Мемориальные доски погибшим в Мартовском наступлении Руслану Шинкуба, Джамбулу Зарандия, добровольцу из Сирии Джаркасу Гасану и добровольцам из Кабардино-Балкарии Аслану Ажгериеву и Валерию Берхамову

Марттәи ажәылараан иҭахаз Валери Берҳам хатәгәаԥхарала еибашьуаз зегьы дреиҵбын

130
Марттәи ажәылараҿы иҭахаз аҟабарда ҷкәын, Леон иорден занашьоу Валери Берҳам 15 шықәса ракәын ихыҵуаз. Арԥыс иҭоурых лгәалалыршәоит аибашьраан Кавказ ажәларқәа рконфедерациа аштаб аҟны аус зуаз аҵарауаҩ Лили Ҳагԥҳа.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра анцоз аамҭазы Ҟабарда-Балкариантәи хатәгәаԥхарала еибашьра иааз дыруаӡәкын 15 шықәса зхыҵуаз арԥыс Валери Берҳам (Берхамов). Валери иижәшаз аӡыхь ахы шыҵнамхыцызгьы акырӡа иҭбааз, убри аан агәаӷьреи афырхаҵареи зцыз аҭоурыхтә мҩа данысит.

Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра анцоз аамҭазы Кавказ ажәларқәа рконфедерациа аштаб аҟны аус зуаз, хатәгәаԥхара еибашьуаз хаҭа-хаҭала издыруа, изныкымкәа урҭ рҭаацәарақәа ирҭаахьоу, дара ирызкны анҵамҭақәа зырхиахьоу, ашәҟәқәа ҭзыжьхьоу, Аԥсуаҭҵааратә институт аԥсуа бызшәа аҟәша аиҳабы, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, апрофессор Лили Ҳагԥҳа хаҭала дылдыруан Валери Берҳам. Иахьа уи лара лабжышла дылгәалалыршәоит.

"Валерка Берҳам ҳаиашьаратә республикақәа зегьы рҟынтә хатәгәаԥхарала еибашьра иааз зегьы қәрала дреиҵбаӡан. Раԥхьаӡа сара данызба 1993 шықәса ианартәи ажәылара ашьҭахь ауп. Иааз аҷкәынцәа дрыцны аштаб данааҩнашыла, иоура ыҟан, аха иубаратәы иҟан зынӡа дышқәыԥшӡаз. Еибашьра даазар, нас макьана ашкол далымгац, 19-ҟа шықәса шԥаихымҵыц ҳәа ҳгәы иаанагеит", - ҳәа азгәалҭоит Лили Ҳагԥҳа.

Леон иорден занашьоу Валери Берҳам ҩныҵҟала егьа дбылуазаргьы, ҭеиҭыԥшла ачча зҿықәыхх иҟаз арԥысын. Аибашьра алакҭа иҭаԥшыз арԥыс, аҭынч ԥсҭазаара иамаз агьама закәыз бзианы еиликаауан. Аха, ҳазшаз илахьынҵа иркьаҿӡеит умҳәозар.

"Аштаб аҟны аус ҳацызуаз, сҩыза бзиа Анқәаб Емма Николаи-иԥҳа, лыҷкәынгьы аибашьра далагылан, ахьаақәа лыман. "Абри зынӡа дхәыҷӡоуп, абрахь дзаазеи, иҟаиҵозеи?" - ҳәа хьаас иҟаҵаны еибаҳҳәалон. Иаргььы иаҳҳәеит ихы ихьчарц. "Сара аштаб аҟны сыҟазаауеит, хьаас сҟашәымҵан, еибашьра сыргаӡом", - ҳәа ҳаиҳәеит", - абас лхәыцрақәа лцәыхьанҭахо дҳацәажәон Лили Риза-иԥҳа.

Валери Берҳам
© Фото : Лили Ҳагԥҳа лархив аҟынтә
Валери Берҳам

Аԥсуа анацәа рыҷкәынцәа гәакьақәа реиԥш ирыхӡыӡаауан абџьар аашьҭыхны еибашьра идәықәлаз арԥарцәа зегьы. Анцәа иҳәон, еибганы шьҭахьҟа ихынҳәырц азы. Аха аибашьра хлымӡаах иацуп угәы ҿызкаауа ахҭысқәа, хырԥашьа змам аԥсҭбарақәа. Аштаб аҟны лассы-лассы ирбалоз арԥыс Валери Берҳам ихабар џьаргьы иҟамло иалагеит, хьаас ишьҭырхит зегьы.

"Абри убрахь џьара дрыцны дцазар ишԥаҳмаҳарыз ҳәа уамак ала хьаас ишьҭаҳхит. Арахь, иара иҭаацәа зусҭцәоу ҳәа уаҩ дҳаздыруамызт, аамҭагьы ԥыҭк цеит. Муса Шанибовгьы еиликааит Валерка иқәра зынӡа ишмаҷыз, даара хьаас иҟаиҵеит, Сулҭан Сосналиевгьы шьҭахьҟа дышәмышьҭыр ҟалом иҳәеит. Ахәыҷы иҩныҟа дхынҳәит ҳәа ажәабжь ҳаҳаит, ҳаргьы Анцәа иџьшьоуп ҳәа ҳгәы ааҳарҭынчит", - лҳәеит Лили Ҳагԥҳа.

Ус аамҭагьы цеит, Валери аштаб ахь днеиуа ҳәа ихы димырбаӡеит. Аха ашьҭахь излеилкаахаз ала, Марттәи ажәылараҿы, март 17 рзы иҭахаз рхыԥхьаӡараҿы дшыҟаз ажәабжь хлымӡаах аарылаҩит зегьы. Уи акыр ргәы рнархьит Валери дыздыруаз зегьы, иар убри аҽны дҭахоит аҟабарда ҷкәын Аслан Ажьгьеригьы.

Валери Берҳам дшыхәыҷыз иан диԥхеит. Аҩны ихы изыҩнакуамызт, даара игәнигон. Еиликаауан аныда аԥсҭазаара агьама шамамыз. Иҟалап, ихәыҷ хшыҩ ала, аамҭаказы аԥсҭазаара игәы ахшәаны дыҟазаргьы. Валери игәнигоз идунеи хәыҷы шәшьы еиқәаҵәала иҭәын. Аха, уи иалыԥхаауеит еицакра зқәым иара ихы-иҿы лаша.

"1992 шықәсарзы Валерка ажәабатәи акласс аҿы дантәаз, 36 шықәса ракәын илхыҵуаз иан, лгәы бааԥсын, лыԥшәма егьа ҟаиҵазаргьы дизеиқәмырхеит, лыԥсҭазаара далҵит. Ахәыҷы даара хьаас ишьҭихит, аҩныҟагьы ааира игәамԥхо дҟалеит. Иашьцәа еиҵбацәа ҩыџьа ыҟан, иара дреиҳабын, даара игәы иалсит иан лыԥсра", - луанытә дқәыԥсычҳауа дҳацәажәон Лили Риза-иԥҳа.

Ари аҩыза ахҭыс хлымӡаах Лили Ҳагԥҳа еилылкааит Валери данҭаха ашьҭахь жәашықәса раҟара ааҵуаны еиԥш, иара иаб данылыԥшаа, хатәгәаԥхарала еибашьуаз арԥарцәа ирызкны актәи ашәҟәы аҩра данаҿыз аамҭазы, иара убас аҩбатәи ашәҟәы лнапы аналакызгьы.

Добровольцы с Северного Кавказа. 1993 год.
© Фото : группа в Facebook "Памяти павших за Родину"

"Акырынтә сишьҭалеит Берҳам иаб дҳаԥшааразы, аха уаҳа даҳзыԥшаауамызт, ихы ҳаиқәиршәом ҳәа сарҳәон. Аха саргьы сааҟәымӡакәа сишьҭан, изулакгьы дсыԥшааит Валерка иаб Мусаби. Иара ихаҭагьы иҳәалоит, "сара сзыԥшааз Лили Ҳагԥҳа лоуп" ҳәа. Изныкымкәа ҳаиқәшәеит, рҭаацәаратә ԥсҭазаара зегьы сзеиҭеиҳәеит", - илгәалалыршәоит Ҳагԥҳа.

