Аӷьычреи ақәычреи, мамзаргьы чеиџьыкала ахьырхәра

139
(ирҿыцуп 20:51 29.01.2020)
Дарбанзаалак иԥсҭазаараҟны дрықәшәоит лассы-лассы ибла иаахгыло, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан игәалашәало, ҿырԥшыгас даныхәыҷыз иоуз ахҭысқәа. Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа иҳадылгалоит аӷьычцәа рахьырхәра иадҳәалоу лҭаацәараҿы аҭыԥ змаз узырхәыцша хҭыск.
Аӷьычреи ақәычреи, мамзаргьы чеиџьыкала ахьырхәра

Аабыкьа ҳҩыза ажурналист Саида Жьиԥҳа рашҭа иҭалаз аӷьыч изкыз ажәабжь анылҩы, схәыҷаахыс схаҿы инхаз саб аӷьычцәа чеиџьыкала "иширҭаслымыз" атәы сҩындаз сгәахәит.

Аӷьычцәа еснагь иҟан, уажәеиԥш рхы иоужьны иҟамзаргьы. Ҽаҩраҭагаланын. Еиҭасҳәарц исҭаху ахҭыс аныҟалаз сара хә-класск рҿы стәазар ҟаларын. Аҭагала иасакьаҳәымҭан. Убри ашықәсан аколхоз иатәыз дгьылк аҿы, ҳаҩны маҷк инацәыхараны, саб Асҭамыр амхы лаиҵеит. Аҩны иҟаз ахәыҷқәа зегь ҳаашьҭырхын, сани саби мхҭагалара ҳаргеит. Аџьықәреи ҿаҳхын, ауха аҩныҟа иааҳгеит аӡаӡа "иамкәабарц" азы, нас аказарма ззырҳәо ахыбра иҩнаҳаԥсеит. Ҳара аџьықәреи ҿаҳхуанаҵы, саб аԥҳәқәа рхуа, иҿаҳәо дҳашьҭан. Аџьықәреи аналаҳга, сабгьы иԥҳә ҿаҳәарақәа рхианы иргылахьан. Ауха аидара мҩангага машьына азна аџьықәреи аҩныҟа иааҳгеит, аԥҳәқәа уа иакуамызт азы, уаҵәы, ма уаҵәашьҭахь иааҳгап ҳәа иԥхьаӡаны ауха уа инижьит саб.

Адырҩаҽны акәу, адырхаҽны акәу сгәалашәом, аха саб иԥҳә ҿаҳәарақәа дрышьҭаланы аколхоз дгьыл аҿы днеизар, икеикеиуа амхурсҭа ҭацәын. Аԥҳә ӷьычра иазыманшәалаз иргазаап, аӡын рырахә иҭәы-иԥха иныҟәыргаразы. Ари збаз саб ихьымӡӷишьеит, ақыҭаҿы амхурсҭа иҭаланы ҳџьабаа здыз аԥҳә ҿаҳәарақәа зӷьычыз дышԥаҟалеи ҳәа. Иҭра дыҭҟьаны аҩны дааит, аха рацәак днымхакәа деиҭацеит.

Ашьҭахь ишеилыскааз ала, аԥҳә зӷьычыз ҳәа гәҩарас имаз рышьҭа дынхылан, амашьына ирцәалышәшәаз абыӷь ҩарақәа рыла изгаз рашҭа дынҭалазаап. Дахьнанагаз игәыларамызт, аха иагьыхарамызт. Иара имҩаԥигаз "аусҭҵаара" аҿагылара шҵакыдаз рдыруазар акәхарын, аԥшәмацәа рҿы рықәшаҳаҭхазаап. Шьыбжьоншәа саб аҩныҟа дгьежьын, "сасцәақәак сзаауеит, рхәы ҟаҵа" иҳәан, сан адҵа налиҭеит. Сангьы асасцәа дахьқәа сзаауеит лгәахәын, аҽазырхиара далагеит. Иааилахәлоны ҳгәашә иаалагылеит азна аԥҳә ақәҵаны аидара мҩангага машьына. Иаразнак сцәа иалашәеит саб ҳаԥҳә изӷьыч аҩныҟа ишаадиргаз. Рмашьынала ҳашҭа инҭалан, ҳказарма ахьыҟаз аганахь инаргыланы рхала иақәырхын, уахь ахыбраҿы инеикәадыргылт. Дара ҩыџьа ыҟан, ибзиангьы издыруаз ракәын, амала сахьрыхәаԥшуаз сара сыԥхашьахуан…

Аԥҳә зегь анақәырх сан илырхиаз аишәа еицахатәеит саб иӷьычцәеи иареи. Дара ҿырҭуамызт, иара иблақәа гызмалӡа, ахчбаба дагәылатәазшәа, ныҳәаҿақәакгьы ааникылон. Саб сизгәааит сара абри зегь сыбла иахьабоз, схәыҷра ишеилнакаауаз ала, ауаа раҳаҭыр лаирҟәит. Даҽа ганкахьала, еилыскаауан аӷьычра шпатудаз, аха зхы зыкәаҽ итәаз шықәса 30 зхыҵуаз ахацәа сахьырҿаԥшуаз, ирыцҳасшьон. "Ҳасасцәа" рыҩныҟа ианца ашьҭахь, сгәынамӡара саб иасҳәеит. Иара иакәзар, "уҩны иааиуа дарбанызаалак, дӷьычзаргьы, ачеиџьыка изцәыругароуп, насгьы, абри еиҳау, аӷьыч ирҭаслымзаргьы, хьырхәра ыҟам" иҳәеит.

Шаҟа шықәса ҵуазеи уи аахыс, аха ари ахҭыс схаҿы иаанхеит, усҟан "сасра иаҳҭаз" рыҩнеихагыла дуқәа санраҩсуа, аҳаҷаҳәа иаасгәалашәоит акыр шықәса раԥхьа ирыхьыз ахҭыс. Исыздыруам, аиашазы, анапхы ацқьара аганахьала, ирхыргаз рыхәоу ирмыхәоу, аха саб иҟаиҵаз ҳара ииаӡоз ҳзгьы иҿырԥшыгазарц азы акәыз џьысшьоит.

Ари ахҭыс аҩыза аибашьра ашьҭахьгьы исаҳаит. Ажәеи ажәеи еихҳәаало, абра иацысҵарц сыӡбеит уажәшьҭа ифольклорхахьоу даҽа ажәабжь кьаҿкгьы. Аибашьра анеилга ашьҭахь, амародиорра ззымхаз џьоукы Џьгьарда ақыҭан Ахәҵа ҳәа ҳәа иахьашьҭоу аганахь зхала инхоз ԥҳәыс быргк ддырҳәырц џьоук лызнеизаап. Ӡнын рҳәеит ари еиҭазҳәоз. Абырг илҭааз "асасцәа" рҿаҳәарақәа еизго лыҩны ишыҩназ, амш ааиласын асоура иалагазаап. Асы ауа, иауа, аӷьычцәа рмашьына иақәырҵаз аидареи дареи уа иҭанасызаап. Иҟалҵахуааз, рҳәеит, аԥҳәыс бырг, "лысасцәа" рхәы ҟалҵан, лҩынтәыршыра уатка нықәыргылан, аишәа инахалыртәазаап.

"Ди, ҳара абри иаҳҭахны иҟаҳҵо џьыбшьома, аибашьра ашьҭахь ҳазҭаркыз аблокада иахҟьаны, ҳҭаацәа ҳазныҟәымго ҳҟалеит азоуп", - ҳәа ажәахә цәыригазаап руаӡәы, иаҵәца шьҭыхуа. Абырг илылшагәышьоз, дзырҳәыз лчеиџьыка рҽанадырҟьашь, риарҭақәа ҟалҵан, ишьҭалҵеит рҳәеит. Ауха сдукгьы млеизар акәхап, рмашьынала аграпарақәа налданы адырҩаҽны лашҭа инҭыҵны ицеит…

Исыздыруам, урҭ аӷьычцәа аԥшәма лчеиџьыка иаҵанакуаз еилыркаау еилырымкаау, аха лара лыуаҩра ахә ушьаратәы иҟоуп. Даҽа ганкахьала ҳахәаԥшуазар, аӷьыч ифилософиа шыҟаз иаанхазар ҟалап, саб иӷьычцәа реиԥш, иԥхамшьаӡақәа идырҳәыз лчеиџьыка ыфаны, лыҩны ахыб иаҵаиазар…

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

139

Ацагьы ахьшәашәагьы иабылуа…

77
(ирҿыцуп 15:31 12.08.2020)
Аԥхынра аҵыхәтәантәи амзазы Аԥсни Урыстәылеи рҳәаа аартра ажәлар рҟны ицәырнагаз еиҿагыло агәаанагарақәеи ачымазара ҿкы ҳшазыҟоуи дырзааҭгылоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.
Елеонора Коӷониаԥҳа аҳәаа аартра иазкны

Аԥсны атуризм ахаҿра шьҭызхша ҳәынҭқаррахароуп ҳәа азызԥхьаӡоз маҷҩымызт. Аиашазы, аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы уи аҿиара аиуа иалагеит, асервис аганахь ахьысҳарақәа ыҟазаргьы. Гагра, Пицунда, Афон ҿыц уҳәа иқәынхо ауааԥсыра рӷьырак абри атуризм ирнаҭо алоуп  рхы шныҟәырго. Очамчыреи, Тҟәарчали, Гәлырыԥшьтәи  араионқәа ирықәынхо ауааԥсырагьы, маҷ-маҷ акәзаргьы, атуристтә обиектқәа аадыртуа, уи ахырхарҭала аус еиҿыркаауа иалагеит. Уимоу, Бзыԥтәи ахырхарҭахь аԥхын ицаны аус зуа рацәаҩуп.

Ҳтәылаҿы ауаа аус ахьыруша афабрикақәеи азауадқәеи рцәаара аԥшаара зламариам ала, ауааԥсыра рӷьырак атуризм ала рхы ныҟәыргоит ҳҳәар ауеит. Абас ҳшааиуаз, COVID-19 захьӡу агәыргьынчмазара адунеи амҽханакит, уи азы апандемиа иҳалаҳәоу иахҟьаны, ҳҳәынҭқарра аҳәаа аркхеит, атуристтә сезон аӷьырак нҵәаанӡа. Ари иаргәамҵуан атуристтә хырхарҭаҿы аус зуаз ауааԥсыра, даҽа ганкахьала, аҳәаа аартра ауаа ргәабзиара ашәарҭара иҭанаргыларгьы алшон.

Аԥсни Урстәылеи рҳәаа аартра, аԥсуа аган мацара иазыӡбуамызт, убри аҟынтә аҩ-ганкы еизааибаганы иаартын нанҳәа мза акы азы.

Иара ачымазара ҳтәылауаа шазыҟооу сазааҭгылозар, агәра зго еиҳа имаҷҩуп, изымго раасҭа. "Иаашәырты аҳәаа, ҳхәыҷқәа ҳазныҟәгаӡом", - ҳаԥхьон асоциалтә ҳақәа рҿы, ирацәаҩымзаргьы - "аҳәаа аартра гәаӷьыуацәоуп", - зҳәозгьы ыҟан. Ажәакала, ацагьы ахьшәашәагьы иабылуаз ҳарҩызахеит.

Аҳәаа аартра мышқәак шагыз Гагра амитинг маҷ мҩаԥган "аҳәаа аашәырты, мамзар ҳҭахоит" ҳәа аҳәамҭақәа ахьыҟаҵаз. Мышқәак рышьҭахь иаадырит аҳәаа. Ахьышәҭҳәа феисбуктәи ацәахәаҿы: "Аиҳабыра ажәлар ргәабзиара иазхәыцуам, ишԥыкәу аҳәаа шаадыртыз?!" - ҳәа ацәажәарақәа цәырҵит. Амчра "ахы зҿашуа среиуам" аха, ас еиԥш ахымҩаԥгашьа адкылара сцәыуадаҩуп. Иадыркыр, изаркузеи? Иаадыртыр, изаадыртызеи?

Ачымазара атәы ҳҳәозар, иахьагьы ахы ҳнарбоит, макьана инаҳалсны имцакәа ишеиқәымтәо шьақәырӷәӷәо. Агәыргьынчмазра ҳшазыҟоу сеиҭазыхынҳәуазар, еиҳарк аԥсуаа акашәа ирбом, ацәгьеи абзиеи рҿы игәыдеибаҳәҳәалоит, иара зынӡа акризис аныҟазгьы, уамак ирыцклаԥшуамызт аҽацәыхьчаразы иҳалаҳәаз аԥҟарақәа. Ақыҭахь санцало, саԥсшәаҳәашьа аҽахьеиҭанакыз уамашәа избогьы ыҟоуп: "Абри ирҳәо агәра бгома, мцуп!" - ҳәа аасаҭаркуеит асанитартә нормақәа раҳаҭыраз агәыдеибаҳәҳәалара мап шацәыскуа анысҳәалак.

Уажә аабыкьа, сара издыруа џьоукы рҭаацәа рҿы ицәырҵит ачымазара, урҭ уажәы ахәышәтәырҭаҿы ишьҭоуп. Убасҵәҟьа дарбанызаалак ихьыр ауеит COVID-19, убри аҟынтә зынӡа авирус атәамбара ауадаҩра цәырнагар алшоит.

Иҟоуп даҽа зҵаатәыкгьы, акыр иџьашьахәуп ззуҳәаша. Абри агәыргьынчмазара ҳәа изышьҭоу, егьырҭ авирустә чмазарақәа реиԥш, ауаҩы ицәа иаднагалар алшоит, аха ҳара ҳҿы, уи зхьыз уамак ҟазҵаз реиԥш ирыхәаԥшуа иалагеит. Ауаҩы идиагноз шьақәдыргылаанӡа, ауҳәан-сҳәан атәыла иналарҵоит, ажәакала, изхьыз иаԥхьа ауаа ираҳауеит, насгьы гәаӷшақә иҟаиҵазшәа, иршо ингәарыргалоит. Абри иахҟьаны, ачымазара зхы иадызбало, уи асимптомқәа зауа ианимырзо ҟалар алшоит, насгьы ауаа ираҳар ҳәа дацәшәаны, зынӡа анализ аҭара дымнеиргьы ауеит.

COVID-19  чмазара ҿкуп, убри аҟынтә ҳара иҳаԥсахроуп ҳазнеишьа, хырҩа азымукәа, аҽацәыхьчашьагьы ҳҵароуп. Уажәы аҳәаа аартуп, атуристцәагьы аауа иалагеит, ҵоуп, ҵыԥхтәи асезон еиԥш уи знапы алаку ахашәала ду рнамҭаргьы алшоит, аха зегь акоуп гәыӷрак ыҟоуп аԥсҭазаара еинылап ҳәа.

Аҳәаа аартуп, адәыӷбақәагьы аныҟәара иалагеит, атуристцәагьы арахь иаалашт, авирус аҽацәыхьчашьа ҳазҵар, иалшоит нанҳәеи цәыббрамзеи аусутә ҟаларгьы, уимоу, ҽаҩраҭагалангьы иаҳҭаауа дҟалар ҟалоит. Анцәа иумҳәан, аха авирус аҽарӷәӷәар, аҳәаа аашәырты ҳәа аҭыӡшәа ҟазҵоз, изаашәыртызеи ҳәа амчра аганхь агәынамӡара аадырԥшышт, избанзар, ҳарҭ ахьшәашәагьы ацагьы ҳабылуеит…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

77

Аԥышәареи агәаҭарахыжьреи: Аԥсны атәылауаҩыс аҟалара шалшо

7
(ирҿыцуп 13:42 10.08.2020)
Sputnik ҷыдала аинтервиу азҭаз Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩ, атәылауаҩраз акомиссиа ахантәаҩы Бадра Гәынба далацәажәеит Аԥсны атәылауаҩра заур зылшо, уи азы процедурас изхыстәу ртәы.

Шықәсык ашьҭахь имҩаԥгахеит Аԥсны ахада иҿы иаԥҵоу атәылауаҩра аиуразы акомиссиа аилатәара. Иара хантәаҩра азиуеит Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩ Бадры Гәынба.

- Бадра Зураб-иԥа, иаҳзеиҭашәҳәа, Аԥсны ахада иҿы иаԥҵоу атәылауаҩра аиуразы акомиссиа аус шауа, аилазаара зеиԥшроу.

- Акомиссиа –еилацәажәаратә консультативтә органуп. Иара алахәылацәа –Апаспорт-визатә маҵзура, Аҳәынҭқарратә шәарҭадаратә маҵзура, Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистерра, Адәныҟатәи аусқәа рминистерра уҳәа рхаҭарнакцәа роуп. Дара рахь ауп азыҳәа ҟазҵо ишәҟәқәа ахьынаҳашьҭуа. Атәылауаҩраз арзаҳалқәа ирыхәаԥшны аӡбамҭа адкылара абжьгаратә ҟазшьа амоуп. Аӡбамҭа атәыла ахада иахь инашьҭхоит. Иара иоуп акомиссиа алкаақәа ирықәшаҳаҭхар мамзаргьы мап ацәызкыр зылшо.

- Аԥсны атәылауаҩра заур зылшо иарбан категориақәоу?

- Раԥхьа иргыланы 18 шықәса ирҭысыз аҳәаанырцәуааи атәылауаҩра змам ахаҿқәеи роуп. Убри аан иҟоуп аԥҟарра – анхараз азин анроу инаркны атәылауаҩра аиуразы арзаҳал анашьҭранӡа жәашықәса иреиҵамкәа иҵхьазароуп еиԥымҟьарада Аԥсны рыҟазаара. Егьи акатегориахь иаҵанакуеит уаанӡа атәылауаҩра зманы еиҭаззышьақәмыргыло. Урҭ анхаразы рзин аҿҳәара хышықәсанӡа икьаҿхоит, Аԥсны атәылауаҩ хаҵас ма ԥҳәысс дызмоу рзы – хәышықәсанӡа.

- Арзаҳал акомиссиахь ианынашьҭха ашьҭахь аусқәа шԥеиҿкаахо? Атәылауаҩра аиура апроцедура шԥамҩаԥысуеи?

- Аматериалқәа акомиссиахь инашьҭхаанӡа агәаҭара иахыжьхоит. Уи адагьы хымԥада аҳәынҭқарратә бызшәеи Аконституциеи рдырразы аԥышәара ҭитәуп. Аԥышәарақәа мҩаԥысуеит Аиустициа аминистрраҿи Аҵара аминистрраҿи. Аԥышәара аформа дара аминистррақәа ишьақәдыргылоит.

- Аԥышәарақәа формалла имҩаԥысуоу азнеишьақәа рӷәӷәоу?

- Азакәан аҿы зегьы ирылацәажәоуп. Иаҳҳәап, аԥсуа хәыҷқәа зааӡо ран инагӡаӡаны аԥсуа бызшәа лзымдыруазар ауеит. Убри аан акомиссиа алахәылацәа азхьаԥшра арҭоит уи илааӡо шаԥсыуаау. Аха аиҳарак азакәан иавсуам.

- Шәара еиқәышәыԥхьаӡеит атәылауаҩраз азыҳәа ҟазҵар зылшо атәылауаа ркатегориақәа. Статистикала иарбан категориоу еиҳа азыҳәақәа назышьҭуа?

- Аиҳарак атәылауаҩра зцәыӡны еиҭашьақәзыргыло роуп. Урҭ ауаа ара иит, инхон, аха 1994 - 1999 шықәсқәа раан иҟамызт. Аиҳарак аурысқәа, аерманцәа, ақырҭцәа, Гал араион ауааԥсыра роуп. Урҭ ирҭахуп амилаҭ ишеиуоу аазырԥшуа ашәҟәы рымазар. Ажәлақәа Ҭарбаиа, Зыхәбаиа рҽазыршәоит аҭоурыхтә иаша аиҭашьақәыргылара.

- Атәылауаҩра аҭара мап ацәкра еиҳа мзызқәаны иамоузеи?

- Ихадоу мзызны иҟоуп амаҵзура ҷыдақәа рҟынтәи иҳауа аматериалқәа роуп. Урҭ атәылауаҩра аиура азин ҟарымҵозар ҳаргьы мап ацәаҳкуеит. Арахь иаҵанакуеит аҽа тәылак, Урыстәыла ада, атәылауаҩра амазаара. Убри аан азакәан аҿы иазгәаҭоуп аԥсуааи абазааи иарбан тәылауаҩракзаалак ирымоу иахьмырԥшыкәа Аԥсны атәылауаҩра роур ҟалоит.

- Акомиссиа уа иаанкылахома апроцесс?

- Азыҳәа ҟазҵаз аҽа шықәсык ааҵуаны аиҭазыҳәа ааишьҭыр ҟалоит. Азыҳәа аҟаҵаразы ԥкыра ыҟам.

- Акомиссиа шықәсык ҵуеит аилатәара мҩаԥымсижьҭеи. Абри аамҭала заҟа зыҳәа еизеи, иара асеиԥшгьы зыҟалеи?

- Акомиссиа аҵыхәтәантәи аилатәара мҩаԥган 2019 шықәса рзы. Настәи аҭагылазаашьа атәы сыздырам, исызшәаҳәом. Абри аамҭала еизеит 1500 зыҳәа. Ииасыз аилатәараан ирыхәаԥшын 74, урҭ рҟынтәи 64 рлахьынҵа ҵоураны иӡбан, 10 ма аамҭала ирнахан ма мап рыцәкын.

- Ишԥазыԥхьагәаҭоу акомиссиа ԥхьаҟатәи аусура?

- Ишьақәгылоу анормала ҩымз рахь знык ҳаиқәшәалароуп. Азыҳәақәа рхыԥхьаӡара рацәахар, иҟалоит еиҳа лассы-лассы ҳаиԥылыларгьы, аха макьаназы усеиԥш аҭахны иҟам.

Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Sputnik акорреспондент Асмат Ҵәыџьԥҳа.

7

Даҽа быжьҩык ауаа акоронавирус рыдбалоуп Аԥсны

5
(ирҿыцуп 19:52 12.08.2020)
Аԥсны зынӡа ачымазара здырбалахьоу рхыԥхьаӡара 155-ҩык рҟынӡа инаӡоит. Урҭ рахьтә 51-ҩык ргәы бзиахеит, хҩык рыԥсҭазаара иалҵит.

АҞӘА, нанҳәа 12 - Sputnik. Даҽа быжьҩык ауаа акоронавирус рыдбалоуп ҳәа адырра ҟанаҵоит Ауааԥсыра акоронавирустә ҿкы рацәыхьчаразы аоперативтә штабнанҳәа 12 рзы.

"Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла акоронавирустә чымазара амазааразы агәаҭара иахысит 131-ҩык ауааԥсыра, адиагноз COVID-19 рзықәыргылоуп быжьҩык", - ҳәа азгәаҭоуп аацҳамҭаҿы.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа. Урҭ рахьтә фҩык - хәыҷқәоуп, зҭагылазаашьа уадаҩу хҩык ыҟоуп. Згәабзиара ҭышәынтәалаз пациентк ахәышәтәырҭа дылыҩауп.

Ауааԥсыра акоронавирустә ҿкы рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара рымкырц азы ахыхьчаратә ԥҟарақәа ирықәныҟәаларц, асоциалтә дистанциа ркызарц.

Акоронавирус иадҳәалоу аҵыхәтәантәи ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

5
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау