Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии

Хырԥашьа змам: аџьал аԥсуаа рдунеидкылашьаҿы

236
(ирҿыцуп 18:17 21.03.2019)
Заџьал ааигәоу ауаҩы иара ишизымдыруагьы, ихымҩаԥгашьа, иҟазшьа аҽаԥсахуеит ҳәа ирԥхьаӡоит аԥсуаа. Абжьааԥны ирбахьаз иакәӡамкәа, зҽызыԥсахыз изы "иаџьал ааима?!", "иаџьал иҟәаҟәа иқәтәоума?!", "Акы шиԥеиԥшу идыруашәа!" рҳәон. Аԥсуаҭҵааратә институт аетнологиеи антропологиеи рыҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ, ААУ адоцент Марина Барцыцԥҳа дазааҭгылоит аԥсуаа ртрадициатә дунеидкылашьаҿы аџьал ишазыҟоу.

Марина Барцыцԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа рмифологиатә хәыцшьала, ауаҩы иразҟы, иԥсҭаазаратә хәҭа, уи иԥсра Ашацәа изыршахьеит даниуаз, "илахь ианырҵахьеит". Ашацәа иузыршаз ԥсахра амаӡам, узацәцом ҳәа иԥхьаӡан. Еиҳарак, хырԥашьа змам ҳәа ирԥхьаӡоз ахатәы насыԥ акәын. Аха уаагьы иаҭахуп аҽышәара - унасыԥ "уацныҟәароуп", ухиазароуп "ианумԥыхьашәо", "иуаҩумыжьроуп". Уимоу, агәымшәара анасыԥ иабжоуп, мамзаргьы, ишәаз инасыԥгьы ицәцеит ҳәа рҳәоит.

Алахьынҵаҵәҟа ишынеибаку иаазыртуа аԥсра ауп. Ауаҩы дыԥсаанӡа, иаџьал - иԥсышьахаз умбакәа иԥсҭазаарамҩа, илахь ианыз инагӡаны узалацәажәом.

Хырԥашьа змам аџьал

Аԥсуа дфаталиступ ҳәа изуҳәар алшоит. Ишаҳбо еиԥш, уи иԥсҭазааратә философиаҿгьы крызҵазкуа зҵаароуп - хырԥашьа змами ауаҩы ихақәиҭреи реиҿыбаара (предопределение и свобода воли). Иагьа заа иӡбаны иҟазарагьы, иаагозар, ахатәы насыԥ аҿы аҽышәара акыр аҵанакуазаргьы, аџьал – ауаҩы иԥсышьа атәы хазуп зынӡа. Уа аханатә Ашацәа изыршоит хынтә дахыԥаратәы аҭагылазаашьа. Раԥхьатәи иқәиҵо аԥсышьа дзахыԥар, аҩбатәи ииҳәаз дақәшәо, аха уигьы дзахысыр, ахԥатәи Ашацәа руаӡәы ииҳәаз - уи шамахамзар хырԥашьа змам ауп, уигьы данзахыԥа - нас ақәра игоит.

Афольклор аҿы ишаҳбо ала, ауаҩы иаџьал данаадгыло аамҭаз, Ашацәа иааигәа иҟоуп, данзахыԥа - иқәра иацырҵоит. Ҳинформант, адырҩы Агрԥҳа-Ҳашыг Ира излалҳәоз ала, "аџьал ада егьырҭ акымзарак хырԥашьа рымаӡам. Аџьал хынтә Ҳазшаз ииҭоит ауаҩытәыҩса, адунеи иқәу. Иара иҟәыӷарыла, идыррала, иара ибаҩ илоу ала ихы изахырԥозар, хынтә азин ииҭит, имоуп".

Зегьы ришьа еиԥшуп, аха рыԥсышьа хаз-хазуп. Аԥсуаа ражәа иалоуп "досу дызлаҳәоу дагоит, дызлаҳәам дагом" ҳәа. Иаҳҳәап, ӡыла иԥсраны иҟоу, иагьа дацәухьчаргьы, аӡы аҟноуп иԥсра ахьыҟало. (Шамахамзар, иззымдыруа дыҟам ҵлала иҭахараны иҟаз ихәыҷра инаркны дунеихаан аҵла дацәыхьчаны иқәрымҵоз итәы. Даныҩеидас, ҽнак зны агәылара аҳәҳәабжь геит, дыццакны ддәықәлеит уахь, аха иԥтыз иеимаа аҵӷа ҿасҳәоит ҳәа изшьапык аҵла иахьнадиргылаз, илаҿҟьан, хыла аҵла дахьнаахаз иара уа дыԥсит).

"Уимоу ауаа раџьал рдыруа ииуан", - рҳәоит. Иаҳҳәап, Ашацәа асаби илахьынҵа аныршоз, анацәагьы ираҳауан, аха ҳинформантцәа ражәақәа рыла: "ус изааиуаз, анацәа ирзымчҳауа ианалага, нас иаҟәыҵит, рҳәеит".

Еицырдыруа сиужетуп, иаҳҳәап, Ашацәа абылра иаҿыз акәасҭӷа ишадырҳәалаз аӡҟы илахь ианырҵаз иаџьал. Ан илаҳаит "абри акәасҭӷа анбыллак иҿҳәаразааит" ҳәа шырҳәаз. Дара анца, уи ааҿҳәыганы амца ырцәаны, акы инылаҳәаны, ашәындыҟәра иҭаҵаны ацаԥха аркны ишлымаз лыԥсы ахынӡаҭаз. Аха данԥсы, иаабмыртын ҳәа шлалҳәахьазгьы, аҭаца ашәындыҟәра аартны, акәасҭӷа анылба, амца иақәҵан илблит, лыԥшәмагьы иԥсы ааихыҵит.

Раԥхьатәи анапхыц, раԥхьатәи ахаԥыц: ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа имҩаԥырго ақьабзқәа

Уимоу ауаа раџьал рдыруа ииуан рхәоит. Убри иашьашәалоуп абни аанда ҟазҵоз изку асиужет: зыԥсра аҿҳәара ззааигәахаз изымдыруа даныҟала, нас иҵаирсуаз аҵәҩан ахгьы аҵыхәагьы ҿҟьаны иҟаиҵон, ианбаалак иаарҳәны иҵеиҵап ҳәа. Арахь иара иаџьал ааины идгылахьан, иара издырӡомызт. Уи ауп аԥсуаа ражәа изалоу "аџьал ааигәоуп, агәыӷра хароуп" ҳәа.

Адәныҟа ҳәа ахәыҷы иныҳәара
© Фото : предоставлено Ланой Цаава

Заџьал ааигәоу ауаҩы иара ишизымдыруагьы, ихымҩаԥгашьа, иҟазшьа аҽаԥсахуеит ҳәа ирԥхьаӡоит аԥсуаа. Абжьааԥны ирбахьаз иакәӡамкәа, зҽызыԥсахыз изы "иаџьал ааима?!", "иаџьал иҟәаҟәа иқәтәоума?!", "Акы шиԥеиԥшу идыруашәа!" рҳәон. Аԥсуа жәаԥҟа убасгьы иалоуп: "Цәгьа зԥеиԥшу аҭаацәа бызла еибакуеит" (иаҿшәырԥш: "аџьма инҵәаша тәыҩала еисуеит").

Џьалк дахыԥеит ҳәа ирыԥхьаӡон, ауаҩы машәыр ӷәӷәак, рыцҳарак дақәшәаны деиқәхар. Ихәыҷқәа ма даҽа џьоукы рразҟы даҵанакит ҳәагьы анацырҵоз ыҟан.

Агрԥҳа-Ҳашыг Ира лажәақәа иалан: "Данцоз разҟы бзиа инапы ихьишьт. Убри иразҟы ала даанхазаргьы ҟалоит… Хҩык шәеицуп. Шәразҟқәа ак акәӡам. Ма разҟы бзиак аӡәы илоуп, ма лахьынҵа бзиак ари илымоуп, ма ҽа гәамчк имазар ҟалоит, мамзар игәамч лаҟәызар ҟалоит. Шәара шәразҟала иара дныҟәозар, шәа дшәыхьчеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ма иара шәихьчазар ҟалоит" (ақ. Хәаԥ 1993ш.).

Ауаҩы џьалда дҭахаргьы ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡон аԥсуаа - уи далаҳәаӡамкәа, машәырла, иара иаамҭаӡамкәа иҟалеит ҳәа. Убри ауп есымша изырҿакыз аныҳәаԥхьыӡ "Амашәыр алԥха ҳаҭ!". Амашәыр зчычаз ауаҩы изкны аныҳәара мҩаԥыргон, ихьӡала арбаӷь аурышьҭуан, ацәашьы кны, акы ихшьааны "Амашәырныҳәа" ҳәа дырныҳәон.

Убасгьы иҟалон уи дшыхәыҷыз иразҟы рбылхьазар - иара игәнаҳарак, ма иабацәа рхарала ажәытә бӷарак, шәиирак рышьҭазар, баша мышьҭацәгьарак, лаԥшык, шьыцрак, ҳарамрак аҟынтә иаауазар. "Ашацәа дыршеит аха абжьыхцәа (агызмалқәа) дыбжьырхыр ҟалоит" рҳәон. Уи иразҟы блуп ҳәа ипхьаӡан. Аԥшқа имч игәамч маҷуп, алаԥш ичычоит ҳәа иацәыхьчараз иҟарҵоз рацәаӡан: 40 мшы ихыҵаанӡа ибара инеиуамызт, аҩны ддәылыргомызт, игараҿы дызхьчаша алаԥшхырԥагақәа кнарҳауан, ихала дынрыжьуамызт, ма аҩымсаг игара инхәыҵаршәны индәылҵуан, уажәеиԥш дышԥаԥшӡоу ҳәа иџьашьаны ирҳәомызт, абзалаԥш еиԥш иацәшәон аԥсылаԥш, убас иҵегь ирацәаны…

Аразҟы аԥсахра

Асаби ихьчараз, иеиқәырхараз, иразҟы аԥсахразы иҟарҵоз аныҳәарақәа рацәан. Иаҳҳәап, иилак ахәыҷы ан "длыҵамгыло даналагалак", уи ашьҭахьтәи дшаалоуз ибжьгьы лаҳаанӡа, дылмырбаӡакәан "дӷьычны длыҵыргон". Даҽаџьара драаӡон. Нас ԥыҭраамҭак ашьҭахь анаӡӡеи дырхынҳәны ан длылҭон. Уи инаркны илоуаз ахәыҷқәа еиқәхон ҳәа ирԥхьаӡон. Имҩаԥыргон убасгьы ахәыҷы "даахәаны дырҭиуашәа" амагиатә практика.

Убри иашьашәалан "Аиҭаира" ҳәа иҟарҵоз аныҳәара "ахыц икылгара", ма аҵла адац, ма ашәхымс аҵаҟа ижны… Нарҭаа репос аҟны Сасрыҟәа ихәыҷкәа иара инапала иҭахараны ишыҟаз гәҩарас ианыҟалҵа, иԥшәма ԥҳәыс иара имырдырӡакәа илыхшаз асаби ааӡара хараӡа амшын агәаны, уаҩ дахьзымнеишаз дгьылк аҿы дылҵәахит. Аха уигьы дамыхьчеит. Сасрыҟәа уарбажәык даашьҭнаԥаан, изымдыруаз иҷкәын хәыҷы дахьыҟаз днанагеит, нас аҵәа цәырԥсаны исыркуеит ҳәа иахьынаирххаз ахәыҷы длахаҳаны иара уа дыԥсит.