Лили Риза-иԥҳа излалҳәо ала, Валери иан лыԥсра изхымго даналага, аҩныҟа аара ицәыуадаҩхеит, дааиргьы ихы изыҩнакуамызт. Ари збоз аб акыр хьаас иҟаиҵеит, даалаган ауадақәа ҭины, даҽа ҭыԥк аҿы анхарҭа ҩны ааихәеит.

"Нальчик амитингқәа ҟарҵон, арантәи аҷкәынцәа ҭахоны ианнаргоз аҭагылазаашьа зеиԥшраз Мусаби ибзианы идыруан, аха ахааназгьы игәы иаанагомызт иҷқәын убри аҩыза дазхәыцып, еибашьра дцап ҳәа. Аб иԥа ихабар аниимба дишьҭалеит, аха дизыԥшаауамызт. Ус, Ашықәс ҽыц аламҭалазы днеит, дахьыҟазгьы нас иеиҳәеит, акыр дилабжьеит. Аха, зегь акоуп дицәыбналеит…" - ҳәа азгәалҭоит Лили Ҳагԥҳа.

Валери Берҳам данҭаха ашьҭахь, иԥсыбаҩ рыманы Нальчикҟа ианца, уа иҭаханы инаргоз рыхьӡала амитингқәа ҟарҵон, убра даннарга аҽноуп аб иԥа аибашьраҿы дышҭахаз анеиликаа.

"Валерка дҭахеит март 17 рзы, апрель 21 рзы 16 шықәса ихыҵуазаарын, аха дахьымӡеит. Ашьҭахь излеилаҳкааз ала, ара ашәҟәы иҽананиҵоз шықәсык даниз ашықәс иагырханы иҟаиҵазаап. Даниз ашықәс 1977 шықәса ҳәа ахьыҟаз, аҵыхәтәантәи ацифра фба ҳәа ириашеит, шықәсык иҵегьы деиҳаушәа идокумент ҟаиҵеит", - дҳацәажәон Ҳагԥҳа.

Зыхшара аизҳаха змаӡакәа анышә иазҭоз аҭаацәа рыгәаӷьра, рычҳара акырӡа иӷәӷәоуп. Ирылдыршеит рхы аиааира, ргәы збаауа, иахьа иҳамоуп ахақәиҭра, аҭынчра.

"Аб, Аԥснааи аԥсуааи бзиа ишибозгьы, игәы иауамызт иԥа дахьҭахаз аара. Изласылшоз ала сиҳәон: зыҷкәынцәа ҭахаз аҭаацәа уанрылсымбаауа, сгәы снархьуеит, Валерка дыгәхьаазгоит, зегь ҳаԥсы даҳзалымхуа бзиа даҳбон. Аԥсны уалахәданы уҟалар ҳҭахым, Валерка ицәаара ухаҳкаауеит, иара ахааназы хашҭра иқәым ҳәа. Валери иаб Аԥсныҟа раԥхьаӡа акәны дааит Аиааира 20 шықәса анахыҵуаз аныҳәазы, уижьҭеи аҭаацәа анаауа еснагь дрыцны даауеит", - лҳәеит Лили Ҳагԥҳа.

Мусаби Берҳам иԥа иԥсҭазаара зыхҭниҵаз Аԥсны иԥсы аҿҳәароуп. Еснагь дашьҭоуп иԥа ихьӡала акы ахьиаҳара, дыздыруаз иҩызцәа рыԥшаара. Валери Берҳам еиԥш арԥарцәа ахааназы рыхьӡ аҭоурых хьтәы нбанла иазынхоит.

130

Аиааира амш ҳабла ҭраа ҳаззыԥшыз аамҭан: аветеран Руфбеи Гәымба иеибашьратә мҩа

124
(ирҿыцуп 21:12 30.09.2020)
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи иеибашьратә мҩеи, игәалашәарақәеи лзеиҭеиҳәеит иашьа иԥҳа Наала Гәымԥҳа.

27 шықәса раҧхьа ҳаззыҧшымыз арыцҳара ҳаниеит аҧсуа жәлар: иҧшьоу ҳаҧсадгьыл бџьаршьҭыхла иақәлеит ҳҭоурых адунеи ианызхырц зҭахыз аӷацәа. Урҭ рышьҭа иахьа уажәраанӡа ихьааны, илаӷырӡышны ҳҭоурыхтә даҟьақәа ирнылеит. Уи имӷьаӡо хәроуп, имбаӡо лаӷырӡуп.

"Аӡәы сибандаз, сиаҳандаз ҳәа акәӡамызт абџьар зыскыз", - ҳәа ҳаиҿцәажәара хациркуеит Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

Гәымба Руфбеи Ражден-иҧа диит Гәдоуҭа араион Лыхны ақыҭан. Аибашьра актәи амшқәа инадыркны, егьырҭ иҩызцәа аибашьцәа реиҧш, аҵыхәтәанынӡа деибашьуан, аҧсреи абзареи дрыбжьагылан. Руфбеи аибашьра алацәажәара бзиа ибаӡом, ихазы акы аиҭаҳәара иҭахӡам, ихы ӡыригом. Аха усгьы гәалашәарақәак ҳзеиҭеиҳәеит.

"Аибашьра ианалагаз амш аҽны аҩны сыҟан, ҭынч ақыҭанхамҩатә усқәа сырҿын. Ус быжьқәак слымҳа иааҭасит, ицо-иаауа амашьынақәа рыбжьы цәгьахеит. Ахацәа зегьы ҳҽеидаҳкылеит иҟалаз арыцҳара атәы анеилаҳкаа. Абџьар ҳәа акгьы ҳамамызт, иҟаҳҵахуаз, иҳаулак ҳҽеиқәыршәаны ҳдәықәлеит. Абџьар змамыз Афон ҳааныркылеит. Сышьҭахьҟа иаанхеит сан, саб, сыҧшәма ҧҳәыс асаби дыкны. Сашьа еиҵыбгьы дгылт еибашьра, аха еиҳабык иаҳасабала иабжьызгеит, зеиҧш ҟамло егьыҟам, аҩны даанхарц. Ҭаацәарак рхала рааныжьра ҟаломызт, уимоу, аҩны иҳаман ахҵәацәа, урҭгьы хьчалатәын, ирхылаҧштәын," - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ҳәарада, аӡәгьы издыруамызт раҧхьаҟа изыниараны иҟаз. Еибашьуан уахи-ҽни, ирацәан ацәыӡқәа, рҩызцәа рываршьаауан. Уи еиҳау арыцҳара арбан, аха еснагь иаарҧшлатәын агәымшәара, агәкажьра зынӡа иҟаломызт.

Гагра аныргоз, Руфбеи дызлаз абаталион резерв ҳасабла уахь идәықәырҵеит. Гагра анҭадырцәы аӷацәа ирцәыргаз атехника рыманы ииасит Ешыраҟа. Еиҳабыс дрыман Гыцба Лаврент. Анаҩс иҵегь иӷәӷәаз аибашьыгатә техника "агаубицақәа" зыхьӡыз рзааргеит. Уи ала ахысшьа рыздыруамызт. Ҩымш-хымш рыла уи атәы рҵеит. Аӡәы имацара имч ақәхартә иҟамызт азы, ҩыџьа-ҩыџьала абри абџьар хкқәа ирыддыргылеит. Сангәылиа Асҭамыри Руфбеи еицын. Имҩаҧысуаз ажәыларақәа зегьы ирылахәын.

© Foto / из архива семьи Гумба
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

"Усҟан Кәтышьха ҳәа иахьашьҭоу аҭыҧ аҟны ҳаҟан. Сара агаубица аҟны абџьар еиҳабыс сыҟан. Асҭамыр зынӡа дқәыҧшын, 21 шықәса ракәын ихыҵуаз. Аха ифырхаҵареи игәымшәареи еснагь иџьасшьон, ахаан шәарак инубааломызт, игәы ӷәӷәан. Ҳабџьар ахьгылаз аӷацәа ирызгәамҭартә еиҧш ҳахылаҧшуан. Лассы-лассы рҭыҧқәа ҧсахны иҳаргылон. Аҭабиақәа ҳжыр акәын, уи даара ицәгьан, махәҿа мацарала ҳашәара иаҳжит. Ешыра аҭабиақәа анаҳажуаз ауха ақәа ӷәӷәаны иауит, аҳәынҵәа ҳалагыланы ҳаибашьуан. Аха уҧсадгьыл алахьынҵа унапы ианану иҟоумҵара иҟоузеи?", - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ешыра ишыҟаз ауп аибашьҩы қәыҧш Сангәылиа Асҭамыр дышҭахаз. Уи хьаа дуны, ахаан ихамышҭуа, Руфбеи игәалашәараҟны иаанхеит.

"Асҭамыр рыцҳа дҭахеит Шроматәи ажәылараан. Уи дызлеиҵбыз ала, еиҳа иахьшәарҭаз сара сцалон, аха уеизгьы, даангыломызт. Данҭахоз ауха аиҿахысрақәа рацәахеит, меихсыӷьрада ана-ара иҧжәон арҭҟәацгақәа. Ихы аагәеиҭарц иабжьызгеит, аха улахьынҵа узацәымцозаап. Ахы ихабжа амнахит. Иуаӷоу уи аҩыза дақәшәааит. Иҧсаҭа бзиахааит афырхаҵа," - ҳәа даақәыҧсычҳауеит Руфбеи.

Гәалашәарак иузҭагӡом аибашьҩы дызлагылаз, иибаз-иаҳаз зегьы аиҭаҳәара залшом. Аибашьра еибашьроуп, ацәыӡқәа аҧсыҭбарақәа ублала ианубо, ухдыррагьы аҽеиҭанакуазар акәхап. Аха урҭ арыцҳарақәа зегьы уҽруҭар, аиааира узымгеит ауп. Агәкаҳара – аҩбатәи уаӷоуп.

Маҷк иадымхаргьы аибашьра атмосфера рҽалырхуан Руфбеи дызлаз абаталион. Ишәаҳәон, икәашон, алаф еибырҳәон, ахәра змаз ахәрашәа изырҳәон, уи игәы арӷәӷәон, дахәышәтәуан. Руфбеи ирцәажәара цәгьоуп, ихы ӡыригом. Иҩызцәа рҟынтәи иҳаҳахьеит иара иҳаимҳәацыз хҭыск.

Кьалашәыр ақырҭуа бџьарҵәахырҭа иеихстәын, иагьақәшәеит, иҧыххааса иқәҵан. Уи афырхаҵаразы ианашьоуп Агәымшәаразы амедал. Ари ахҭыс анцәырызга, еиҭеиҳәар акәхеит.

"Ахысразы адҵа ҟаиҵеит Аслан Кәабахьиа. Даара исшәеит, иззеит. Гаубицала ахысра мариам, уанхыс – иақәшәароуп. Анцәа имчала иақәшәеит. Уи абжьы иахьа уажәраанӡагьы слымҳа иҭаҩуеит. Ҳаздгылаз абџьар абжьы улымҳа ҵнахуан, ухшыҩи угәи арҵысуан, убри аҟара абжьы бааҧсын, ачҳара уадаҩын, удагәахар алшон", - иҳәоит аибашьҩы.

Ҭемыр Ажьиба
© Фото : Саида Жьиԥҳа

Абџьар анага-аагара цәгьан, амашьына иацраҳәаны акәын ишеиҭаргоз. Аха амашьына аҟамзаара еиҵанархон.

"Ажәылара ҟалацыҧхьаӡа ҳабџьар ҳаманы ҳнаскьар акәын. Ҽнак адҵа ҟарҵеит Гал араион Сванетиа ахаларазы. Убраҟа даара ишәарҭан, аӷа дахьцәыҵатәаз уздыруамызт, иахьабалак хаҳәран. Аха Анцәа ҳихьчеит, ҧсҭбара ҳамамкәа ҳлыбааит", - ҳәа игәалашәоит аветеран.

Абас ирацәоуп аибашьҩы игәалашәарақәа. Урҭ реиҭаҳәара мариам, ргәаларшәара хьаауп. Урҭ зегьы рылацәажәара уахьӡом, иагьзалшом.

Афырхацәа рыбзоурала иааигәахеит Аиааира амш - рыбла ҭраа, ргәы хыҭ-хыҭуа зегь ззыҧшыз аамҭа. Уи амш иацын агәырӷьареи агәырҩеи, аӷа наӡаӡа дықәцан ҳаҧсадгьыл.

Аиааира амш Руфбеи даҧылеит Гал. Уи еиҳаз гәырӷьара ыҟазма зегь рзы! Аха араҟа, ахацәа зегь рзеиҧш, инымҵәаӡеит Гәымба Руфбеи изы аибашьра. Уи ашьҭахьгьы резервист ҳасабла, Аҧсны ахы-аҵыхәа ампыҵахалаҩцәа рықәцаразы арыцқьарақәа зегьы дрылахәын.

124
Надписи времен ОВНА 1992-1993 гг. на мостах в Гудауте.

"Ҳара ҳҭынчраз", мамзаргьы Аиааира амш азхәыцра

123
(ирҿыцуп 21:40 30.09.2020)
Аиааира амш азгәаҭара сынтәа лымкаала илзацу ахьаа ҳацеиҩылшеит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Цәыбра 27 рзы Аԥсны аҳҭнықалақь анҭадырцәы нахыс, Аиааира ацәаара ҳнахьыԥшит. Даҽа хымш рнаҩс, цәыббра 30 рзы ҳбираҟ Егры ахықәан Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа иахадыргылеит ҳаибашьцәа. Аԥсыҭбарақәа шырацәазгьы, зегь акоуп иҟан ҵҩа змамыз агәырӷьара.

30 сентября 1993 года
© Фото : предоставлено Госмузеем Абхазии

Ииашоуп, аиааира ахыԥша инаваргыланны атрофеигара захьӡыз ҳабла иаахгылт. Исаҳаҳьан аха, ари шымҩаԥысуаз сыла иамбацызт. Уи апроцесс акыраамҭа имҩаԥысуан. Атрофеи анынҵәа, асовет аамҭазы иргылаз аҳәынҭкарратә хыбрақәа "сара истәуп" рыхҵара, жәабала ауадақәа раанкылара уҳәа, аибашьра ашьҭахь иҵоурамыз ацәырҵрақәа рацәан, уимоу урҭ еимакны ҳаамҭазгьы ауаҩшьра аныҟало убап.

Аӡыдара, алашара аҟамзаара, уҳәа ажәлар аџьахаџьафа аамҭа иҭагылан аибашьра ашьҭахь, нас аблокадагьы аарзацлеит. Абас шакәызгьы, аибашьра ашьҭахьтәи агәыӷрақәа рацәан, иахьа ҳаиӷьымхар уаҵәы ҳәа ихәыцуан. Ииуан ахәыҷқәа, аҭаацәара иалалон арԥарцәеи аҭыԥҳацәеи, избанзар иҟан гәыӷрак аԥсҭазаара арҿиаразы.

Абар уажәшьҭа 27-тәи Аиааира амш ҳаԥылоит, аха иахьеиԥшгьы сгәы алаҟамкәа сгәалашәом. Жәлар Реизара адепутатцәа азаҭҭаразы ирыдыркылаз ақәҵара агәызианра иасимволуп ахьӡзаргьы, аибашьра аветрен "иҟаиҵазаалакгьы" уи даҵанкуа иахьыҟалаз сшьара саақәнарҟьеит. Изҳәада аветеран иџьбароу ацәгьоурақәа дрылахәзароуп ҳәа? Аветеран дҿырԥшыгазар акәымзи, ҳарҭ ҳхәыцрақәа ааҳәит акәымзар. Аиааира азықәԥара символуп, уи азы аибашьцәа рхы ақәырҵоит, ауаҩы иԥсҭазаара аҿахҵәара трагедиазаргьы, аԥсадгьыл азы аҭахара иԥшьоу усны иԥхьаӡоуп.

Аиааиреи ахақәиҭреи ашәақәа рзызкхьоу апоетцәа маҷҩым, аха иахьатәи амш азы сазааҭгылоит зегь ирылыҳәҳәо ҳәа исыԥхьаӡо жәеинраалак. Аибшьра аамҭазы хабарда ибжьаӡыз апоет Таиф Аџьба ипоезиаҿы усҟакгьы ирацәам аибашьра атема, ҳанхәыҷыз ашәаны иаҳҳәон "Ҳар рзы ашәа":

Ирзыскуеит са сашәа

Ҳаԥсадгьыл зыхьчо –

Ҳаруаа – аиааирахьтә

Аиааирахь ҳазго.

Усҟан ҳара ари ашәа ззаҳҳәоз Асовет ар ракәын, еиҳаракгьы Аџьынџьтәылатә аибашьра ду аҿы Аиааира амшныҳәа маи 9 аназгәарҭоз ашколтә хор инанагӡон. Ари ашәа иахьа ибжьаханы иҟоуп, шамаха инарыгӡогьы сгәалашәом. Ажәеирнаала кьыԥхьын 1979 шықәсазы аизга "Амҩа иқәу" аҿы.

Таиф Аджба с супругой Риммой Когония
© Фото : из личного архива семьи Аджба

Аибашьра анеилга уаанӡа ирымбацыз ҿыцбарах ибаны ицәырыргеит "Ихнымҳәыз аибашьҩы ибжьы" захьӡу апоет иажәеинраала.

Хьӡи-ԥшеи сҭахымызт

Изгарц еибашьрала –

Аибашьра – нибахра

Иалоузеи хьӡыс!

Ахьӡ-аԥша соур

Сҭахын даҽакала –

Аха, снамгылар ҟамлеит еибашьҩыс …

Абас далагоит апоет ихнымҳәыз аибашьҩы имонолог. Ари ажәеинраала ҩын аҭынч ԥсҭазаараҿы, апоет-лирик дазхәыцуазма иҟалашаз, аибашьра ашьҭахь аидеиақәа рыҽшырыԥсахуаз идыруазма? Изиҩзеи, иара "сшәыҳәоит, акымзарак шәмырӡын ишәысҭаз, убри сара сзыҳәан иреиӷьу баҟоуп" ҳәа? Ҳара ҳаибашьра иазку ажәеинраалақәа маҷым, аха аҭынч ԥсҭазаараҿы иаԥҵаз апоет Таиф Аџьба ирҿиаз, афилософиатә хәыцрақәа рыла еибыҭоуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Араҟа иҟаӡам, баша апатриотизм арцыхцыхразы иҳәоу ажәа еизадақәа. "Ихнымҳәыз аибашьҩы ибжьы" раԥхьаӡа ианылеит 1984 шықәсазы иҭыҵыз аизга "Уахынлатәи ашәҭ". Аибашьра дазхәыцуазма усҟан апоет, мамзаргьы аҭоурых иахыԥхьаӡалахахьаз егьырҭ аибашьрақәа дыргәылаԥшны аибашьҩы ихәыцрақәа ҳаҵеиҳәоу? Аҳәара уадаҩуп. Ари ажәеинраала усҟан ианҭыҵыз сшаԥхьахьазгьы, зегь акоуп, иахьеиԥш иҵарны исыдыскыломызт.

Исылшеит иҳажәлаз

Аӷа цәгьа инкылара,

Саҵамхт исуалыз –

Ахаҵа иуахҭа.

Дыԥхасҵеит уи

Уаҳа игәахымлартә ақәылара,

Аҵыхәтәан

Сызгашазгьы сықәшәеит схаҭа…

Сгәанала, арҭ ацәаҳәақәа иҭахоз зегь зызхәыцуаз акәын. Усҟан акыр иҵарын аԥсадгьыл абзиабара. Абар, 27 шықәса рнаҩсан, ҳаззеибашьуаз ааҳхашҭызшәа, уаанӡа иҟаҳҵахьаз азымхошәа, Жәлар Реизара ирахәым рықәҵара гәыбжьыхганы иааҳзыҟалеит. Ҳаԥсҭазаара еиӷьызтәуа азакәанқәа аԥырҵоит ҳәа ҳабжьы заҳҭо адепутатцәа "ауаа аҵеиџь иҭажьны рыԥсҭазаара иалызхуа" ирықәу ашықәс абжа рхырхуеит иветеранцәоуп ҳәа.

Сара сызҿу уаанӡа депутатс иҟаз, абизнес знапы алакыз Урыстәыла атәылауаҩ Сергеи Клемантович иҩыза ԥҳәызбеи иареи рҭарха еиҿызкааз ҳәа иԥхьаӡоу Нодик Кәыҵниа иус ауп. Абри мацарагьы азхоит, аиааира амш азы "ҳамҭас" иҳадыргалаз азаҭ аԥсҭазаара угәы ахнаршәартә еиԥш аҟаҵаразы. Аамҭа-аамҭала аинвестпрограммазы аԥара аҳәара ҳахьцо Урыстәыла анапхгара зыршнахаша аус. Ауаа аҵеиџь иҭажьны рышьра, даара игәаӷьыуацәаз ацәгьоурақәа ирхыԥҳьаӡалоуп, насгьы уи Жәлар Реизара адепутат даналаҟьашьу. Абар амнистиа уаанӡатәи адепутат инаҭоит алшара, иқәу 16 шықәса рҟынтәи ааба нахыхны, ихиго аркьаҿра. Инхаз ԥшьы-шықәса џьара акы азихәыцышт.

Аиуристцәа ражәақәа рыла, ирацәоуп сынтәатәи амнистиа зхы иақәиҭнатәуа ацәгьоуцәа: арҳәцәа, ауаа рӷьычра иалахәыз уҳәа, деибашьуан, ма Кәыдры аҭарцәра далахәын ҳәа асправка знапы иаку абахҭа аҟынтә иоужьхоит, иара убас, аусҭҵааҩцәа рнапы злаку ашьауӷатә усқәагьы аанкылахоит аветеранцәа ирыдҳәалазар. Иазхәыцуада, ацәгьуоцәа рхарала иҭахазаи, ааха заузи ргәакьацәа рлахьынҵа. Ирхәыцуазеишь урҭ? Ашьоура рҽазыршәома? Дара рыбжьара аветеранцәа рҭаацәа ыҟамкәа иҟоума? Абарҭ азҵаарақәа зегь сгәы бжьырхуеит "ҳаззеибашьи" аасгәахәуа.

Иалшон ҽакала

Сынхар хьыӡла-ԥшала,

Аха, шәара шәҭынчраз –

Сынхоит еибашьҩыс –

абас ихыркәшоуп апоет Аџьба аибашьҩы изикыз ажәеинраала. Ари иҭахоз зегь рхәыцрақәа ракәын.

Ҳара ҳакәзар, ҳҭынчраз иҭахаз ридеиақәа рыцәхьаҵра амҩа ҳанушәа снарбоит ҳаԥсҭазаараҿ имҩаԥысуа саԥшны сцәажәозар. Абас иҟоуп Аиааира амш 27 шықәса ахыҵра ашҭа ҳанылагылоу аамҭазы.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

123

Sputnik апресс-центр аҟны еиҭарҳәоит аԥсуаа рҿы аӡахәааӡара аҭоурых

7
(ирҿыцуп 20:21 01.10.2020)
Жьҭаара 2 асааҭ 14:00 рзы Sputnik Аԥсны амультимедиатә пресс-центр аҿы имҩаԥгахоит Фарид Кәабахьиеи Николаи Ачбеи рышәҟәы "Ажәытәан аԥсуаа рҟны аӡахәааӡареи аҩыҟаҵареи" иазку апресс-конференциа.

Апресс-конференциа иалахәуп:

  • Фарид Кәабахьиа – аҭоурыхдырыҩ, Аԥсуаҭҵааратә институт анаукатә усзуҩ;
  • Николаи Ачба – "Аԥсны аҩқәеи аӡқәеи" адиректор хада.

Амассатә-информациатә хархәагақәа рхаҭарнакцәа ааҳаԥхьоит апресс–конференциахь (аҭыӡҭыԥ: ақ. Аҟәа, Пушкин имҩ. 16, абизнес-центр "Гәдоу Плаза", 5-тәи аихагыла).

Аккредитациа ҟалоит абри аҭел ала: +7(940) 926 00 00

Азыҳәа анашьҭразы аелектронтә ҭыӡҭыԥ: info.abk@sputniknews.com

Иара убасгьы шәара ишәылшоит апресс-конференциа алахәылацәа зинтерес шәымоу азҵаарақәа рышәҭарц Sputnik Аԥсны асоциалтә ҳа Facebook аҿтәи адаҟьаҿы мамзаргьы аелектронтә ԥошьҭахь инашьҭны: info.abk@sputniknews.com

7