Тото Аџьапуа

Тото Аџьапуа: Иахьа уажәраанӡагьы иҭахаз рыхьӡала сшәаҳәоит

121
(ирҿыцуп 16:18 23.03.2019)
Аԥсны Жәлар рартист, "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡареи Леон иордени занашьоу, Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа алауреат, СССР Акомпозиторцәа реидгыла алахәыла Тото Аџьапуа 80 шықәса ихыҵит. Аҟазараҿы раԥхьатәи ишьаҿақәа игәаларшәо, иара дрыхцәажәеит аԥсуа ашәа агәыбылра изыркыз аҭагылазаашьеи ауааи, насгьы иҳәеит ҳаамҭазтәи аԥсуа ашәақәа рҵыхәала игәы иаанаго.

Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik

- Тото Ҭарашь-иԥа, ишәгәалашәыршәар сҭахуп зааӡатәи шәхәыҷрашықәсқәа шәара шәахьааӡаз аамҭа атәы. Ауаа рыԥсҭазаашьа зеиԥшраз, насгьы ашәаҳәара аԥсуа ҩнаҭаҿы иарбан ҭыԥыз иамаз?

- Сара санмаҷыз инаркны аԥсуа ашәақәа рыла сааӡоуп, избан акәзар ҳара ҳаҩнаҭаҿы ахаҵара, аԥсуара иазышәаҳәо аԥсуа жәлар рашәақәа ҳаҭыр-пату рықәын. Сара аҟазара сгәазырԥхаз, уи амҩагьы сықәызҵаз раԥхьаӡатәи сырҵаҩцәа ҳәа исыԥхьаӡоит сызхылҵыз сани саби. Санду лакәзаргьы, ачамгәыр уамакала ибзианы иалырҳәон, лыбжьгьы бзиан. Схәыҷра абжеиҳара лара лҟноуп сахьааӡаз. Аԥсуаа зегь реиԥш, ларгьы уахи-ҽни асасцәа зҭаауаз, зчеиџьыка дууз ԥҳәысын.

Тото Аджапуа
© Sputnik / Томас Тхайцук

Усҟантәи аамҭазы, уажәеиԥш, ауаҩы ииҭаху зегьы адәқьан аҟны иааихәо иҟамызт, ҳәарада. Аха иага ус иҟазаргьы, ҳара ҳазхылҵыз ахаан ачеиџьыка агрыжьӡомызт, ҳаргьы асас игәыбылра ҳаркны ҳрааӡеит. Сара зыӡбахә сымоу сҭаацәа мацара ракәым, ажәытәтәи аԥсуаа зегьы роуп.

Уажәы саназхәыцуагьы, зны-зынла иџьасшьоит анкьатәи аамҭақәа: ҳаҩнаҭаҿы есымша чаразшәа акәын ашәаҳәабжьы шгоз. Асасцәа иаауаз зегьы рзиацкь еимаақәа ӡәӡәаны, рыҽқәагьы акрырҿоуҵар акәын.

- Асасцәа аҩы рҽаршьны, рхы изамыхәо иҟаланы ҳәа сара исгәалашәом. Ма ианааилатәалак, закәытә цәажәарааз ицәырыргоз, иарбан ашәақәаз ирҳәоз! Шаанӡа сырзыӡырҩландаз угәахәрын. Урҭ рцәажәашьа ахы ахьцоз, аҵыхәа ахьцоз еилымкаакәа, ажәак рҳәаӡомызт. Насгьы дара убри аҟынӡа ицәажәаҩцәан, абызшәа убас ала ихны ирҿан, иахьа хәлаанӡа иртәаны иурцәажәаларгьы, знык ирҳәаз ажәа даҽа знык еиҭарҳәаӡомызт. Ачараҿгьы ҳәсеи-хацәеи хаз-хазы издыртәозгьы уи акәын, ауаа зегьы еиԥшӡам, арыжәтә дахнаԥааны аӡәы иакәымк иамхаҳәар ҟалон. Нас уаҵәы урҭ аҳәса рыла дышԥаҭаԥшуаз?

Акомпозитор, адирижер, ашәаҳәаҩ Ражден Гәымба
© Фото : из архива семьи Гумба

Абасала, сара санҩыҵшәаз инаркны ашәаҳәара агәыбылра сылазааӡашаз аҿырԥштәқәа уахи-ҽни сыбла ихгылан, слымҳа иҭыҩуан.

Исгәалашәоит, ақыҭаҿы џьара еиԥыларак аныҟаз иҳашьаҳҵоз анҳамамызгьы, аҵаа сықәыхх иагьараан ашәа сҳәахьан. Сара 20-22 шықәса сырҭысаанӡагьы, анота закәыз сыздырӡомызт, иабаҟаз амузыкатә ҵараиурҭақәа… Ҳауацәақәак рҟны аанҿасра сахьцаз, апианино ахьыҩнагылаз анызба, изакәызеишь анаџьалбеит ҳәа иџьашьаны сахәаԥшуан.

- Убас, гәынкылара мацарала, аԥсадгьыл абзиабара абзоурала ашәаҳәаратә ҟазара ҳаларааӡон ҳазхылҵыз ахазынақәа. Убри азоуп ҵарада ахшыҩ змаз ҳәагьы изрышьҭаз. Ауаҩы иага ҵара далгаргьы, ҳазхылҵыз рааӡара анимоу – акымзаракгьы ихы изархәараны дыҟаӡам. Досу ихшыҩҵарра ихы ианаимырхәа, ҳаԥсуара, ҳаԥсадгьыл ашьҭыхраҿы дхәыдахоит, аҵара мацара араҟа имчыдоуп. Ажәытә аԥсуаа рыхшыҩ иаӡбоз ала акәын изланхоз. Уи ауп изыбзоураз руаҩреи, амаашьара ирымази, аразреи ақьиареи ирыҵази.

- Иахьа имаҷым Аԥсны анҭыҵ аҵарақәа ирҭоу, аус зуа аҿар. Шәара шәгәаанагарала, иԥсадгьыл азы дабанӡахәарҭоу атәым еилазаараҿы иааӡаз ауаҩы?

- Ауаҩы уа диины уа дааӡазар, даараӡа ицәыцәгьахоит абра иины иааӡаз иеиԥшҵәҟьа ишьамдгьыл агәыбылра ашьҭкаара. Аха иҟоуп уи ацәанырра ауаҩы дахьыҟазаалакгьы ԥсабарала излоу. Аха убри аангьы, аԥсуа қыҭа иааӡази, аԥсуа қалақь иааӡази, атәым қалақь иааӡази – арҭ ргәыбылра ахаан еибеиԥшны изыҟалаӡом. Ақалақь хәыҷқәа аԥсуара рылаӡам ҳазҳәом, аха ақыҭа хәыҷқәа, зегьакоуп, анкьатәи аԥсуара цқьа, аԥсуа ԥсҭазаашьа иаша еиҳа иазааигәоуп. Асас идкылашьа акәыз, ахымҩаԥгашьа акәыз, урҭ уахи-ҽни рыбла еиҳа ихгылоуп, иароуп излиаауа.

Аӡәгьы сибаӡом ҳәа ауаҩы дызлыҵыз руаҩра уашәшәырарак аницәахь – убри ауп зегьы ирбо, уаанӡа иҟаиҵахьаз абзиарақәа зегьы наҟ инабжьахәашоит. Исыхшаз афатә-ажәтә, ашәҵатәы-ашьаҵатәы рыгмырхакәа исааӡеит ҳәа ауаҩы имҳәароуп. Уи амацара ала аԥсуа ааӡара зыҟалаӡом.

Иахьа џьоукы-џьоукы аиҳабыратә абиԥара анымҩаслак, аҿар аԥсуара рзеиқәырхаӡом, ирцәыӡуеит ҳәа рхы иахашшаауа, агәрамгара аарԥшуа инеицәажәа-ааицәажәалоит. Сара ус исыԥхьаӡаӡом.

- Ҳара аҿар бзиаӡа ҳамоуп. Насгьы, ҵарак рымамкәа аԥсадгьыл абзиабара абзоурала иара аиқәырхара рылдыршазар ҳауаажәлар, иахьатәи аҵарадырра лаша аамҭазы абиԥара ҿыц еиҳагьы рымчхара ӷәӷәоуп. Гхак змоуа уаҩ дыҟаӡам, аҿаргьы агха анрымоу раҽԥныҳәара иашаӡам. Ауаҩы ихдырра ҳаракызар – игхақәагьы маҷхоит, аха зхьысҳара ариашашьа иақәшәаз ауаҩы агха ҟаиҵеит ҳәа иԥхьаӡатәым.

- Аибашьра аамҭазы ииз ашәақәа жәпакы жәлар ирашәақәаны Аԥсынра иахыҵәеит. Усҟан жәларык еидызкылоз аԥсадгьыл ахьчара аидеиа акәын изыхшоз урҭ ацәаҳәақәа. Тото Ҭарашь-иԥа, аибашьра аамҭазеиԥш аҭынч ԥсҭазаараҿгьы иҟазар ахәҭоума амилаҭ зегьы иеицыртәу аидеиа?

Марина Жиба
© Фото : из личного архива Марины Жиба

- Есқьынагь. Ԥымкрада. Уи еиԥш агәаҳәара ыҟамкәа ашәа ишьа амаӡам. Ашәа ма гәырӷьара дуӡӡак иахылҵуеит, ма гәыԥжәара дуӡӡак иахылҵуеит. Изыҩуа изы иԥсадгьыл иаԥырхогоу аҭагылазаашьақәеи ауааи ирацәаны ашәа ирҭоит. Аӡәы имҳәааит ианакәызаалакгьы унадыххыланы ашәа аҩра мариоуп ҳәа. Уи ус баша ахала иҟало усым, еснагь иамоуп аусхыр. Иаҳхысыз аамҭақәа санрызхәыцлак, еилыскаауеит иахьа уажәраанӡагьы аҭабиақәа рҿы иҭахаз ҳаҷкәынцәа рыхьӡала ашәа аҳәара сшаҿу. Сара урҭ ирызку аҩра сзаҟәыҵраны сыҟаӡам, иага исҭаххаргьы, сзаҟәыҵӡом.

- Сара дунеихаан сгәы иаанагомызт аибашьра ашьҭахь аԥсуаа иҳауз аидымгылара, аиҵашьыцра ҳауп ҳәа. Аԥсуаа зегьы сара сзы аӡә роуп, инеилых-ааилыхны избаӡом аҟнытә, иахьа ҳаԥсҭазаараҿ акәыз, аинтернет аҟны акәыз иҟоу аҳәынҵәеиқәҭәарақәа даара сгәы сдырхьуеит. Ииашоуп, зегьынџьара иуԥылаӡом ари аҩыза ахымҩаԥгашьа, аха зегьакоуп, милаҭк раҳасабала еицаҳхаагаз аҭоурых ӷәӷәа аҳаҭыр азы ҳара-ҳара ҳабжьара аиҵашьыцра зынӡаск иаҭыԥымзар ахәҭоуп. Дазусҭазаалак иага угәы нирхаргьы, аԥсуара иахәо ҟаиҵозар – уи иашьаҵас дбалатәуп.

- Тото Ҭарашь-иԥа, шәара шәҟазаратә ԥсҭазаараҿы кыр иаԥсоу ашәақәа жәпакы аԥышәҵахьеит. Иахьатәи аамҭазы иеиҵагылаз абиԥара ҿыц иаԥырҵо ашәақәа рзы шәгәаанагара шәҳәар сҭахын.

- Аҿар гәыбӷан рыҭара сара схы исзаҭәашьаӡом. Урҭ гәыла-ԥсыла, агәаҳәара рыманы аҟазара иахьаҿу гәырӷьара дуӡӡоуп. Аха ашәа амелодиа акы аҳәо, иагәылоу даҽа ҵакык аҳәо ианыҟоугьы ҟалалоит. Убри аҟнытә, еснагь иаҭахуп аҵара, ахы аус адулара, амаашьара. Аиашазы, аҵыхәтәантәи аамҭазы даара уеигәырӷьартә акомпозиторцәа ҿарацәа аӡәык-ҩыџьак ҭыԥк аҟны инымхакәа, рҵара аизырҳара иаҿуп, ашәа ссирқәагьы аԥырҵоит. Дазусҭазаалакгьы дацәымшәааит аԥсуа ашәа аҩра. Ԥсышәала ииашаны ақәыӷәӷәара узыҟаҵар, уи ииашаны ишыҟаҵатәу уцәа ианырыр, усҟан ашәагьы ԥшӡахоит. Ҳара ҳҿар, хымԥада, абаҩхатәра дуӡӡа рылоуп, ирзеиӷьасшьоит арҿиаратә гәацԥыҳәара.

 

121

Дызшьуаз Шеварднаӡе ҩ-миллионк изишәон: Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа лҭоурых

26
(ирҿыцуп 14:44 20.09.2020)
Аԥсны Афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа 1992-1993 шш. рызтәи Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан илхылгаз аҭоурых атәы ҳадигалоит апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" автор апоет Анатоли Лагәлаа.

Кама Лашәриа-ԥҳа данҩыҵшәа инаркны лыԥсадгьыл ахьаа иаразнак илылаҽхьан. Уи илбон ақырҭқәеи агырқәеи ес ирӡбалакгьы ҿарԥак-ҿарԥак ҟаҵаны, дара рыԥсадгьыл Қырҭтәыла иамкуашәа Аԥсныҟа ишеихоз, иаразнак араҟа ишҭарҩуаз, аусурҭақәа шрырҭоз, ишындырхоз, ишындырҵуаз. Аԥсны ақалақьқәа рҿы зехьынџьара дара хыԥхьаӡарала иҳаиҳан, ирҭахыз ҟарҵон, ирҭахыз руан, амала Тҟәарчали Гәдоуҭеи заҵәык рҟны уиаҟара аҽҟьарҭақәа рырҭомызт ҳаҷкәынцәа. Ақалақьқәа ракәым, ақыҭақәа рахьгьы ипланы идәықәлахьан, урҭ ҿыцынхацәоуп ҳәа ҳара ҳажәларгьы рыцхрааны, еигәышә ԥынҵала абна тоурақәа рхны инаган индырхон. Ашьҭахь урҭ рџьабаа аӡы иарҭеит акәымзар…

Ҳара ҳаишьцәоуп ҳәа игылан урҭ хыԥхьаӡарала иҳаиҳахаанӡа, ианҳаиҳаха, шәара ашьхақәа рҟынтәи шәылбааит, ари аԥсадгьыл зтәу ҳара ҳауп рҳәеит. Атәым арбаӷь аҩнатә арбаӷь дәылнацарц иалагеит! Аҭоурыхтә ҵабырг излаҳәо ала, дара анкьаӡа арахь Аԥсныҟа Гыртәылантәи усура ианаалоз, аԥсуаа урҭ убриаҟара ирзымычҳауазар акәхарын, ианцоз, рыҽқәа руацқәа рыҽхьынҵаны иддыргон! Шәара шәцоит, аха шәгәамгьы ара инышәмыжьын, уахь ижәга ҳәа акәын иаанагоз… Нас амчымхарақәа ирыхҟьаны урҭ арахь иаҳцәықәҳаит акәымзар, дара ара ишырҭахыз ахаангьы иҟамлаӡацызт ажәытә…

Камеи сареи ҳаицәажәараан лгәы иалан илҳәон:

"Иахьагьы сгәы аҵәымӷ еиԥш иалоу, аибашьра ианналага, азеиԥшынхарҭаҿ сахьыҩназ аҭӡамц бжьара ибжьаҵаны исымаз стапанча Кәтолҟа санцоз иахьысзымгаз ауп. Уи даара схы иасырхәаран иҟан абџьарқәа ҳауаанӡа… Аха иааг, исызҭодаз?.." - ҳәа.

Сара стәаны Кама сахьылзыӡырҩуаз схәыцуан, баша ирымҳәозаарын ҳабацәа, аҭыԥҳа бзиа быжьҩык арԥарцәа дрыԥсоуп ҳәа. Убасҟан, аибашьра иалагаанӡагьы, ҳаԥсуара, ҳхаҵара, ҳгәаӷь, Кама леиԥш иҟаз аӡӷабцәа рҿы даара иӷәӷәаны аԥсы ҭан. Арагәаԥшь иаҩызан, егьа иуҭаххаргьы, акгьы узамырԥаӡомызт… Урҭ ус рхы уқәдыртәаӡомызт, усасызар, сасҵас пату уқәырҵон, усасра иахурҟьар, аԥшәма духашҭыр, иаразнак уҭыԥ удырбон, иадхалаӡомызт!..