Аԥсуаа, Кавказ зегьы аҭыԥ ду аанызкылоз ахәԥҳара ("аталычество" ҳәа изышьҭоу) ахәыҷқәа ааӡара ҳәа иахьырышьҭуаз, ус баша иааӡара адагьы (социализациа), убра ахьчаратә функциагьы ыҟан. Данмаҷыз, данысабииз иабацәа, ишьҭра рлахьынҵа, рыгәнаҳарақәа дрыцәганы, нас ддырхынҳәуан даныҩеидаслак, иара иразҟи илахь ианызи ихаҭа анырра риҭаратәы дыӷәӷәаханы даныҟалалак.

Аԥсуа идунеидкылараҟны ацәгьа уны ахҿыхра шамахамзар иамаӡам. Цәгьа зуз – цәгьа иԥеиԥшуп, "индульгенциа" ҳәа изышьҭоу ара аахәара ауамызт. Рлахьынҵеи рҭакԥхықәреи еизакын бжь-абиԥарак. Иабдуцәа цәгьа рузар, иара иҟынӡа ишааӡоз еиԥш, иара иԥсҭаазаараҿ иакәым иамхаҟаҵазар, имшала бӷарак, шәиирак, нас ихшаз урҭ ирыхшаз бжь-абиԥарак ирыхьӡар ҟалон, урҭ рлахьынҵа бжьнахыр ауан. (Иахьа аҭҵаарадырра излаҳәо ала, бжь-абиԥарак рышьҭахь ДНК аҽаԥсахуеит). Убри иадҳәалоуп, раԥхьаӡа иргыланы, ҳара ҳгәанала, аԥсуаа иахьанӡагьы еиқәырханы иаарго аныҳәара "Иаҳзымдыркәа ҳаздырыз" зызкыз. Насгьы, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, убарҭқәа рыриашара, анырра рыҭара иазкын ирацәаӡаны иҳамаз амзартә еиԥш, убасгьы окказионалтә ныҳәарақәа.

Празднование одного из старейших праздников абхазов Ацуныҳәа в селе Дурипш
© Sputnik Сария Кварацхелия

Ауаҩы ижәлари иареи иеицырзеиԥшу аамҭеи алахьынҵеи рыман. Уаҩ илахьынҵа изыԥҵәоу аамҭа ишадҳәалаз еиԥш, аамҭа ахаҭагьы лахьынҵан иара изы. Аха уи иара имацара иакәымкәа, иқәлацәеи, ижәлари иеицырзеиԥшны еицеиҩыршон. Иахьанӡагьы еиқәханы иааргоит уи иазку аныҳәара "Аамҭахә" (доля времени). Убригьы ариашара, арҽеира алшоны ирԥхьаӡон, ишаҳбо ала.

Ажәакала, аԥсуаа итрадициатәу рдунеидкылашьаҿы, ауаҩы илахьынҵа, иразҟы мчыла изаамгозаргьы, ибжьимхроуп, дацныҟәозароуп, идырны гәнаҳара ҟаимҵароуп, игәиҽанызароуп хымхьчарыла дҭамхарц. Иахьынӡауа иаџьалгьы дахыԥаратәы дазхиазароуп.

Иԥсҭаазаара зегьы ныҳәарыла, ныҳәаԥхьыӡла ихиоуп… Уимоу, иҿаҳәатәы наӡар ҟалон, иаҳҳәап, "аӡы шыцәоу" ма "жәҩангәашәԥхьара" ибаны, аныҳәара дахьӡар. Убри алагьы иԥсҭазаара, иҭаацәа ма ижәлар рразҟы иԥсахыр илшон, зыҳәара дахьӡаз зеиԥшраз еиԥш.

236

Жәлар рашәақәа ирызҟазоу: ашәаҳәаҩ Џьамал Мархолиа иҭоурых

166
(ирҿыцуп 16:51 28.11.2020)
Дарбанызаалак инапы злаку азанааҭ бзиа ибозар, гәык ала дазнеиуазар, уи иқәымҿиар ауам. Зхәыҷаахыс аԥсуа жәлар рашәақәа ирызҿлымҳау, урҭ рахьтә еицырдыруа зегьы ҿырҳәала изҳәо, Гагратәи афольклортә ансамбль "Кьиараз" ахкныгӡаҩцәа ируаӡәку Џьамал Ражден-иԥа Мархолиа.

Џьамал Мархолиа изҳаит Аацы ақыҭан, аҟазара злаз аҭаацәараҿы, хҩык аишьцәеи, хҩык аиаҳәшьцәеи рыгәҭа. Иаб Ражден деицырдыруан "Азар ашәа" зеиԥш ыҟам анагӡаҩы ҳәа. Иаб иаҳәшьа Шьамина агитара аларҳәон. Убри аҟнытә иџьашьатәым Џьамали, иеиҳабацәа Џьубеи, Игори амузыкахь ирылаз абаҩхатәра ҷыда.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Џьамал Аацытәи абжьаратә школ дҭалеит, аха анаҩс диасуеит Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аинтернат ахь. Усҟантәи аамҭазы аҵараиурҭа директорс дахагылан Леила Ачԥҳа, аҵара аҟәша напхгара аиҭон Гиви Агрба. Џьамал Мархолиа иахьагьы иҳәоит урҭ рҵареи рааӡареи рҿы ароль дуӡӡа шынарыгӡаз. Ахәыҷқәа дара ирҿыԥшны аамысҭашәареи, алеишәеи, адыррахь агәазыҳәареи рылаҽуан есыҽны.

Акомпозитор, адирижер, ашәаҳәаҩ Ражден Гәымба
© Фото : из архива семьи Гумба

Асовет еидгыла аамҭақәа раан, ахәыҷқәа аҵара инаваргыланы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рҿы рҽалыркаарц, анаҩс азанааҭ алхраҿы ицхыраагӡахоит ҳәа ирзеиҿыркаауан аолимпиадақәа, убас амузыка азгьы.

"Алықьса Кәакәасқьыр ҳәа амузыкант бзиа аинтернат ахь даҳзааит, аолимпиада ҳазыҟаиҵоит ҳәа. Сара саныхәыҷыз нахыс слымҳа иаҳауаз аԥсуа ашәақәа ракәын, сҭаацәа ирыцназыгӡон азы маҷк иадамхаргьы аԥышәа сыман ҳәа схы сыԥхьаӡон, аха уеизгьы еидикылоз ахор саднамкылар ҳәа сшәон. Ашьҭахь, агәаҭарақәа рҿы сшаликааз ансеиҳәа сгәырӷьара ҵҩа амамызт. Аолимпиадақәа ирылахәыз иреиӷьыз аҵаҩцәа ракәын азы ҳхы дуны иаҳбон, еиҳау аҩаӡарақәа ҳгәы рзыҳәон. Анаҩс амузыка ҳазыҟаиҵо далагеит акомпозитор дуӡӡа Ражден Гәымба. Аинтернат аҿы аклуб бзиа ҳаман, убраауп асценагьы ҳахьаиршьцылаз. Амала ҳгәы ҳзырхьуазгьы ыҟан, аԥсуа хәыҷқәа злаз ахор вбак амамкәа иқәгыларгьы, ақырҭқәа аԥхьагыларазы рҽырымшьуази, аҩбатәи аҭыԥқәа ракәын иҳаҭәаршьоз", - ихәыҷра шықәсқәа игәалашәоит Џьамал.

Ашәаҳәаҩ раԥхьаӡакәны асцена ду ахь данцәырҵ инигӡаз "Лакоба изы ашәа" ауп. Урҭ ацәаҳәақәа иахьагьы иҿаҿы иааилоит ахәыцрақәа дынрымҽхаркуа.

© Foto / фото из архива Джамала Мархолия
Џьамал Мархолиа

Џьамал Мархолиа аиҳабыратәи аклассқәа рахь даниас, иашьа Игорь дицны нхара Пицундаҟа дааит. Усҟан акурорттә еилазаара аргылара ианаҿыз акәын, аобиект анџьныр хадас иамаз Ҭамара Гыцԥҳа наҟ-наҟ усурҭа ҭыԥлеи нхаралеи еиқәшәап ҳәа аԥсуа ҿар арахь ааԥхьара рылҭон хаҳәк иадамхаргьы еиқәырҵап ҳәа. Лара илыбзоураны Пицунда зшьапы азаркыз аԥсуаа иахьагьы инхоит, инҵоит.

Џьамал иашьа Игорь Мархолиа, Пиунда 1967 шықәсазы иаԥиҵеит раԥхьатәи ашәаҳәаратәи акәашаратәи ансамбль "Амзара". Убри алагьы жәлар рмузыка ықәыҩҩит араҟа. Џьамал иакәзар, ахкынагӡаҩцәа дреиуан. "Амзара" аҟны адагьы, ашәаҳәаҩ аусура далагеит акурорттә еилазаараҿы акультуратә-массатә усмҩаԥгатәқәа реиҿкааҩыс.

фото из архива Джамала Мархолия
Ансамбль Кьиараз

1972 шықәсазы Џьамал Мархолиа аррахь иԥхьоит, иуалԥшьақәа наигӡон Иарославль. Азеиԥш ԥсадгьыл иуал анаиҭа, уажәшьҭа Пицундаҟа акәымкәа иаб игәараҭахь Аацыҟа дхынҳәуеит. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра алагаанӡа, 18 шықәса инарзынаԥшуа иқыҭауаа рымаҵ иуан. Џьамал Мархолиа Аацы ақыҭа аспорттә Комитет аиҳабыс дарҭеит, убас напхгара аиҭон акомсомол, азанааҭ Еидгыла, ДОСААФ, деиҳабын атеатр.

"Усҟан ақыҭақәа рҟны аԥсҭазаара еилашуан. Аҿар аҵара ҵара ашьҭахь, аиҳабацәа ракәзар русура ианахашәалоз аамҭа ахьархыргоз, уимоу рҟазареи рбаҩхатәреи ахьаадырԥшоз атеатр, ашәаҳәаратәи акәашаратәи ансамбль, аспорттә кружокқәа ҳаман. Араиком Апартиа актәи амаӡаныҟәгаҩс иҟаз Константин Озган ицхыраарала Аацы аҽырҩырҭагьы ааҳартит. Ажәакала қыҭак ҳаҵамхо ҳаҟан. Аацы анҭыҵгьы ҳтеатр Ш. Ҷкадуа иҩымҭақәа ирылхыз асатиратә миниатиурақәа ддырбон егьырҭ ақыҭақәа ирҭааны, убас Лиудмила Хынтрыгә-иԥҳа Хагәышьԥҳа лааԥсара зду ҳ-аколнхаратә ансамбльгьы ажәлар ргәы шьҭнахуан", - еиҭеиҳәоит Џьамал Мархолиа.

© Foto / предоставлено Галиной Ажиба

Аԥсны арыцҳара ианҭагыла, 1992-1993 шықәсқәа рзы, Џьамал иашьцәа дрывагыланы бџьарла иԥсадгьыл ихьчон. Авзвод "Аиааира" захьӡызгьы командаҟаҵаҩс даман.

"Аибашьра адәаҟны иҟалалон ашәак анаацәыраҳгозгьы, зны-зынла игәышьҭыхгаз, зны-зынла ҳахәрақәа зырӷьоз. Ашәа-ари цәанырроуп, ҩнуҵаҟала ушьақәзыргыло хәшәуп", - иҳәоит иара.

Џьамал Мархолиа аибашьраҿы иааирԥшыз агәаӷьреи, ахаҵареи рзы ианашьоуп "Агәымшәаразы" амедал.

Аԥсны аҭынч ԥсҭазаара анышьақәгыла ашьҭахь, Џьамал Мархолиа Гагра араион, Алаҳаӡыхь ақыҭан аҩны аахәаны иҭаацәа иманы арахь нхара дааит. Раԥхьатәи ашықәсқәа рзы аусура далагоит абҩарҵәыра арҵаҩыс Валери Орчыҟәба директорс дызмаз Гагратәи аԥсуа школ №1 аҟны. Анаҩс, Ҭенгьиз Габуниа иааԥхьарала Гагра араион акультура аҟәша аинспекторс аус иуит. Ус ишыҟаз, ашәаҳәаҩ иҟазара атәы здыруаз Оҭар Хәынҵариа, Гагратәи афольклортә ансамбль "Кьиараз" анапхгаҩы Баграт Багаҭелиа иирдыруеит Џьамал Мархолиа иӡбахә.

"1997 шықәсазы Баграт Багаҭелиа ааԥхьара сиҭоит афольклортә ансамбль "Кьиараз" ахь ахкынагӡаҩыс. Уи нахыс еиԥмырҟьаӡакәа абра сыҟоуп", - инаҵишьит ашәаҳәаҩ.

Џьамал Мархолиа амузыкахь имоу абаҩхатәра иҩнаҭаҟны акәзар ашьаҭа ахьакыз, анаҩс Ражден Гәымбеи, Алықьса Кәакәасқьыри рыбзоурала асцена ду ахь дцәырҵзаргьы, дартистны ажәлар дрылазырҵәаз Аԥсны Жәлар рартист Баграт Багаҭелиа иоуп.

"Баграт Аҳмаҭ-иԥа Багаҭелиа иеиԥш арҵаҩы дыҟамзар ҟалап иахьагьы. Акомпозитор дуӡӡа иааԥсара ӷәӷәаны исыдуп. Уи аус сыдиулон индивидуалла, аҩны. Сыбжьы ааиразы зны имариаз ашәақәа сирҳәон, нас еиҳа иуадаҩу рахь ҳаиасуан. Сҟазара ҳаразкыз, адисциплина аҽақәыршәаны аусушьа сзырҵаз Баграт Аҳмаҭ-иԥа иҟамзаара даара иаҳныԥшоит Гагра амузыка знапы алакыу зегьы. Убасцәҟьа иӡбахә сымҳәар ҟалом Оҭар Хәынҵариагьы. Дара аҩыџьагьы алегенда уаа ҳәа исԥхьаӡоит", - амузыкантцәа дуқәа дрыхцәажәоит Џьамал Мархолиа.

Ашәаҳәаҩ "Кьиараз" дацны хыԥхьаӡара рацәала аконцертқәа ихы рылаирхәхьеит Аԥсни, анҭыҵи. Зегь раасҭа игәалашәараҿы иаанхо, "аԥсуа чара" захьӡу амузыкатә композициазы Маиҟәаԥ "Гран-при" ианаԥсаха ауп. Ахәаԥшцәа ҳмилаҭ ацәа зыҟәныз ақәгылара џьашьатәыс ирзыҟалеит. Џьамал уи акомпозициаҿы асценахь дааиуеит ихәда ашәарах ықәҵаны, "Ажәеиԥшьаа" рашәа нагӡауа.

Марина Жиба
© Фото : из личного архива Марины Жиба

Џьамал Мархолиа иахьа аԥсуа жәлар рашәас иааизымдыруа ыҟам уҳәар ауеит, ажәлар ирылаҵәаны иҟоу рахьтә. Убас зҿлымҳара аиҭоит аԥсуа естрадагьы.

"Сара зегь раасҭа бзиа избо ашәа ҳәа акагьы сымаӡам. Жәлар рашәақәа зегьы сзеиԥшуп, аха зынагӡара сзыманшәалоу атәы уҳәозар "Ажәеиԥшьаа рашәа", "Ахра ашәа", "Ахәра ашәа", "Данаҟаи иашәа", "Салуман", "Смыр Гәдиса", "Озбақь ахаҵа" алскаауеит. Аестрадатә артистцәа рахьтә исымоуп зашәақәа еиҳа исзааигәоу, иаҳҳәозар Анатоли Алҭеиба, Заур Зыхәба", - инаҵишьит ашәаҳәаҩ.

Џьамал Мархолиа 23 шықәса раахыс аус зциухьоу артистцәа рахьтә зыбжьы уамакала игәаԥхо, насгьы ашәа зыцҳәара мариоу ҳәа рыхьӡ иҳәеит Марина Жьиԥҳа, Назырбеи Ебжьноу, Алик Чуаз, Славик Мхонџьиа, Мактина Абӷаџьааԥҳа. Даара абжьы ссир ихан адунеи зыԥсаххьоу Витали Гәымба.

© Foto / Саида Жиба
Ансамбль "Кьараз"

Иахьа ансамбль "Кьиараз" иаднакылаз аҿар рахьтә, Џьамал Мархолиа ԥсабарала илоу абаҩхатәраа џьашьаны дилацәажәоит Инал Жьиба. Иагьазгәаиҭоит арԥыс арҵаҩы бзиа димазар, амузыка аганахь ала хара ицо аӡәы иакәны дшыҟоу.

Џьамал Мархолиа иԥсҭазаара абжеиҳан ажәлар рымаҵ аура ишазкызгьы, ԥсыуа ҵасла, қьабзла иааӡоу ԥшьҩык ахшара ршьапы иқәиргылеит.

Џьамал Мархолиа ауаҩы егьа ихшыҩ бзиазаргьы, аҟыбаҩ ҷыда илазаргьы, аԥсуара шьаҭас ианизыҟамла иааԥсара башахоит ҳәа иԥхьаӡоит.

166

Есымша исыцу сҩыза: апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара

127
(ирҿыцуп 11:20 23.11.2020)
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны апоет Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара иазикит.

Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанааи Анатоли Лагәлааи

Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.

Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!

- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.

Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!

- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!

Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.

Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанаа иҩызцәа рыгәҭа

Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.

Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!

Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!

Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!

- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!

- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.

Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!

Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!

Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!

Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:

- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!

- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!

Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.

"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.

Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,

Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,

Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,

Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!

127

Аԥсны даҽа 85-ҩык акоронавирус рыдырбалеит, ҩыџьа рыԥсҭазаара иалҵит

4
(ирҿыцуп 20:36 28.11.2020)
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 238-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 85-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.

АҞӘА, абҵара 28 - Sputnik. Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы аԥсҭбарақәа ҩба ҟалеит, ҳәа аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абҵара 18 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1946 шықәсазы ииз апациент. Иара акоронавирустә инфекциеи ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкреи иманы ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 19 рзы. Иақәнагаз атерапиа шызмҩаԥыргозгьы, идунеи иԥсахит игәеисра аԥсыҽхара иахҟьаны абҵара 28 рзы, ашьыжь.

Иԥсҭазаара далҵит 74 шықәса ирҭагылаз даҽа пациентк. Иара ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 26 рзы акоронавирус ицәа иаланы. Изымҩаԥыргоз атерапиа иахьмырԥшкәа, апациент иԥсҭазаара далҵит абҵара 27 рзы.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 67-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 56-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 7-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит 34-ҩык апациентцәа, аӡәы иҭагылазаашьа уадаҩуп.

Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 45-ҩык апациентцәа. 43-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ҩыџьа рҭагылазаашьа бааԥсуп.

Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 5883-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 3678-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 81-ҩык.

Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

4
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау