Ацәгьоуҩы иаанкыларҭа

Еицәоу умбакәа, еиӷьу уздыруам

258
(ирҿыцуп 18:17 01.08.2019)
Аҵыхәтәантәи аамҭазы Аԥсны ахи-аҵыхәеи имҩаԥысуеит ҳҳәынҭқарра ҵызшәаауа, ашәарҭадара ԥырхага азҭо ацәгьоура бааԥсқәа. Урҭ реиҳарак знапы алаҟьашьу аԥсуаа рыҷкәынцәа роуп. Избан аԥсуа ихьӡи ихьымӡӷи аԥхьа аргылара дзаҟәыҵыз, уимоу иуацәеи иҭынхацәеи убри аан адгылара ирҭо ишԥаҟалеи, ҳдунеихәаԥшра алаҟәра иабанӡаҿызаауеи? Абарҭ азҵаарақәа рзы лгәаанагарақәа лҳәоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Аԥсуа изы ахьӡи аҳьымӡӷи еснагь зегь раԥхьа игылан. Ус ауп сара ишысгәалашәо схәыҷрашықәсқәеи сыҩеидасымҭеи раамҭаз ирыҵаркуа ахҭысқәа сырзааҭгылозар. Сызхаану инаҷыданы, аиҳабацәа рцәажәарақәеи жәлар рҳәамҭақәеи ҳарзааҭгылозар, ахьӡи ахьымӡӷи ртәы зҳәо аҳәамҭақәа маҷым. Аиашазы, аӷьычреи ақәылареи уамак иус бзианы аӡәгьы иаликаауамызт, акы заҵәык "хара ицон рахәык, шәахәык заԥцаны иаазгоз" рҳәо саҳахьан, агәыла иҵаӷьычра пату шақәмыз аарԥшуа.

Рауль Ҳаџьымба амчратә усбарҭақәа рхадацәа алархәны аилацәажәара мҩаԥигеит>>

Схы здыруанаҵы исгәалашәо сырзааҭгылозар, иҟан агәнибархара, ма ахьымӡхыхра иахҟьоз ауаҩшьрақәа, арҳәра, ақәылара, аџьыбаҭалара уҳәа, ацәгьоурақәа рыӡбахә усҟангьы иааҩуан, аха иахьеиԥш амҽхак рымамызт. Саб дуаҩ ҭынчын, аха дыџьбаран. Аҭаацәараҿы быжьҩык ахшара ҳаҟан. Зны заҵәык ҳаилартәаны иҳаиҳәахьан "аӷьычра, ақәычра, амаҳагьара" аӡәгьы ишианеимыжьуаз. Ус иҳәеит, избанзар иара изы ахьӡи аҳьымӡӷи ирыҵаркуаз рацәан.

Иахьа Аԥсны Аҩнуҵҟтәи аусқәа рминистрра мчыбжьык ахь знык иҳаднагало адырраҭараҿы сқыҭа Кәтол ахаҭарнакцәа рыӡбахә ансаҳалак, дак насылԥсаауеит, избанзар "апоетцәа рқыҭа" ҳәа изышьҭаз кәтолаа рҵеицәа ас ацәгьоурақәа ҟарҵомызт аибашьра иалагаанӡа.

Аибашьра анеилга ашьҭахь, ҳабҩарақәа ааԥшуа иалагеит аԥсуаа. "Аиааира ҳгеит, иаҳҭаху ҟаҳҵоит" ҳҳәазшәа, "зыӷәра зыҿҟьаз аҽуреиԥш" нкылашьа ҳамамкәа ҳааҟалеит. Нкылашьа змам ацәгьоурақәа рҿаԥхьа азакәан аныԥсыҽха, амораль ззырҳәо анкаҳа, ҳашнеишнеиуаз акыр игәаӷьыуацәоу ацәгьоурақәагьы цәырҵуа иалагеит. Урҭ рахь иҳаԥхьаӡар алшоит зықәра маҷу рцәа аԥҽра. Ари аҩыза зымпыҵҟьаз рыуа, рҭахы налакны, ақыҭа иалырцон анкьа, ажәлар ахьцәажәогьы цәажәатә рымамызт, избанзар акыр ихьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡан. Абарҭқәа рыдагьы, ицәырҵит гьангьашрылатәи ауаҩшьрақәа, ауаа рӷьычра. Ахаангьы сгәы иаанагомызт ԥсыуак ихы иаҭәеишьоит ҳәа ауаҩы дышьны аҵеџь иҭажьра, ауаҩы дӷьычны гыгшәыгҵас даанкыланы изныҟәара, аԥара арҳара аҳаҭыраз. Аҵыхәтәантәи ахҭысқәа сырзааҭгылозар, уҭра уҭзырҟьо хҭысуп абаандаҩы цәгьаԥсышьа иҭаны абахҭаҿы ишьра. Уи аҵкысгьы еицәоуп ацәгьоура ҟазҵаз ирыдгыланы Аԥсны Апрокуратура ахада аԥхьа амилициа аусзуҩцәеи, ауацәеи, аҭахцәеи реизара. Ус анакәха, ацәгьоуцәеи азакәан еилазго аанызкылашеи рморалтә ҩаӡара еиҟарахеит.

Исгәалашәоит урыстәылатәи аусдкылаҩ Сергеи Клемантович ишьра еиҿызкааз ҳәа гәҩарас ирымаз данҭарк, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра аҿаԥхьа ауацәа еизаны амитинг шымҩаԥыргоз, мамзаргьы уи аус Иреиҳаӡоу аӡбараҭаҿы ианырыӡбоз иара "афырхаҵа хада" Жәлар Реизара адепутат Нодик Кәыҵниа "беспредел" ҳәа анҿиҭуаз - абри зегьы иаанарԥшуеит ҳмораль алаҟәра ишалагаз. Аҽы иаҳәаша акәадыр иаҳәон рымҳәоз ажәытәуаа…

Клемантовичи Скаредновои зшьыз ашьауӷа рықәырҵоит>>

Аԥсны атәылауаҩ Омар Мерцхәылаа дҭакны дызмаз ҳәа гәҩарас ирымоу зегь аԥсыуаауп, аԥсуа ҭаацәарақәа ирааӡаз роуп. Иабацеи нас наџьнатә аахыс ахьӡи ахьымӡги ҳәа ауаҩы данырааӡоз иларааӡоз? Аибашьра анеилга ибжьаӡзар, амал еизыҳәҳәареи асасааирҭақәа рынкылареи рфилософиа аҳра ауа ианалага?! Ибжьаӡит, азакәангьы мчыдахеит азы.

Иара азакәанқәа ирхылаԥшырц зуалу ирхаҭарнаку ауаҩӷьычра далахәуп ҳәа иааныркылаз Анзор Ҭарба цәгьаԥсышьа иҭаны Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра ахыбраҿы дҭадырхозар, уи ҟазҵаз ҳәа гәҩарас ирымоу амилициа аусзуҩцәа Аԥсны Апрокуратура хада "аҩынтәи арбаандаҩра" (домашний арест) захьӡу рызхоуп ҳәа азырыԥхьаӡозар, атәылаҿы аусқәа шҽеим аанарԥшуеит. Азакәан зыҟоу азакәан иацымныҟәо рахьырхәразоуп, урҭ рыҩганк анеиҟарахалак, аҳәынҭқарра ауасхыр еилабааит ауп иаанаго.

Хымз раԥхьа ирӷьычыз Омар Мерцхәылаа ацәгьоуцәа дырцәыбналеит>>

Ҳаԥхьаҟа ишьҭоуп алхарақәа, иалырхуа дарбанызаалак абри азҵаатәы аус анадимула, ҳабдуцәа раԥхьа идыргылоз ауаҩреи, ахьӡи, аҳьымӡӷи рыхьчара аԥсҭазаара ианыӡаауеит, ихьыԥшым, изинтәу аҳәынҭқарра ҳаргылоит ҳәа ҳаззеибашьыз аидеиагьы ацәаара ҳамбо иҟалар алшоит.

Ҭарба ишьра иалахәу ҳәа агәаанагара зызрымоу ахаҿқәа аҩнытә ҭакра рықәырҵеит>>

Ахьӡи ахьымӡӷи хымԥада азакәан аҿы иарбам, аха игәаӷьыуацәоу аус зымпыҵҟьоз ихаҭагьы иара иҵкарызгьы ҩыџьа ахьцәажәо идырцәажәомызт анкьа, уажәы ахшыҩ анаҳдырҵогьы убап, убриаҟара шьаҭанкыла аҽаԥсахт аԥсуа дунеихәаԥшышьа, иара убас, акыр иԥсыҽхеит амчра имҩаԥнагарц иауалу ахьырхәра.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

258

Аламыс азышәаҳәаҩ: Миха Лакрба диижьҭеи 120 шықәса ҵит

54
(ирҿыцуп 17:17 19.01.2021)
Ажьырныҳәа 19 рзы 120 шықәса ҵит диижьҭеи Аԥсуа милаҭтә драматургиа ашьаҭа зкыз Миха Лакрба. Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" иацҵо, апоет Анатоли Лагәлаа ианҵамҭа арҿиаҩы игәалашәара иазкуп.

"Иҟоуп убас аԥсыуа ажәак - Аламыс ҳәа. Даара акыр аҵанакуеит, даараӡагьы акыр аанагоит аԥсуа ихы-игәаҿы уи ажәа кьаҿ… "Аламыс" ҳәа аԥсуаа зыӡбахә рымоу ажәа ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру жәлар рҳәамҭақәа, ражәақәа".

Миха Лакрба

Аԥсуа литература ауасхыршьҭаҵаҩ Дырмит Иасыф-иԥа Гәлиа аӷьараҳәа иааивагылаз алитераторцәа қәыԥшқәа раԥхьа дгылан ашәҟәыҩҩы Миха Лакрба. Уи данҩыҵшәа инаркны иаразнак ибызшәа агьама икит, ижәлар иреиӷьӡаз рфольклор "аԥсы" шҭаз дахьӡеит, алитературатә ԥсҭазаарахь аиагара дашьҭалеит. Усҟан уи ирҿиамҭақәа рышьаҭа зықәиргылоз, ибаӷьаӡа уасхыр ӷәӷәак злаҟамыз ала, игәы камыжькәа, иҟаз иҽанраалан, ихатәы мҩа ылхны дцалар акәын… Зегь раԥхьаӡа иргылан, даара ишыуадаҩызгьы, ибаҩхатәра ҿымцәаарц азыҳәан, уи иақәнагоз, ашьеи-адеи еизырсуаз аҵара бзиа иҵар акәын, иреиӷьӡаз адунеитә классикатә литература аҳракыраҿ иҟаз адуқәа зегьы илаԥш рхигар акәын, иҩныҵҟатәи иԥсҭазаара иазааигәаитәыр акәын…

Аҵарауаҩ ду Шалуа Иналиԥа излаигәалаиршәо ала, Миха дук мырҵыкәа иаб Аҳмаҭ даныԥсы ашьҭахь, уи иан лыҷкәынцәа рааӡара лылымшо даналага, иара Михеи иашьеиҳаб Ваниеи Аҟәа иааганы Ашьхарыуаа рышкол аҿы аказенҵара (апансион) иалҭеит, аԥсуаа егьырҭ аӡәырҩы реиԥш, иаргьы дааӡаны ишьапы дықәзыргылаз, абри ашкол иазикит ашәҟәыҩҩы иновеллақәа ҩба: "Раԥхьатәи ашәҟәы" нас "Асалам наӡа" Уи даналга, Миха Аҟәатәи ареалтә учильишьче дҭалеит.

Убри нахыс Миха Лакрба алитература агьама икуа далагеит, ирацәаны дрыԥхьоит ашәҟәыҩҩцәа дуқәа рырҿиамҭақәа. Аизарақәа рҿы дықәгыланы дцәажәоит, ажәахә бзиақәа ҟаиҵоит. Иара убри инаркны иҽазикуеит аҩрагьы. Зны еиҳа ажәеинраалақәеи апублицстикатә-патриоттә статиақәеи иҩуан. Раԥхьаӡатәи иԥышәақәа ркьыԥхьуан агазеҭ "Аԥсны" адаҟьақәа рҿы.

Раԥхьаӡа Миха Лакрба алитературатә гәыбылра изыркыз ирҵаҩцәа: Дырмит Гәылиеи, Самсон Ҷанбеи, Виқтор Стражиови, Иван Запорожскии роуп. Ҷыдала Дырмит инапхгареи, иусуреи, иҩымҭақәеи акыр рылшеит Лакрба иааӡараҿы. Иаргьы уи ихашҭӡомызт. "Бзиа дызбоит Дырмит", - иҳәон лассы-лассы.

© Foto / предоставил Анатолием Лагулаа
Миха Лакрба

Ҳара ибзиан иаадыруеит ақырҭуа меншевикцәа Аԥсны иахаԥаны ианыҟаз 1917-1921 шықәсқәа рзы, даара ахаԥсыра бааԥс ддырбон аԥсуаа. Ажәлар рхаҭарнакцәа иреиӷьыз зегьы ари хьаас ирыман, иахьынӡарылшоз маӡа-аргама иаҿагыланы иқәԥон.

Ашәҟәыҩҩы Миха Лакрба иакәзаргьы ари аамҭа цәгьа иара ишилшоз даҿагылон, ҩнуҵҟала дбылуан, ижәлар рҟынӡа инаигарц ииҭахыз ирмаананы, амала дара еилыркаартә жәеинраалала инаигон. Иаҳгәалаҳаршәап, "Д. Гәлиа иахь", "Аԥсадгьыл", "Абахҭаҿы" иажәеинраалақәа, истатиақәа. Усҟан уи игәы иҭаҵәҟьаз аҳәара гәаӷьыуацәан азы, Лакрба аполитикатә гәрамгара бааԥс иҟаз дацәшәаны, иҩымҭақәа "аԥсуа" ҳәа аԥсевдоним рыҵаиҩуан. Убас ихьӡ рҩашьаны иаҵаҩуп 1920 шықәсазы "Аԥсны" ианылаз ажәамаана "Аӡыцәеи, аԥсыӡи, ауаҩи." Иаагап ажәеинраала шеибгоу абраҟа.

Аӡыцәа ӡысуа ишнеиуаз,

Ԥсыӡ дук акит.

Аԥсыӡ шьарда мыцхәы иԥаҭԥаҭит,

Даара цәгьаӡа аҽашәеит.

Аха амалаӡа иааԥсеит,

Аӡыцәа иахәхеит.

Уи аамҭазы даахықәгылт,

Наҟтәи иааиуаз аӡхықә аӡәы.

Аӡыцәа иауз лабҿаба ианиба,

Ииҳәара изымдыруа даанхеит.

Иаԥхьаҟа аҟәараҿы ԥсыӡ хәыҷык,

Иаацәырҟьаны ус аҳәеит:

- Ҳара ҳгәаҟра ҳазмырҳәауа убри ауп,

Аӡы аҵаҟа- аӡы ҳҿаҵәоит.

Аӡ хыхь- иаразнак ҳаԥсуеит…

- Еҳ, - иҳәеит уи ауаҩы, -

Даара шәрыцҳауп шәарҭ аԥсыӡжәла,

Шәгәы иҭоу шәҿы ишәзарҳәауам,

Шәаӷацәа ишырҭаху ишәылахәмаруеит,

Шәара шәеиԥш игәаҟуа,

Аԥсыӡ уаҟәыҵ, жәларык здыруеит…

Ари аҩыза ажәеинраала усҟантәи аамҭазы акьыԥхьра даара игәаӷьыуацәан, зынӡа иаармариан уақәдырӡуан. Аха Миха ижәлар рҟынӡа инеир иҭахын ирзыԥшыз ашәарҭара, убри азы, еиуеиԥшымыз алитературатә жанрқәа ихы иаирхәон…

Ашәҟәыҩҩы илаԥш ҳәаа ирҭбаауан, иԥсадгьыл ахь ихьеирыԥшыр иҭахын акыр зылшоз, зажәа акраанагоз аурыс интеллигенциа. 1934 шықәсазы М.Лакрба Асоветтә шәҟәыҩҩцәа Актәи Реизара Ду аҟны дыҟан, дазыӡҩруан, иԥсы ҭанаҵгьы ихашҭӡомызт А.М.Горки усҟан иҟаиҵаз ажәахә. Иара уа, Москва дшыҟаз, СССР Ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь дрыдыркылоит, арекомендациа ирҭоит В.Шкловскии, Г.Мдивани, М.Залкаи ( аинрал Лукач). Уи ауаа рҳаны иман, даара еиҩызцәа дуқәан акиносценарист бзиа Кл. Минци иареи, акырынтә Аԥсныҟа еицаахьан, акинофильм "Адгьыли аџьанаҭи" азы акиносценариа еицырҩуан.

Урҭ ашықәсқәа рзы иҩит даҽа жәеинраала ссиркгьы- "Д. Гәылиа уахь." Иҟалап ари ажәеинраала иацназгоз усҟан ҳлитератураҿы даара имаҷызҭгьы. Избанзар, ашәҟәыҩҩы ибон Д. Гәылиа иҵакы ҳаԥсуа жәлар рыԥсҭазаараҿы, уи иҭахын усҟан зхы ҩышьҭызхыз ҳаинтеллигенциа зегьы реиԥш, ҷышәрак здыруаз зегьы деицгәарҭар, ивагылар, иџьабаа ицеиҩыршар… Иааҳгап уи ажәеинраала ссир ацыԥҵәаха:

Аԥсны ала хҩоуп, алымҳа дагәоуп,

Лашарак зааиуам, илашьцоуп.

Иазылухт амҩа, маҷӡак угуп,

Лашара иааиша рацәаӡоуп…

Уԥшишь! Иубома амра гылоит,

Уажәнатә ицәывҵыҷҷоит иара!..

Убас хәыҷы-хәыҷла иҿыхоит,

Ҳара ҳазҽеихар, ҳ-Аԥсынра!..

Уаӡәуп ихнымҳәкәа ус инеиуа,

Макьана иҳамоу хырҽхәарас,

Уажәа ауп еҵәас иаҳзышеишеиуа,

Уажәа ауп иҳамоу гәыӷырҭас…

Ари ажәеинрааала усҟан иаразнак Аԥсны зегь ирылаҵәеит. Изныз агазеҭ ажәлар ахьааизоз ҷышәрак здыруаз ауаа ирзрыԥхьон, аӡәыр ҳаиқәирхозар, аӡәыр ҳаимырӡуазар, Дырмит иакәхоит, рҳ́әон!..

Ашәҟәыҩҩы М.Лакырба иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, даныԥсышаз аламҭалаз, деиҭазыхынҳәит Дырмит ду ихьӡ, уи иԥсҭазаара ҳмилаҭ зегьы реиԥш, дара ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рзгьы иаанагоз:

© Sputnik / Томас Тхайцук
Миха Лакрба

"Д.Гәлиа еснагь ҳара иҳабжьигон аҵара ҳҵаларц, ҳдырра иазҳарҳаларц, ҳажәлар ҳрыхәарҭаны ҳҟаларц. Иаҳирҵон ҳара аԥсуа бызшәа, уи иурокқәа ракәын ҳара зегьы иреиӷьаҳшьоз. Ашәҟәыԥхьареи алитературеи рыбзиабара ҳалаирҵәон. Ҳхатә ҩымҭақәа рзы атемақәа ҳаиҭон. Аклассикатә ҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа аԥсышәала еиҭаагон. Аԥсуа жәлар рашәақәа ирылхны аинсцинировкақәа ҟаҳҵон, нас иқәҳаргылон урҭ иара иеиҿикааз агәыԥ аҿы…"

М.Лакрба хыԥхьаӡарала имҷӡоу иажәеинраала ссирқәа иреиуоуп илирикатә жәеинраала "Абахҭаҿ". Ари ажәеинраалаҿ иаарыԥшу алирикатә фырхаҵа итрагедиа анаҩысгьы, усҟантәи аамҭаз, акыр игәаӷьыуацәаз, азеиԥштә символикагьы аҵубаауеит.

Изури, исҳәари, амчыда?

Адунеи шәҭит, ааԥынроуп.

Агәырӷьара салыхәдоуп, амыжда,

Сбахҭаҿ енагь илашьцоуп…

Сықәлацәа ааԥын еигәырӷьоит,

Амшаԥ иаԥылоит хара,

Аамҭа иалачоит, еиҽырбоит,

Гәыӷрада сыӡӡеит сара.

Асаби, кыка зыгхаз еиԥш,

Сымала сҵәуо сҭатәоуп.

Изури, исҳәари, ахәаша,

Сбахҭаҿы енагь илашьцоуп.

Ԥсы зхоугьы, ԥсы зхамгьы ирықәыԥхо,

Амра зегь ҳзыҳәан ишеит.

Цәывҵа лашаракгьы саҭәамхо,

Амра ду са исыԥхеит…

Шәхаан шәшыԥсыхрагьы жәдыруазар,

Сҽыхәа шәкәадыр, исзаажәга.

Адунеи шәымала ишәымамзар,

Соушәыжь, лашарак сшәырба.

Аҵарауаҩ Ш. Инал иԥа излазгәеиҭо ала, ажәеинраалақәа уи иҵегьы ирацәаны имҩыкәа дыҟам, аха апоезиаҿы игәаԥхарақәа зларацәаз ала, апоезиатә гьама бзиа злаимаз ала, ииҩыз даараӡа игәы азҭамзар, ауаа рахь ицәыригаӡомызт, иаԥсам ҳәа уаҩы имырбаӡакәа, иԥыжәжәаны икаиԥсон. "Изҩит ҳәа сгәы иамыхәаз сеигӡом, сгәы дууп уи азы",- иҳәоит иара.

М.Лакрба даара акыр илшеит, иуҳәар ауеит ашьапы икит ҳәа аԥсуа милаҭтә драматургиа. 1940 шықәсазы уи иҩуеит акомедиа "Гечаа рҵыхәтәа", адырҩашықәсан "Сабыда игәаҩара." Иара убри ашықәсазы қәҿиарала иқәдыргылеит урҭ аҩбагьы Аҟәатәи аԥсуа театр асценаҿы.

Аџьынџьтәылатә Еибашьра Дуӡӡа ианалага, М. Лакрба шәымҭакгьы даанымхакәа иара ихатәгәаԥхарала даҳәаны дцоит еибашьра. Зқьи жәшәи ҩнҩеижәи акы шықәса ииун мзазы, зны аибашьратә трибунал аҿы аус иуан, нас адивизиатә газеҭ "На штурм врага" аредакциаҿы дыҟан, ақалақь-фырхаҵа Севастопль ахьчараҿы амца қьоуқьад далагылан. Аибашьраҿы уи ихигаз ҳәашьак амам, аха ианеилга, ихәрақәа шыӷәӷәазгьы, иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. Уимоу, зныкгьы аӷа инапаҵаҟа днеихьан, ддырбаандаҩхьан, аха иҩызцәеи иареи хаҵарыла ибналан ирыцәцеит.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Книги Михи Лакрба

Аибашьра анеилга ашьҭахь, аԥсҭазааратә ԥышәа ду имаз ихы иархәаны, ҩнапыкла ашәҟәҩыра далагеит. Аха ҩышықәсаҟа ааҵуаны, зқьи жәшәи ҩнҩеижәи бжьба шықәсазы, ииуль хәба рзы, харада ахара иқәҵаны, дыкны дҭаркит, Воркута ахгара иқәырҵеит. Иара убраҟагьы, арыцҳара сақәшәеит ҳәа игәы камыжькәа, аҩра даҿын. Аҵыхәтәан, егьшихарамыз анеилыркаа, аребилитациа изыруит, иԥсадгьылахь дхынҳәит, 1955 шықәса рзы.

Ашәҟәыҩҩы аамҭа рацәаны ицәыӡит, игәамбзеирақәа дыркит, аха аԥсҭазааратә ԥышәа рацәаны иоуит. Уи инеиԥынкыланы аусура даналага, 1955 шықәса рынахыс ауп. Адунеи дадыруа дҟазҵаз иновеллақәа анаԥиҵаз, жәашықәса рыҩныҵҟа ауп, зқьи жәшәи ҩынҩеижәи жәохәи, зқьи жәшәи хнҩеижәи фба шықәсеи рыҩныҵҟа. Арҭ ашықәсқәа рзы уи инеиԥынкыланы аус иуит, идраматә усумҭақәеи, иновеллақәеи раӷьырак зегьы аниҩыз убасҟан ауп.

Аԥсуа театр аҿы иқәдыргылеит иҭоурыхтә драма "Данаҟаи", асценариа иҩит идакументалтә фильм "Аԥсны- ишәҭыкакаҷуа тәыла ҿацәуп." Урысшәала иҭижьуеит акыр шықәса аус здиулоз иновеллақәа, 1961 шықәса рзы иҩит "Прометеи имца" ( Аламыс) ҳәа апиеса, аԥсуа театр аҭоурых иазку ашәҟә ду.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Книги Михи Лакрба

Идуу дарбан шәҟәыҩҩзаалакгьы, ихьӡ шьҭызхуа, шәҟәыҩҩык иаҳасабала ижәлар рҿы ахааназ дынзыжьуа, ҩымҭак изаанхоит… Миха Лакрба, Аԥсынгьы, уи анҭыҵгьы, ихьӡ рҳәартә, атәым бызшәақәа рахь деиҭаргартә дҟазҵаз, дышьҭызԥааз, иновеллақәа роуп. Уи урҭ аԥсышәалагьы урысшәалагьы иҩит, иҟоуп нас аԥсшәахь зеиҭагара дахьымӡаз, аха абаҩхатәра бзиаӡа змаз, Д.И.Гәлиа ихьӡ зхыу Аҳәынҭқарратә премиа алауриат Џьума Аҳәба урҭ ҟазарыла аԥсшәахь иеиҭеигеит, ирзынижьит ирымаз аколарит…

Лакрба, иара ихаҭа иҳәон еиԥш, аламыс ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру жәлар рҳәамҭақәа, рашәақәа: "Аԥсуаа ҳмаҷуп, ҳамч арбаӷьк аҵоукыр иагоит, аха ҳаламыс ҩышә камбашь-уӷә аурхаргьы иузырҵасуам, избан акәзар, ажәаԥҟаны ишыҟоу еиԥш, еиҳагьы иӷәӷәоуп аламыс. Абри еиԥш иҟаз аламыс ауп ашәа ззиҳәоз Миха Лакрба."

Миха Лакрба адраматургиа ановеллисти деимаркуан. Аха уи идраматә ҩымҭақәа здыруа еиҳарак аԥсуа ԥхьаҩцәа роуп. Иажәабжьқәа ракәзар, урҭ рыӡбахә хара инаганы иҟоуп, бзиа ибаны ирыԥхьоит амилаҭқәа зегьы.

Ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа еиҭагоуп иара убасгьы зынӡа 27 аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рыла. Урҭ иреиоуп адунеиаҿ еицырдыруа абызшәақәа: аурыс, аерман, афранцыз, англыз, анемец, аиспан, аҭырқә, акореиа, аболгар, аполиак, авенгер, араб уҳәа убас ирацәаӡаны.

Миха Лакрба иԥсы ҭанаҵы иҩымҭақәа зегьы еидкыланы иҭыжьны ила иамбагәышьеит. 2009 шықәса рзоуп уи иҩымҭақәа зегьы х-томкны ианҭыҵыз. Актәи атом - ановеллақәа ирызкуп, аҩбатәи атом - адраматургиатә рҿиамҭақәеи, аԥсуа театр аҭоурыхи, аҵыхәтәантәи, ахԥатәи атом- ажәеинраалақәа, астатиқәа, асалам шәҟәқәа уҳәа убас егьырҭ аматериалқәа.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Миха Лакрба

Аҵыхәтәан, рацәак идуум абри сыстатиаҿы иаазгар сҭахуп Миха Лакрба иажәабжьқәа араб бызшәахь иеиҭазгаз Беируттәи алитератор Николаи Тавиль, 1959 шықәсазы Москватәи ашәҟәҭыжьырҭа "Советская литература на иностранных языках" ахьӡала иааишьҭыз ашәҟәы: "Ҳшәыҳәоит, даара ҳшәыҳәоит, францыз бызшәала иаҳзаашәышьҭырц Миха Лакрба иаԥсуа жәабжьқәа. Урҭ ажәабжьқәа даара интересс иҟаҵаны ирымоуп ҳара ҳтәыла иқәынхо, ауаажәлар рахьтә хәҭак. Араб ԥхьаҩцәеи ашәҟәыҩҩцәеи рыҟнытә асалам ҳазишәҭ иссирӡоу ановеллақәа равтор!.."

Ҳарҭ, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа, сынтәа Миха Лакрба ишихәҭоу, Аԥсны зегьы аҵанакуа 120 шықәса ихыҵра ииубилеи ҳзымҩаԥгаӡом адунеи зегьы аҿы иҟоу ачымазара бааԥс иахҟьаны. Аха ахааназ, дарбан ԥхьаҩызаалакгьы, Аԥсынгьы, уи анҭыҵгьы, илашаӡа игәы иҭазаауеит Миха Лакрба ихьӡ ԥшӡа, иҩымҭа хазынақәа!

54
Циала Чкадуа

Уус бзиа ианумба, узҿу зегьы башахоит: Циала Ҷкадуаԥҳа лиубилеи иазкны

57
(ирҿыцуп 15:23 18.01.2021)
Ажьырныҳәа 18, 1956 шықәса рзы диит Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа. Уи лиубилеи аҽны илызку анҵамҭа ҳадылгалоит Sputnik акорреспондент Наала Гәымԥҳа.

Наала Гәымԥҳа, Sputnik

Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа – ахореограф, Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка, зхәыҷаахыс акультура агьама зкхьаз, амузыка иазааигәаз аҭаацәа дрылиааит, лыԥсҭазаара иашьагәыҭхартә еиԥш анырра лнаҭеит.

"Сҭаацәа ашәаҳәара-акәашара, амузыка иазааигәан цәгьала. Ахәылбыҽха ҳанынатәоз агәылацәа мҩахыҵуан ҳаҩныҟа, санду дтәаны ачамгәыр рзалырҳәон, сабду ашәа иҳәон. Сани сашьеиҳаби агитара адырҳәон, сашьеиҵби сареи акәашара бзиа иаҳбон. Абас, еснагь ашәаҳәареи акәашареи атмосфера ахьыҟаз салиааит. Сызҭаз Ԥақәашьтәи абжьаратә школ аҟны еиҿкаан ашәаҳәареи акәашареи рыкружокқәа, саргьы уа салан. Акәашара раԥхьаӡа исзырҵоз Радион Бигәаа иакәын. Уи агәыбылра ӷәӷәа сиркит", - ҳәа лхәыҷра ашықәсқәа лгәалалыршәоит Циала Иван-иԥҳа.

Аҟәатәи акультура-ҵаралашаратә ҵараиурҭа ахореографиатә ҟәша даналга, аус луан Аҳәынҭқарратә акәашаратә ансамбль "Шьараҭын" аҿы. 1980 шықәса рзы дҭалоит Москватәи Акультура аинститут, дагьалгоит 1984 шықәса рзы. Аус луан аҵаралашаратә ҵараиурҭаҿы жәлартәи аклассикатәи кәашарақәа рырҵаҩыс.

"Москватәи Акультура аинститут саналга, ирҭаххеит сааӡаҩцәа уаҟа сааныркыларц. Усҟан уа аҵара иалгоз хышықәса уаҟа аус иур акәын, мамзар иурҭаӡомызт адиплом. Едуард Бебиа иалеиҵеит арзаҳал сҵара саналгалак Аԥсныҟа сдырхынҳәырц. Ирацәаны ишсыҳәозгьы, саанымгылаӡеит, сыԥсадгьыл ахь схынҳәит", - ҳәа лҳәоит артистка.

1993 шықәса рзы ақырҭуа-аԥсуа еибашьра аамҭаз Циала Ҷкадуаԥҳа еиҿылкаааит ахәыҷтәы хореографиатә гәыԥ "Абаза". Ари агәыԥ иахылҿиааит ахәыҷтәы хореографиатә ансамбль "Абаза", анаҩс аҳәынҭқарратә статус зауз.

"Сара еснагь исҭахын, сазхьаауан абалеттә школ аԥҵара, иагьсылшеит. Аха хара имгакәан аибашьра иалагеит. Усҟан сҭаацәа сыманы Аҟәа ҳалҵны Пицунда ақалақь ахь ҳцеит. Убраҟа ахәыҷқәа ргәы мҿыӷьырц азыҳәан, аамҭагьы цәгьан, аибашьра цон, хыбрак аҟны еидкыланы акәашара дсырҵо салагеит. Ус анацәа рхәыҷқәа рыманы исыдҵаало, инеиуа иалагеит. Сыгәгьы иҭамызт коллективк аԥысҵоит ҳәа, сара сызҿыз бзиа избоз аус акәын. Аибашьра ашьҭахь Аҟәаҟа ҳанаа, аҭаацәа сыҳәеит азыҟаҵарақәа ирыцҵахарц. Убас акәашаратә гәыԥ аԥҵахеит. Раԥхьаӡатәи ҳконцерт мҩаԥысит 1994 шықәсазы, Нури Кәарҷиа напхгара зиҭоз арҿиаратә ҩны аҟны. Ансамбль ахьыӡ "Абаза" азҭаз Нури Кәарҷиа иоуп", - ҳәа гәахәарыла дазааҭгылоит Циала Чкадуаԥҳа.

Циала Чкадуаԥҳа лансамбль "Абаза" лыманы гастроль ҳасабла атәылақәа, ақалақьқәа ирацәаны дырҭаахьан. Урҭ рхыԥхьаӡараҟны иҟоуп: Урыстәыла еиуеиԥшым ақалақьқәа, Франциа, Германиа, Польша, Швециа, Финлиандиа, Чехиа уҳәа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Ансамбль "Абаза" ҵҩа змам аԥхьахәқәа ирыԥсахахьеит

"Раԥхьатәи ҳгастрольқәа 1996 шықәсазы имҩаԥган Польша. Уахь ҳцареи ҳақәгылареи аполитика цәгьа иаԥырхагахеит. Ҳҳәынҭқарра ихьыԥшым ҳәынҭқарраны иахьазхаҵамыз аҟынтә, аҳәааҟны ҳаурмыжьуа иалагеит, аԥынгылақәа ҟалеит, ақырҭцәа арзаҳал аларҵахьан ҳақәымгыларц азыҳәаны. Ари заҳаз Владислав Арӡынба ицхыраарала иаҳаулак аҳәаа ҳахыҵит. Уаҟа ҳақәгылара даара иргәаԥхеит, напеинҟьалара ҳамҩаԥыргеит. Иреиҳау адиплом ҳаԥсахеит, ари раԥхьаӡатәи иааиран ҿыц иаԥҵаз ҳансамбль азыҳәаны", - ҳәа илгәалалыршәоит Циала Чкадуаԥҳа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Ансамбль "Абаза" аҽазыҟаҵарҭа

Зегь реиҳа илхамышҭуа Циала Иван-иԥҳа лгәалашәараҿы иаанхеит 2010 шықәсазы Польша имҩаԥысуаз афестиваль.

"Аконцерттә программа сахьахәаԥшыз, Аԥсны ҳәа џьаргьы иарбаӡам. Ари цәгьа исгәамԥхеит. Амҩаԥгаҩ дааԥхьаны сиазҵааит, ус иҳәеит уаҟа "Қырҭтәыла, "Абаза" ҳәа ҳшану. Зынӡа мап скит, ус ҳара ҳшықәымгало атәы агәра дсыргеит. Анаҩс зегьы акоуп, ҳ-Аԥсны ахьӡала ауп ҳшықәгылаз. Цәгьа ргәы иахәеит ҳақәгылара, игыланы рнапы ҳзеинырҟьон. Афестиваль аркра ҳара иҳадыргалеит, афестиваль азыркуа гран-при иаԥсахаз роуп. Уи даара ҳгәы иахәеит. Ақәгылара ашьҭахь, амҩаԥгаҩ аҭамзаара шьҭаҵо иҳалҳәеит аҩбатәи аҭыԥ шакәу ҳзыԥсахаз. Уи зегьы зыхҟьаз ақырҭқәа имҩаԥыргоз аполитика акәын. Хьтәы ԥшшәыла иҟаз астатуетка, аԥшәы ргаманы иааганы иҳанаршьеит. Аха уи усҟаҟ ҳалахь еиқәнамҵеит, ҳара иаҳдыруан аиааира усгьы ҳара ҳшаԥсахаз", - ҳәа лгәалашәарақәа ҳацеиҩылшоит Ҷкадуаԥҳа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Хьтәы ԥшшәыла иҟаз, аха Қырҭтәыла аполитика ҟьашь иахҟьаны зыԥштәы рыԥсахыз "Абаза" ианашьаз аԥхьахә

Иахьатәи аамҭазы Циала Чкадуаԥҳа гәыблыла лус дазнеиуеит, ахәыҷқәа акультура агьама дыркра дазааԥсоит, урҭ рықәҿиарақәа лара лзыҳәан акырӡа аҵанакуеит.

  • Ансамбль Абаза Шәачатәи афестиваль аҿы
    Ансамбль "Абаза" Шәачатәи афестиваль аҿы
    © Sputnik
  • Ансамбль Абаза актәи аҭыԥ ааннакылеит Геленџьик имҩаԥысуаз афестиваль Планета звезд аҟны
    Ансамбль "Абаза" актәи аҭыԥ ааннакылеит Геленџьик имҩаԥысуаз афестиваль "Планета звезд" аҟны
    © Foto / Астанда Шапковская
  • Акәашаратә ансамбль Абаза аҟазара ҭырқәтәылатәи ахәаԥшцәа аршанхеит
    Акәашаратә ансамбль "Абаза" аҟазара ҭырқәтәылатәи ахәаԥшцәа аршанхеит
    © Sputnik / Сырма Ашәԥҳа
  • Ансамбль Абаза
    © Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
  • Ансамбль Абаза Дербент ақыҭаҿы аконцерттә программа рыманы иқәгылеит
    Ансамбль "Абаза" Дербент ақыҭаҿы аконцерттә программа рыманы иқәгылеит
    © Sputnik / Сырма Ашәԥҳа
  • Ансамбль Абаза Аԥсны афестиваль аҟны
    © Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
1 / 6
© Sputnik
Ансамбль "Абаза" Шәачатәи афестиваль аҿы

Циала Иван-иԥҳа акәашарақәа рықәыргыларақәеи асолотә номерқәа рынагӡареи рзы акыр аконкурсқәа дырлауреатхахьеит.

Диплом. Гранд при в номинации народный танец.
© Sputnik / Томас Тхайцук
Аноминциа амилаҭтә кәашара" аҟны Гран-при аиааиразы ансамбль "Абаза" ианашьаз адиплом

Иахьа лара Аҳәынҭқарратә хәыҷтәы хореографиатә ансамбль "Абаза" асахьаркыратә напхгаҩыси акәашарақәа рышкол "Абаза" адиректорси дыҟоуп. Ари аус аҟны длывагылоуп лыԥшәма - ансамбль ахореограф хада, Аԥсны Зҽаԥсазтәыз артист Аршба Алықьса Николаи-иԥа. Лырҿиаратәи лырҵаҩратәи усуразы Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа илыхҵоуп Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка ҳәа ахьӡ.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

57

Аԥсны ахада мчыбжьык аамҭа риҭеит афымцалашара ахархәара аларҟәразы

4
(ирҿыцуп 19:11 22.01.2021)
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ажьырныҳәа 22 рзы аилацәажәара мҩаԥигеит ареспубликаҿы иҟоу аенергетикатә кризис иазкны.

АҞӘА, ажьырныҳәа 22 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Мчыбжьык аҩнуҵҟала араионқәа рҿы афымцалашара ахархәара аларҟәра алымшар, араионқәа рхадацәа, амилициа, апрокурорцәа лахь рыҭахоит. Егьи иааиуа ашәахьазы аҭагылазаашьа аҽеиҭанамкыр – русура иамххоит ҳәа иҳәеит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ажьырныҳәа 22 рзы аилацәажәараҿ.

"Зегь иаразнакы, аамҭа мгакәа иҟаҵатәуп. Ари апроблема аӡбара Аекономика аминистрреи Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистреи рымацара рықәҵара иашаӡам. Ақыҭақәа рхадацәа зегьы ирдыруеит досу инапы злаку. Мчыбжьык ахы-аҵыхәала аҭагылазаашьа шәнапахьы иаажәгароуп", - ҳәа иҳәеит аҳәынҭқарра ахада.

Иара иажәақәа рыла аенергетика аусхк аҟны аҭагылазаашьа ҷыда ыҟоуп.

"Акризис алҵразы аҭагылазаашьа ҷыдақәа ҳадаҳкылароуп. Сара иҟоу ауп исҳәо", - ҳәа иҳәеит ахада.

2019 шықәса абри аамҭа иаҿырԥшны 2020 шықәса рзы афымцалашара ахархәара иааизакны 21 процент ихалеит. Тҟәарчали Тҟәарчал араиони рҿы – 62 процент, Очамчыра араион - 56 процент, Аҟәа араион - 47 процент, Гәылрыԥшь араион - 31 процент ҳәа арбагақәа рыӡбахә иҳәеит ахада.

"Араионқәа рҿы аштабқәа аԥҵахоит. Урҭ напхгара рыҭареи азеиԥш хылаԥшреи мҩаԥыргоит араионқәа рхадацәа. Аштаб иалахәхоит: амилициа аиҳабы, апрокурор, аенергетик. Иахьа хәылбыҽханӡа шәара шәусурақәа рахь шәнеины, аиԥыларақәа мҩаԥыжәгоит. Ари азҵаара зус алоу аминистрцәа русзуҩцәа иахәҭоу адҵақәа рырҭоит. Аштаб актәи аилатәара анымҩаԥыжәгалак, уаха аԥыза-министр инапынҵақәа назыгӡои ахада Иусбарҭа аиҳаби адырра рышәҭоит аштаб аилатәара шымҩаԥысыз азы", - ҳәа иҳәеит ахада.

Бжьаниа Тҟәарчал араион ахаҭарнак диазҵааит араион аҿы афымцалашара ахархәара азҳара мзызс иамои ҳәа.

"Шәраион аҿы афымцалашара ахархәара азҳара мзызс иаиузеи? Анаплак ҿыцқәа аусура иалагама?" - ҳәа дҵааит Аслан Бжьаниа. Уи аҭак иҭан закәаншьаҭада афымцацәаҳәақәа рыҽрыԥшьра шакәу мзызс иҟоу.

Абри аҩыза азҵаара иҭан Гәылрыԥшь араион ахада Аслан Бараҭелиагьы. Уи иҭакгьы амаининг фермақәа ирыхҟьеит акәын.

Аилацәажәара иалахәын Ашәарҭадаратә хеилак амаӡаныҟәгаҩ Сергеи Шамба, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар, "Амшынеиқәафымцамч" адиректор хада Михаил Логәуа, ареспублика ақалақьқәеи араионқәеи рхаҭарнакцәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

4
Атемақәа:
Аԥсны аенергетика апроблемақәа