"Ҳқыҭақәа рҿы ҳаннеи, аибашьра ианналага, ҳаргьы гәыԥ-гәыԥла ҳҽеидаҳкылеит. Абџьар абаҟагәышьаз, иаҳшьуаз ирхаҳхуан. Ишәызныҟәымгозар, арахь ишәыман шәмаандаз ҳәа алафқәагь раҳҳәон ҳанынархагылалак!.. Сҩызцәа аҷкәынцәа ирбон урҭ иргәаҟны иршьыз, сара саби саб иашьеи ршьа уажәыгь иахьысзымуцыз сгәы ишалаз, "бшьа бымур бымуазар, баала, Џьгьарда ашәанцәа ҵәахны иҳамоуп, бшьа буп", рҳәон, аха сара исымуит… Сара исҭахын аибашьра адәаҿы изур…

Ҳара раԥхьаӡа Борис Лашәриа иҩны аштаб еиҿаҳкааит. Реиҳа иахьшәарҭаз Кәтоли Дӷамшьи рҳәааҿы ҳгылеит. Зегь раԥхьаӡа командирс дҳаман ахымца иаҩызаз Заур Ҷантуриа. Уи игәаӷьреи, ихаҵареи ажәак-ҩажәак рыла аҳәара цәгьоуп… Аиҿахысра ӷәӷәақәа руак аҿы иара данаҳцәыршьгәышьа, агәыԥ командирс сара сарҭеит.

Ахаан исхашҭуам, ҩнык аҿы ақырҭуа гвардееццәа афара-ажәра иаҿуп, абџьаргьы бзиан ирымоуп, шәрыкәшароуп ҳәа адҵа ҳауит. Убри аҩнаҭа иатәыз аҷкәын даашьҭаҳхын, уи иани иандуи уа иҟан, мхырҭала мацара ҳҳәазаны аҩны ҳазааигәахеит. Аха иаразнак ҳрыжәлар, ахысбыжьқәа раҳар, ааигәа иҟаз ақырҭқәа ҳакәшон, иара уаҵәҟьа ҳандырҵәон азы, ишыржәра ижәны ианалгалак, ианашьлак, (Қырҭтәыла иҟоушәа рбо ианыҟалалак!) хысрада ҳрылганы, рабџьарқәа рхаҳхырц ҳҭаххеит. Убри ҳазгәышьуа ҳаштәаз, ҳаԥшызар, ҩыџьа агвардееццәа аҩнаҭа аԥшәмаԥҳәыс дшыҳәҳәоз деимырхха дрыманы аԥшырҭахь рҿаархеит. Ԥыҭк данааскьарга, ҳала ишабоз дынкарыжьын (уара уҿы саҭамыз), амш лылагара иалагеит. Ари збаз, ҳара иҳацыз уи лыҷкәын, иавтомат аашьҭыхны урҭ ишьырц иҿанынеиха, ҳаҷкәынцәа аӡәы шьапҿаршә изиун, дахьынкаҳаз, анышәгәал иҿагәаны, иҟытбжь мыргаӡакәа сааҭбжак дышьҭагәаны дикын. Нас иаҳаулакгьы, иаргьы дмырхыскәа, ҳаргьы ҳамхыскәа, мчыла ишимуаз, дшыӷыз-ӷызуаз, дара ақырҭқәа ахьымнеицыз ҩныкаҿы дааганы, ауаа идыртәалан, ҳара уахь ҳаиҭацеит. Ауха урҭ агвардееццәа зегьы ҳшьит, рабџьар рхаҳхит, иахьыҩназ аҩны ҳара иаҳхырҟьаны ирымблырц, ирҳәазаны хара иганы икаҳажьит, аха зегь акоуп, урҭ агьааурқәа, иахьыҟалаз еилыркаазар акәхап, уи аҩны рбылгәышьеит, иццышәны иргеит. Иара аҩнаҭа аԥҳәысгьы лхабар уаҳа иаҳмаҳаит, амала лыҷкәын, еиҿахысра ӷәӷәак аҿы иҽҭаимырхартә дшыҟазгьы, даанымгылакәа, аӷацәа рыгәҭаҵәҟьа дрылалан, иҽҭаирхагәышьеит. Иара гәаҟ, сара сан илзыруз анаҩс аԥсҭазаара сҭахым иҳәон, ихгьы аԥыригеит…

Сара сызлахәыз аиҿахысра ӷәӷәақәа мҩаԥысит аибашьра аԥхьатәи амшқәа рзы Қьеҭуангьы. Уброуп ҳахьеиқәшәаз Мушьни Хәарцкьиеи сареи. Иара санибаҵәҟьа, еилагылаз зегьы илаԥш хьанҭа нархиган, абри аҩыза шԥашәыхьи ҳәа гәыбӷан риҭозшәа: "Абри ахәыҷы лыҩныҟа дыжәга!" иҳәеит. Аха сара сҽыҵәахны, иара имырдырӡакәа, ажәыларақәа рахь ҳанцоз хаҵамаҭәала сҽеиласҳәан, аҷкәынцәа срылагыланы сцон. Маанала сииааит!..

Исгәалашәоит, Кәачара агара ҳандәықәлаз, ачечен еибашьҩы Руслан Дахцаев саԥхьа дгыланы дцон. Ҳара атрасса амҩа агәҭа ҳанылеит ҳхысуа, наҟ-ааҟ аҩнқәа былуа. Усҟан Чанҭа Ҷантуриа даҳцәырымшьӡацызт, командирс дҳаман. Гәырам Инаԥшьгьы убра дырхәит. Ус ҳашнеиуаз, ҳаԥшызар, қырҭуак дыҳәҳәо даауеит, "аԥсуаа аауеит, аԥсуаа ҳандырҵәоит" ҳәа қырҭшәала. Ҳара иҳацыз аибашьҩы Аполлон Берзениа ақырҭшәа бзиан идыруан, уи диазҵааит, "иабантәиаауеи, шаҟаҩ еицыда, бџьар хкыс ирымои, цқьа ҳара ҳахь шәааскьаны иҳашәҳә", - ҳәа ҿыҭны. Уи даҽаӡәгьы дицын. Аполлон иақырҭшәа зынӡа ицқьамзаргьы ҟаларын, аха урҭ шәаны иҟамзи, ани арахь "иргәыҵасуаз" ргәыҭҟьара ҳара ҳахь иаман аҿаанахеит. Ҳаргьы иаҳҭахыз уи акәын, аҩыџьагь иара уаҵәҟьа иааилаҳшьын, рабџьар рхыхны ҳҿынаҳхеит. "Машьшьалаҳ, даҽа ҩ-автоматкгьы ҳауит!" — ҳҳәеит. "Шәдырҩатә еиӷьхааит!" — ҳәа ҳазҿырҭуан наҟынтәи ихысуа инеиуаз ҳҩызцәагьы!

Исгәалашәоит, ҳара Кәачара ҳшыҟаз, Аныуаа рхәы ргеит, Лабрагьы ҳцәыргеит анырҳәа, гәыԥҩык ҳҽааибыҭан, тракторла ҳдәықәлеит. Ус ҳашнеиуаз, сан рыцҳа лкалҭ ак ылаҳәоуп, изакәу сеидру, ҳгәашә аԥхьа сналхьыԥшит. Схы лысмырбаргьы ҟалон, аха дрыцҳасшьеит, убасҟантәи лыбжьы иахьагьы сгәы иқәыҩуеит: "Нан, бысцәыршьуеит, бабацои?" — ҳәа дааӷызыӷызит.

Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа

Убри аҽны Аныуаа рхәы ҳажәлеит, хыԥсыра ҳбеит, хыхь иҟаз ҵаҟа ицон, ҵаҟа иҟаз хыхь ицон, арахь ҳатрактор адәышкәаӷьаз иқәыркын, аихсра иалагеит, дара хыхь иқәтәамзи, уахьынтә рнапсыргәыҵа ҳанызшәа ҳарбон. Иааулакгьы ҳхы еиқәҳархеит, ҳхьаҵит... Анатоли, сара убарҭ зегьы ҩны исыман, аха аибашьра ашьҭахь исцәырӷьычгәышьеит.

…Ҽнак, зынӡа ахысра ҳәа атәыла бгаӡеит, амца акит иааҳакәыршан зехьынџьара. Урҭ абџьар ҿыц анроулак ус акәын, ҳара ҳаиԥш ахқәа ԥхьаӡаны ихысӡомызт, зны-зынла рганаҿ лабак ԥҵәаргьы, убри алаба ахьыԥҵәаз иеиарханы сааҭк ианхысуаз ыҟан!.. Ҽнак, Аслан Занҭариа даасыдгылан, "Кама, Лабра ҳцәыргоит", — иҳәеит. Уа ҳаҷкәынцәа гылан, аха ацхыраара ӷәӷәа рмоур, ишәарҭан.

Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа

"Абар автомат!" — иҳәан, автоматк ҿыцҳаҳараӡа инасиркит. "Бара ибҳәар, аҷкәынцәа усгьы иаангыло ракәӡам, аха зегь дәықәлоит", — иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа урҭ снарылаԥшын: "Ҳцома, аҷкәынцәа?!" — сҳәеит. "Бара бцозар, ҳамцои!" — рҳәеит даргьы аӷуҳәа. Убас, убри аҽны акомандирра соуит! Скоманда "Кама" ахьӡын, арациаҿгьы "Кама" ҳәа акәын ишсышьҭаз. "Ҳаҷкәынцәа рыԥсы бнапы иануп", — рҳәан, инасықәныҳәан, сноурышьҭит. Убри аҽны ҳара ҳахь жәылара иаауаз ҳаӷацәа ихьагәгәа, иҟәаҟәаса рышьҭахьҟа иҳархынҳәит. Ҳара дара ирымаз абџьар хәыџьара ишан хәҭак ҳамазҭгьы, аибашьра ҳанналагоз, иҟалап аибашьра мызкы еиҳаны имцаргьы, ирласны инҵәон ҳара ҳиааирала!..

Уажә даҽа хҭыскгьы уасҳәоит: "Гәлыуаа рхәы" ҳәа иахьашьҭоу хәы ҳаракык ҳақәтәоуп жәааҩык сеибашьцәа сыманы. Дахьынтәааз цқьа исыздыруам, калмыкк днеит, Кама дырӷьычуеит ҳәа. Уи лхы хҵәаны Шеварднаӡе изназго ҩ-миллионк риҭарц рылеиҳәеит, иҳәеит.

Уи сара хьаас исымазма, мамзаргьы агәра згозма, аха ҳхадацәа сырган, ҩымш "Катран" агәыԥ аҿы сҵәахны срыман, нас исымукәа сара стәқәа рахь сааит.

Узырччаша даҽакгьы уасҳәап, ҳаналагах. Сгәыԥ сызцыз Лабраҟа ацҳаԥжәара ацара рықәшәеит. Бара иахьак баҳгом, абра быҟаз, бынасыԥгьы баазхәыцлап рҳәан, хәы-ԥшӡак аҿы снықәдыртәан, дара ныҵашәкәа ицеит. Сара урҭ срызгәаан, схы снапы наҵаргәан сахьынатәаз, сааҭбжак убас стәазаарын. Убри асааҭбжак зегьы ақырҭуа снаипер иабџьар сықәкны скылкааны икызаарын! Сеихсра изымгәаӷьзаап, сигәаԥхазаап аԥсцәеирымга! Убри аҽны инаркны, иабџьар кажьны Шәачаҟа дықәҵзаап. Аибашьра ашьҭахь асалам шәҟәы сзааишьҭит, сара абригь-абригь соуп, аибашьраан бысшьыртә алшара сыман, аха бсымшьӡеит, бсыццозар бызгоит, арахь бааи, ҳәа. Аха ани аҭак шԥеизызыҩуаз… "Сынасыԥ" мап ацәыскит! Абри аҩыза аҭоурыхгьы сақәшәахьеит…

Даҽа жәыларак аҿгьы, уи Тамшь анаҳгоз ауп, артҟәацгақәа ансываԥжәа, ахԥҽыхақәа рацәаны исылалеит, аконтузиа соуит. Аҷкәынцәа ргәы еиҭамшәарц азы, Заза Занҭариа дысхагылан, ибжьы сгәы иқәыҩуан: "Кама, быбжьы рга абааԥсы, аҷкәынцәа агәра ргартә быԥсы шҭоу!" "Ԥхьаҟа, ԥхьаҟа!.." — сҳәеит сара ишсылшоз. Заза арациа аасымихын ҿиҭит: "Кама лыхьӡала ԥхьаҟа, Кама лыхьӡала ԥхьаҟа!" — ҳәа.

Маврик Начҟьебиеи иҷкәыни.
© Фото : Инна Ҳаџьымԥҳа лархив аҟынтә

Убригь сацәынхан, ирласны сеиҭагылеит. Аҵыхәтәан, ҳгәыԥқәа еидырҵан "Стрелец" ахьӡҵан Баро Тапаӷәуа командирс дҟарҵеит. Аха иара ԥхынгәы ҩба рзы данҭаха, сара командирс сеиҭаҟарҵеит Тамшь анаҳга, Гәдоуҭантәи аӷбақәа аннеи.

Иахьа иуасҳәаз, Анатоли, сара сызлаԥшызи исхызгази рыхәҭа хәыҷык ауп. Егьи зегьы абоуҭаху, уара уакәым, сара схаҭагьы исхасыршҭыр сҭахуп… Абзиараз, сашьа, сахьугәалашәаз иҭабуп", — лҳәан, сусура ауада ашә ныдылҵан, дындәылҵны дцеит Кама.

Убри нахыс сара мчыбжьык сгәы иқәыҩуан Кама лажәақәа, схаҿы иаазгон уи илхылгаз, дзыниаз, шаҟаҩ лҩызцәа гәакьақәа лымпыҵаԥсыз, шаҟаҩ еиқәлырхаз, шаҟантә аԥсра алакҭа дҭаԥшхьаз. Уи аибашьра ашьҭахь иаразнак иланаршьеит "Леон иорден", уи ашьҭахь "Аԥсны афырхаҵа" ҳәа ахьӡ ҳарак лхырҵеит.

Иџьоушьаша, уи данаауԥыло, данаауацәажәо, акгьы ҟазымҵаӡац, акгьы зхызымгаӡац аӡә леиԥш иҟәандаӡа даауахәаччоит. Уи лҭоурых, уи илхылгахьоу зегьы анудыруа, уаалеигәырӷьоит, Кама абас ихааӡа аччара ахьлылшо азы, Кама иреиӷьӡоу анасыԥ дахьаԥсоу азы…

26

Аналитикеи акритикеи рыҟамзаара аибарҽхәара анарҿио

46
(ирҿыцуп 11:37 20.09.2020)
Аԥсуа театртә, алитературатә, амузыкатә аналитикеи акритикеи рҭагылазаашьа азы лгәаанагара лҳәоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Асовет аамҭа амалырқәа амазаргьы, зегь акоуп абырҵкал икылнахуаз рацәан ацензура бааԥсы шуԥылозгьы. Иаҳҳәап, атеатр аҿы аспектакль ахәаԥшыҩцәа рахь ицәырыргаанӡа, акультура аминистрра ахаҭарнакцәеи, атеатр асахьаркыратә еилазаареи, аинтеллигенциеи адгаланы, имҩаԥыргон ахәаԥшра. Иҟан Аԥсны анҭынҵынтәи атеатрҭҵааҩцәа ааԥхьара анроуазгьы. Наҟынтәи иаауаз апрофессионалцәа иаахтны ргәаанагара рҳәон, аҭыԥантәиқәагьы аспектакль иагыз-иабзаз ҳәаны, ма аус адуларахьы ирышьҭуан, мамзаргьы ахәаԥшцәа дырбаразы амҩа арҭон.

Иахьа аспектакль ахаҭа аҭыҵра акыр агзаргьы, заа иӡырыргоит, заа ахәшьара арҭоит знапы иҵыҵуа. Алитература амҩақәҵараҿгьы иҟан амҩақәа, иҭыҵуан акритикатә статиақәа знылоз аизга "Ажәеи аамҭеи", иара убас, ажурнал "Алашараҿы" ицәырҵуан еиуеиԥшым иҵарыз ақәгыларақәа. Амузыка аганахьгьы ашәақәа рҭыҵра ахә зшьоз амузыкантцәа ыҟан.

Хымԥада, аҟазацәа рахьтә аӡәы еиҳа илшарақәа ҭбаан, даҽаӡәы дхьысҳазар ауан, аха, зегь акоуп, хылаԥшрак аман. Иахьеиԥш инеиужьны аибарҽхәареи ахырҽхәареи ыҟамызт сҳәар сылшоит урҭ аамҭақәа ирхааныз лаҳасаб ала.

Иаҳбозеи иахьа? Аспектакль ықәзыргыло ихаҭа ирҽхәо асоциалтә ҳақәа рҿы даацәырҵуеит, ашәҟәы зызҭыжьыз аӡыргара мҩаԥигоит, уаҟа ихырку ажәақәа рҳәар рылшоит абжьааԥны ианимаҳауа дҵәылызхуа.

Араӡара даара имариам усхеит ҳазҭагылоу аамҭазы. Аԥҳа иҟалҵо ан илырҽхәоит, нас ауацәеи аҭынхацәеи аҷаққәа (алаикқәа) аақәдыргылоит, убри аан ахҳәаа даҽа хырхарҭак аҭан изҩызгьы ижәлоит уи иазку арҽхәаҩцәа. Акыр иџьбараз акритик Владимир Аҵнариа истатиақәа руак аҿы иҩхьан "ҳара ҳаиуареи ҳҭынхареи шыҟоу ала, акритика уамак анарха амам" ҳәа. Аҵарауаҩ Владимир Агрба иакәзар, ирониатә ҟазшьала ихы дахлафаауа иҳәахьан "акритика шамуаз анызба, арҽхәарахьы сиасит" ҳәа.

Шәара шәазхәыц, арҭ ахыбаҩқәа акритика аԥеиԥш шамамыз рҳәозҭгьы, азҵаара заҟа ихьанҭахаз? Апоет Таиф Аџьба дышхәыдамызгьы, "Пушкин ишьҭахь ажәеинраала аҩра цәгьоуп" иҳәон, аклассик иҩаӡара аҽахьыгӡара шыуадаҩыз еилкааны. Пушкин анаҳҳәа, хыԥхьаӡарала аурыс гени ишәҟәқәа раҵкыс ҭзыжьхьоугьы ануԥыло ыҟоуп ҳара ҳҿы, ахыԥхьаӡара мацара иаанаго ыҟазар. Ҳазҭагылоу аамаҭазы "споет бзиоуп" зҳәаз дпоетхоит, "срежиссиор дууп" зҳәаз дрежиссиоруп, скомпозиторуп зҳәазгьы ус.

Абри аамҭазы, аҟазараҵәҟьа злоу ашәшьыра ианыҵахогьы ҟалоит, избанзар дара рхы ирзаҭәашьом ахӡыргара. Аколонкақәа равтор лаҳасабала, исгәаԥхо аспектакль иагу иабзоу атәы мацара сыҩуа салагеит, иара убас, даара дҟазоуп ҳәа ззысыԥхьаӡо изкны ажәа сҳәоит. Даараӡа исҭахын зны, арежиссиор Мадина Аргәынԥҳа лықәыргыламҭа Г. Лорка ипиеса "Бернарда Альба лыҩны" иазкны сгәаанагара сҩырц. Аспектакль цәгьа исгәаԥхеит, ҳаԥсҭазаара иашьашәалоуп. Иҟан иара убас сгәы еихьызшьуазгьы, уигьы сҳәарын, аха уаҟа ароль хадақәа руак саҳәшьа иналыгӡон азы, исыҩуа ԥсыуаҵас ииашахом сҳәан, савсит.

Акырынтә исҳәахьеит, хаҭала атеатрқәа русуразы Аԥсны анҭыҵынтәи атеатрҭҵааҩцәа ааганы, ҳтеатрқәа зегьы ррепертуар иахәарԥшны, "аҩеи-аӡеи" еилырхыр бзиан ҳәа.

Аибарҽхәареи ахырҽхәареи акультура абзиахь икылнагом, аԥхьаҩи, ахәаԥшҩи ироуроуп алшара, раҵкыс здыруа ианализ аԥхьара, азыӡырҩра, уи акыр иацхраауан агьама бзиа ашьҭкаара. Иахьа асоциалтә ҳақәа рҿы иубоит аԥсуаа иҳацәтәымыз ацәырҵрақәа, урҭ ирылыскаауеит ауацәеи аҭынхацәеи еицлабны рҭахцәа ахьдырҽхәо. Зҭынха дминистрхаз Facebook адаҟьаҿы адныҳәалара ҟалҵар лылшоит, аҩны днеины ималырҽхәар амуашәа. Абас, асоциалтә ҳақәа рцәырҵра ҳабҩарақәа цәырнаго иалагеит, аха, зегь реиҳа ихьаагатәу, аҟазараҿы аибарҽхәара аҳра ауа иахьалагаз ауп.

Аҵарауаҩ Валери Бигәаа абри азҵаатәы хьааганы, мышқәак раԥхьа абас ахҳәаа ҟаиҵон Facebook аҿы: "Еибарҽхәарыла ҳдоуҳатә культура инхаз ахәыҷгьы ҳалгоит. Аԥсышәала иҭыҵуа - газеҭума, журналума, шамахамзар аинтеллекттә зыҟаҵара рныԥшӡом. Ҩышьа ззымдыруа авторцәа, аҩымҭа еихҳәеиҵҳәа иананырҵо рацәоуп. Ак сҳәоит ҳәа уаналага, уԥсыр уҵәыуара иааӡом. Ас ҳаналага, ҳсахьаркыратә литературагьы ҟалом, ҳмилаҭтә журналистикагьы".

Ари зыҩуа аҵарауаҩ Бигәаа ихы дацәшәаны акәым, иаргьы ибарҭоуп ҳазну амҩа азоуп дызгәамҵуа. Аҵарауаҩ абри азҵаатәы азы аилацәажәара аҭахуп ҳәа агәаанагра имоуп. Зегьы иреиӷьуп, иҟоу аҟазара ахырхарҭақәа, алитературагьы уахь иналаҵаны, атәы здыруа ахҳәаа арҭалар, апрофессионал иажәа акраҵанакуеит, ҳазҭагылоу ирҩашьагоу аамҭазы.

Ус сҳәаргьы, иахьа атеатртә, алитературатә, амузыкатә аналитика хықәкыла иаҿу дарбану? Ари аганахь аҵара змоугьы рацәаҩым, ари амҩа хра шалам баны уи занааҭс ишьҭызхуагьы маҷҩуп. Абас ҳашцо ҳанца, зынӡа ҳҩашьоит, аграфоман ҳаԥхашьаны апремиа иаҳҭар ҟалоит, аҵарадыррахь ус змам имҩа ааҳартыр ауеит.

Избан изалымшои? Ԥынгыла дук ыҟоума? Ацензура бааԥс акәымкәа, хра злоу аналитика ир, иԥсыҽу аган иаванархар ҟалоит, аха уи иаҭахуп агәаӷьра ду атәы здыруа рганахьала.

Аԥсуа драматә театр асценаҿы. Архивтә фото
© Sputnik / Томас Тхайцук Рада Ажиба

Шәазхәыц, иаҳҳәап аҳәынҭқарра ахарџь ала ҵакы змам ашәҟәы аҭыжьра ахарџь баша аӡы ишҭаԥсо... Шәазхәыц, ҳара, зекономика хьысҳау ҳзыҳәан, уи заҟа иаахоу. Аамҭа цар, зегь акоуп ихьысҳау канаԥсоит, ахҷаҭқәа роуп иаанхо.

Аԥхын ақыҭаҿы аԥсшьара азы санцо, есышықәса иаасыртуеит Алықьса Гогәуа иҩымҭақәа реизга. Ҿыц избазшәа сеиҭарыԥхьоит иҩымҭақәа. Саԥхьацыԥхьаӡа исныруеит, урҭ рхыԥша заҟа иҵаулоу. Аԥсшәа ахаҭа мыӡыр, Гогәуа иҩымҭақәа наунагӡоуп, егьырҭ аклассикцәа Баграт Шьынқәба, Иуа Коӷониа, Миха Лакрба уҳәа аамҭа иԥнашәахьоу арҿиаҩцәагьы рырҿиамтақәа налаҵаны. Аамҭа ахаҭа зеиӷьыҟам бырҵкалуп, аха усгьы, аибарҽхәареи ахырҽхәареи ҳазмырҿио ҟазшьа бааԥсуп…

Автори аредакциеи ргәаанагара еиқәымшәозар ҟалоит.

46

Аигумен Киут: аԥсадгьыл азы иҭахаз рыхьӡала абаҳча ду Гәыма иҟалар сҭахуп

0
(ирҿыцуп 15:53 20.09.2020)
Аҟәа араион Гәыма (Каман) ақыҭа иҟоу аԥшьа Иоанн Ахьҿы ихьӡ зху ауахәама иахагылоу аигумен Игнати (Киут) арадио Sputnik аефир аҿы арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҟны еиҭеиҳәеит амҩа аиҭашьақәыргылара анаҩс шаҟа аамҭа рыла аныҳәарҭаҟынӡа инеиуа, гәазыҳәарас имоу атәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Киут Гәыма амилаҭтә баҳча аҟаҵаразы игәазыҳәара атәы

"Даара иманшәалахеит, аха, ишыжәдыруа еиԥш, уи зныкала иҟалаз усым. Акыр шықәса ҳашьҭан, ҳазҿлымҳан амҩа акаҭран ақәҵара Аҟәантәи ҳазҵаныҳәо амонастыр аҟынӡа… Атуристцәа рзы акыр иманшәалахеит, аха убасгьы ҳара ҳтәылауаа бзиа ирбоит Каманҟа аара. Сара игәасҭеит, иаҳа лассы-ласс иаауа иалагеит. Ара уԥсы ахьушьаша аҭыԥқәа ыҟоуп. Ахәыҷқәа ааргоит, аҳауа цқьа рфоит, ауахәамаҟны анцәа иҳәоит. Абри традициа бзианы иҟалеит, сеигәырӷьоит Каман бзиа иахьырбо Аԥсны иқәынхо. Рыхгьы бзианы имҩаԥыргоит, зны-зынла агәамсам аанрыжьлоит, аха уажәы иаҳа идрыцқьо иалагеит, апакетқәа ирҭаҵаны Аҟәаҟа машьынала иргоит агәамҭаԥсарҭақәа рахь. Акультуратә хымҩаԥгашьа аганахьала иаҳа еиӷьхо иалагеит", - ҳәа азгәеиҭеит Киут.

Иара иазгәеиҭеит ақыҭаҟны аԥсадгьыл ахьчаҩцәа ршьа ахьықәыршоу аҭыԥқәа шырацәоу, игәазыҳәараны ишимоу урҭ рыхьӡала абаҳча аҟаҵара.

"Сара убас исҭахуп, Каман ацҳа аду инаркны ахәыҷы аҟынӡа абаҳча ҟарҵарц. Аԥсуаа иқәынхо зегьы еизаны, досу рыцԥхьаӡа ашәырҵлақәа еиҭарҳарц, абри милаҭтә паркны иҟаларц сҭахуп. Ауаа зегьы арахь ргәы ацԥыҳәаны иаауа, абри доуҳа ҭыԥны, аибашьраҟны иҭахаз ирызку абаҳча ду ҟасҵарц сгәы иҭан, сақәгәыӷуеит иҟалап ҳәа", - иҳәеит Киут.

Иара убасгьы дазааҭгылеит Гәыма иҟоу ауахәама иахьатәи аҭагылазаашьа, аусушьа атәы.

Шәазыӡырҩы аудио.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0