Аӡыргаратә ҭыӡқәа

Атәым нҩылара аҵаҟа: Аҟәа ақалақь адәахьтәи абызшәа

70
(ирҿыцуп 09:48 03.11.2019)
Аҟәа ақалақь аҩнуҵҟа улаԥш иҵашәо анҩыларақәа рҟны аԥсшәа ахархәара абанӡамоу, насгьы изеиԥшроузеи иахьатәи абызшәатә ландшафт? Хыԥхьаӡара рацәала ицәырҵуа азҵаарақәа рҭак аҟаҵаразы Sputnik акорреспондент дрыҿцәажәеит абызшәаҭҵааҩцәа Асҭанда Аҳәԥҳаи Лиубов Цәеиԥҳаи.

Аинар Ҷыҭанаа,  Sputnik

Дырҩегь азакәанеилагара

Аԥсуа қалақьқәа уанрылсуа, улаԥш иҵашәо аҳәынҭқарратә хыбрақәа, адәқьанқәа, аҭыԥхьыӡқәа уҳәа рынҩыларақәа рҟны лассы-лассы агхақәа уԥшаар ауеит. Џьара-џьара угәы еихьызшьуа аграмматикатә еилагарақәа ракәзар, нҩыларақәак рҵакы зынӡагьы аилкаара уадаҩуп, иалкааны акгьы "рҳәаӡом". Адәахьтәи адҩыларақәа рҟны аԥсуа бызшәа џьара-џьара зынӡаск аҟамзаара адагьы, ииашамкәа ахархәарагьы иаҭыԥуп.

Аҟәа ақалақь аҩнуҵҟа аҳәынҭқарратә бызшәа аӡыргашьа зеиԥшроу еилыркааит Аԥсуаҭҵааратә институт абызшәа аҟәша алаборант Асҭанда Аҳәԥҳаи ААУ аԥсуа бызшәа арҵаҩы Лиубов Цәеиԥҳаи. Аҵарауаа ