра ицаз Сергеи Дбар аӷацәа рыгәҭаҵәҟьа далашәеит, дыҭҟәаны дыргарц маҷк ауп игхаз. Аԥсуа еибашьцәа Анцәа иҳәон Сергеи Дбар деибганы дхынҳҳәырц. 

"Шрома анаҳгоз аан аҳаркыра зегьы ҳзымгаӡеит, уа ҳаангылеит, иара аҵх лашьца иалагӡаны ԥшыхәра дцеит, даауеит ҳәагьы ҳаԥшымызт, избанзар аӷацәа рыгәҭанӡа днеит. "Сзымнеиргьы иҟоу, иҟоу абри ауп", - ҳәа аинформациа ҳаиҭеит. Анцәа имчала, иара деибга дгьежьит. Уи ашьҭахь иаҳҳәалон данцозгьы ҳамбеит, данаауазгьы ҳамбеит ҳәа. Аиааира агаразы Аҟәа ахақәиҭтәра ҳҽаназыҟаҳҵоз, есҽны ҳаибабон, ҳгәы ҟаҵаны амҩа ҳақәиҵон, аибашьра еибашьроуп, аӡәгьы дҭахароуп, аӡәгьы дыԥсыроуп ҳәа иҳәалон", — абасала ари ахҭыс игәалаиршәоит Гарри Саманба.

Абри ашьҭахь аибашьцәа даҽазныкгьы агәра ргеит Сергеи Дбар имаз агәаӷьреи адырреи Аиааира аҟынӡа ишнанагоз.

Аибашьреи ифырхаҵареи ртәы мҳәакәа дҳаԥхеит…

Сергеи Дбар зажәа ҿацаӡа иҟаз, агәаӷьра злаз, хара ихәыцуаз ԥхьагылаҩны ҳаибашьцәа дырзыҟан. Аибашьра ашықәсқәеи уи ашьҭахьи иоуз агәыфареи агәамҵреи ирыхҟьаны игәабзиара уашәшәырахеит.

"Иара ианакәызаалак аибашьра далацәажәомыз, аҽхәара захьӡу уи иааигәара иҟамыз акакәын. Аиааира амш аныҟоу, қәгыларак аныҟоу џьара акы имҳәозар, абжьааԥны уи далацәажәаӡомызт. Иҟасҵаз ҳәагьы дыҽхәомызт. Акызаҵәык ииҳәоз, аибашьра цон, аха уаҟатәи аԥсҭазаара аҵәыуареи, алаӷырӡи, агәырҩеи шыҟоу еиԥш, алафгьы ацын, лафшақә иигәалашәақәоз акы имҳәозар, аибашьра зынӡагьы далацәажәомызт", — иҳәеит Саманба.

Сергеи Дбар аибашьцәа ргәалашәараҿы даанхеит, аԥсыуа хаҵа наганы, зыжәлари, зҩызцәеи бзиа избоз, аибашьраҿы дмыцәа-дымтәа, аҩныҟа дымца аиааира аагара иазықәԥоз фырхаҵаны.

"Гәыкала зыԥсадгьыл зҭахыз абри иеиԥш ауаҩы иԥшаара уадаҩуп. Санхәыцлак, сгәы иабоит иара Анцәа даҳзааишьҭызшәа, избанзар илшаз зылшаз маҷуп. Иара аԥсҭазаараҿы егьа ицәыуадаҩзаргьы, зныкгьы иҿы ҭыганы акгьы иҳәомыз. Убасҟак дҳаракын, аӡәы усыцхраа ҳәа сышԥаидгыло иҳәон. Ихы шьҭыхны зегь реиҳа сара иҟасҵеит ҳәа иҳәаны ахааназ исмаҳацызт. Сергеи иаҳзаанижьыз агәыбылра еиԥымкрада иаагоит. Даҳзымыхьчеит Сергеи, иҟамзаара ҳныԥшуеит. Иеибашьратә мҩеи ифырхаҵареи аҭоурых иазынижьит", — иҳәеит аибашьраан Сергеи Дбар ивагылаз Аԥсны Афырхаҵа Гарри Саманба.

Рашәарамза 27 рыҽны, 2002 шықәсазы Сергеи Дбар 57 шықәса дшырҭагылаз иԥсҭазаара далҵит. Иҟаиҵарц ииҭахыз рацәаӡан, урҭ зегьы бжамҽамны иаанхеит. Зыхьӡи зыжәлеи еидкыланы аҳәара иаԥсахаз, зымчи зылшеи зыжәлар ирызҭоз, зхаҿсахьа наунагӡа зыԥсадгьыл иазынзыжьыз Сергеи Дбар игәалашәара аҳаҭыраз аҳҭнықалақь Аҟәа амҩадуқәа руаки Гәдоуҭатәи иҭахаз аибашьцәа рмузеии ихьӡ рыхҵоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

225
Кумф Ломия, Нелли Тарба, Алексей Ласурия

Зхы-зыԥсы ақәҵан зус иаҿыз: Кәымф Ломиа игәалашәара иазкны

73
(ирҿыцуп 19:17 02.05.2021)
Аԥсуа поет Кәымф Шьрын-иԥа Ломиа изкуп апоет Анатоли Лагәлаа иахьа иҳадигало анҵамҭа.

Ҳаԥсуа литератураҿы сара даҽа шәҟыҩҩык дысгәалашәаӡом Кәымф Шьрын-иԥа Ломиа иаҟара Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿы зхы-зыԥсы ақәҵаны акыр шықәса иааиԥмырҟьаӡакәа аус зухьаз. Уи ашьыжь шаанӡа амаӡаныҟәгаҩцәа раԥхьагьы аусураҿы днеиуан, амш иааимнахаанӡагьы иҭыԥаҿ аус иуан, мамзаргьы ахәылԥазқәа еиҿикаауан, имҩаԥигон аиԥыларақәа, иазыҟаиҵон ҿыц иҭыҵран иҟаз ашәҟәқәа, ма Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла иалаларан иҟаз аҿар рышәҟәқәа еиқәиршәон, аҭыжьра иазыҟаиҵон.

Кәымф Ломиа сара санихьӡа иаркы-ирцә ҳәа дыҟан. Уи Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аиҳабыс усҟан иҟаз еицырдыруа аԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Иван Константин-иԥа Ҭарба дарӷьажәҩан дивагылан, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿ имҩаԥысуаз аусқәа зегьы реиқәыршәараҿы, разрыхиараҿы иара инапы зԥимшьуаз, дызхьымӡоз акгьы ыҟаӡамызт.

Сара раԥхьаӡа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿ саб снапы санкны симан саннеи, ашәхымс уанынхыҵлак иԥырԥыруа иуԥылоз амаӡаныҟәгаҩ ԥҳәызба ԥшӡа исалҳәеит аиҳабы иҿы Кәымф Шьрын-иԥа дыштәоу, уаҵәы имҩаԥысраны иҟоу еиԥылара дук рыҽшазыҟарҵо, шьҭа рцәажәарагьы ахыркәшарахь ишнеиуа, ҳаргьы ҳидикылартә ишыҟалҵо. Уи ҳара, саби сареи, даара ҳаигәырӷьеит, избанзар знык убра ҳгәы рҭынчны ҳаздәылҵыр, саб иҳәалон еиԥш, ҳзыргәырӷьаша ак ҳарҳәар, нас иҵегь ақалақь аҿы иҳамаз аусқәа ҳрыхьӡон, цәыкьагьы аҩныҟа ҳҩеиуан.

Амаӡаныҟәгаҩ ҭелла иахьылҳәоз саҳаит Кәымф Шьрын-иԥа Ломиа иахьа аусқәа рацәаны ишимоу, аха урҭ дшаархашәалалак, сасцәақәак Гагрантәи идикылараны дшыҟоу. Са сахьтәаз аҟаԥыҳәа иаасгәалашәеит уажә ааигәа даара исгәаԥханы исҵаз иажәеинраалақәа руак, абар иара, уи иахьагьы исгәалашәоит:

Сара исҭахуп аҵла адацқәа

Адгьыл иалмыԥсаарц бзанҵы.

Адәаҿы ииларц ашьацқәа,

Ашәҭқәа есымша иҭазарц рыԥсы.

Жәҩанаҿ аеҵәақәа мхәашьырц,

Урҭ збаларц ажәҩан иаҿаҩҩы.

Аԥсыӡ аӡыжь аҿы имхәаҽырц,

Адгьыл аҿы - ауаҩы.

Исгәалашәаз ажәеинраала сгәы аарыӷәӷәеит, издыруада, сара сыӡбахә абауаҳаи ҳәа дсазҵааргьы, исҳәо сыман, амала сыԥхамшьар! Сара ус зны-зынла исыхьлон, аха уи шәымҭак акәын, нас иаразнак исгәалашәон!

© Foto / Из архива Кумфа Ломиа
Аԥсны жәлар рпоет Дырмит Гәлиеи Кәымф Ломиеи

Саб ашәҟәыҩҩцәа зегьы шамаха дрышьцылан, избанзар Баграт Шьынқәбеи, Алықьса Џьонуеи, Ҷыҷыкәа Џьонуеи ҳареи қыҭак ҳазлатәыз ала, рыҩнқәа рҿы акырынтә днеихьан, уаҟа урҭ ирҿахырсҭан, убри азы ирлас-ырласны дрықәшәалон, насгьы иаргьы данқәыԥшӡаз ажәеинраалақәа иҩуазаарын, аха нас, Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ахь данца, ишьҭеиҵеит уи аус.

Уи зегьы уажәы исгәалазыршәаз, Кәымф Ломиа уи аҽны даара ибзиан ҳидикылеит саби сареи, нас ҳнаганы Иван Ҭарба ҳаиирдырит, уи даара зҿлымҳарыла даҳзыӡыҩрит, амҩа шсыҭатәыз, сҩымҭақәа акьыԥхь ишазырхиатәыз рнапы ианиҵеит иусзуҩцәа! Уи сара сзы мҵәыжәҩан, саби сареи аҽнынтәарак ажәҩанахь ҳзымԥырит акәымзар, уаҳа акгьы ҳагымхеит!

© Foto / из архива семьи Аджинджал
Кәымф Ломиа, Нелли Ҭарԥҳа, Баграт Шьынқәба, Гьаргь Гәыблиа, Шьалодиа Аџьынџьал, Иван Ҭарба, Шьалуа Ҵәыџьба

Ажәакала, сара сзы акраанагеит апоет Кәымф Ломиа дшысԥылаз, сышидикылаз, уимоу, иҳалалӡа иҟаз иччаԥшьҵәҟьагьы абыржәыгь исгәалашәоит. Уи нахыс, апоет ирҿиара еиҳагьы сазҿлымҳахеит, игәныскылеит, иара еиҿикаауаз, иара дызлахәыз аиԥыларақәа зегьы шамаха сҩызцәеи сареи ҳаҽрылаҳархәуан. Иахьагьы слымҳа иҭаҩуеит уи хрыжь-хрыжь, ажәак изыӡыҩрцәа рҟынӡа имнеир ҳәа дшәаны дзыԥхьоз иан илызкыз иажәеинраалақәа руак:

Бара быԥсы ҭанаҵы,

Сара исыхьӡын "ахәыҷы".

Агәашә санҭыҵуаз шьыжьы,

Ибҳәон: "Убзиаз, нан, схәыҷы".

Хәылбыҽха ашҭаҿ игар сыбжьы,

Бгәырӷьон: "Заа дхынҳәит схәыҷы".

Бҵаауан, снатәар сеиқәышьшьы:

"Угәы акралоума, нан, схәыҷы?"

Сҩыза дсыцны санааи аҩны,

Бгәырӷьеит: "Инасыԥ збеит схәыҷы!"

Сара дансоу ахылҵ хәыҷы,

Агарашәа бҳәон: "Схәыҷы ихәыҷы!"

Бара быԥсы ҭанаҵы,

Сара исыхьӡын "ахәыҷы".

Ба бцеит, зегь сызныжь сара,

Быуаҩра, быразра, бгәыбылра.

Заҵәык сан, исцәыбгеит сара,

Сара схәыҷра, сара схәыҷра…

Уажәы иаҳгәалаҳаршәап апоет ихәыҷра шықәсқәа, ибиографиа, аҵара ахьиҵоз, аус ахьиуаз, ишәҟәқәа рыхьӡ.

Ломиа Кәымф Шьрын-иԥа диит жәабран 14, 1928 шықәсазы Очамчыра араион Кәтол ақыҭан. Аҵара иҵон Очамчыратәи аԥсуа школ аҟны. Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә техникум далгеит 1946 шықәсазы, нас – А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт 1950 шықәсазы. Аус иуан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" акультуреи абзазареи рыҟәша аиҳабыс. 1955-1957 шықәсқәа рзы ажурнал "Алашара" аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. 1957 шықәсазы ажурнал ҿыц "Амцабз" аредактор хадас дарҭеит, аха хара имгакәа дыиаргеит Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аусбарҭа аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс, араҟа аусгьы иуит 1984 шықәсанӡа. 1986-1993 ашықәсқәа раан Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз архивтә усбарҭа аиҳабыс аус иуан.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Кәымф Ломиа

Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол данҭаз. 1937 шықәса инаркны агазеҭ "Акоммунизм ахь" (уаанӡа – "Абольшевик мҩа" захьӡыз) ианиҵон иажәеинраалақәа. Иҩымҭақәа ркьыԥхьуан аԥсуеи, аурыси, ақырҭуеи газеҭқәа: "Аԥсны ҟаԥшь", "Советская Абхазия", "Правда", "Советская культура", "Литературноя газета", "Литературная Россия", "Собҷоҭа Аԥхазеҭи", ажурналқәа: "Алашара", "Амцабз", "Москва", "Юность", "Смена", "Огонек", "Наш современник", "Нева", "Звезда" уҳәа егьырҭгьы.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Кәымф Ломиа ишәҟәы

Кәымф Ломиа 25 инареиҳаны ажәеинраалақәеи апоемақәеи реизгақәа дравторуп, урҭ ҭыҵуан аԥсышәала еиԥш, аурысшәахь еиҭагангьы (А.Кронгауз, Е.Елисеев, И.Полухин уҳәа реиҭагамҭақәа). Иажәеинраалақәа еиҭаргахьан иара убас аукраин, аҟабарда, ақырҭуа уҳәа абызшәақәа рахь.

Кәымф Шьрын-иԥа цәгьала иԥшӡаны ажәеинраалақәа дрыԥхьон. Насгьы, уи иажәеинраалақәа даара иаԥсыуа жәеинраалақәан, ижәлар рҟазшьақәеи, рқьабзқәеи, ртрадициақәеи бзиаӡаны ирныԥшуан, избанзар иара дхәыҷны данҩыҵшәа инаркны ижәлар дрылагылан, рхьааи, ргәырҩеи, рхаҵареи, ргәымшәареи ирылихуан ирҿиамҭақәа зегьы.

Апоет иажәеинраалақәа иреиӷьӡақәоу рахь иушьартә иҟоуп аԥсуа-қырҭуатә еибашьраан ақырҭқәа Аҟәа ианалала, Д. Гәлиа ибаҟа иаразнак аихсра иахьалагаз иазку ажәеинраала:

Ақырҭуа ир Аҟәа ианалала,

Раԥхьаӡа изеихсыз - Дырмит ибаҟа!

Аха апоет игәа ахы аналамла,

Иусқәа шҽеимхоз идырит аӷа…

Апоет дхәуп, аха даагылазар,

Дзышьцылахьаз ами - иԥызҵәахьаз игәахы.

Омашәа ибатәӡам Дырмит иааникылазар,

Аӷа иҭирҟьаз раԥхьатәи ахы.

Уи дымцеит иқалақь гәакьа далҵны,

Аӷа дшәаӡыӡоит дынҭаԥшыр илакҭа.

Сгәы иабоит дгылоушәа игәы иалсны,

Имшираз ҳахьзымнеизаз иҩнаҭа.

Иқалақь агәҭан дышгылоугьы ихала,

Аҟәа ахы ишақәиҭхо агәра игоит.

Ҵабыргуп, аӷа ихҭыԥқәа инпыҟҟалоуп,

Аха деицакуам - дыш-Дырмиту даанхоит!

Абраҟа иазгәаҭазарц ахәҭоуп апоет Кәымф Ломиа иҷкәын Алиоша Ломиа ҳаибашьра ахы инаркны аҵыхәанӡа дшалагылаз, хаҵарыла аӷа диҿагыланы дшеибашьуаз, акырынтә ашәарҭара ӷәӷәақәа дышрықәшәаз, аха деибга-деизҩыда дшалҵыз, егьырҭ иӡӷабцәа зегьы анасыԥ бзиақәа шроуз, аҭаацәа хазынақәа шаԥырҵаз, рыхшара зегьы ҳгәы рыладухартә ишырааӡаз.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Кәымф Ломиеи Нелли Ҭарԥҳаи

Апоет Кәымф Ломиа иԥсҭазаара зегьы алитература амаҵ аура иазикит, лацәааихьшь ҟамҵакәа уахгьы-ҽынгьы уи аус даҿын. Уи инапы зыԥшьымыз литературатә еиԥыларак, иубилеик, ҭыжьымҭак шамахак иҟаӡамызт. Уаҩы игәы шьҭнахуеит, иара иҭаацәара, еиҳараӡакгьы ихатә ҩыза, Аԥсны жәлар рпоет Нели Ҭарԥҳаи иареи, ахшара бзиааӡақәагьы ахьеицрааӡаз. Абра иаазгар сҭахуп, Нели Ҭарԥҳа иара изылкыз, даара гәыкала иҩу ажәеинраала:

Уара сара усцәымшәан ахаан…

Уара сара усцәымшәан ахаан,

Сара сҟынтә иумамыз агәалеи ахьааи.

Сара уара иуцәымӷу,

Аҵәымӷ еиԥш иҵәымӷу,

Уа угәы уазырго,

Ахьымӡӷ узырго,

Акы узыҟасҵом, иузызуам ахаан!

Уи уара иумамыз игәалан, ма ихьаан!

Уара сара усцәымшәан ахаан!

Уара сара сумамыз сгәалан, ма схьаан!

Сара агәырӷьареи,

Агәазҳара-агәахәареи,

Уаҩ изҭамлац агәи,

Уаҩ имоуц аразҟи,

Уара заҵәык иусҭарц азыҳәан мацараз,

Сизшәа збоит сара ианшаз, ма ианлашьцараз!

Уара сара усцәымшәан ахаан,

Сара сҟынтә иумамыз агәалеи ахьааи.

Мышкы сизар,

Мышкы сыԥсуазар,

Урҭ аҩмшык ирыбжьаӡо,

Урҭ аҩмшынк ирҭаӡо,

Сара сыԥсҭазаара уара иугсыжьуам ахаан,

Уара уԥсҭазаара сара исыгмыз ахаан!

Апоет Кәымф Шьрын-иԥа Ломиа ирҿиара даара ибеиоуп, даара иҵаулоуп, уи еибаха-еибафо инеиуа ӡиас дук иаҩызоуп ҳаԥсуа доуҳатә культураҿы… Аус злоу, иахьа игылоу аҿар рахь шаҟа иҳазнаго, шаҟа иреилҳаркаауа, шаҟа дара ишыртәу рдырыртә, иалаҽхәартә, ргәы аладуны иахцәажәартә иаҳзыҟаҵо, убриаҟара анарха аиуеит зда ҳамам ҳбызшәагьы!

73

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла даҽа 52-ҩык акоронавирус рыдырбалеит Аԥсны

4
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 14795-ы ыҟоуп, ргәы бзиахеит 13780-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 222-ҩык.

АҞӘА, лаҵара 7 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 334-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 52-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 51-ҩык, урҭ рахьтә 45-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 26-ҩык, ибжьаратәуп - 20-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 37-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 13-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 21-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - хәҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

4
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау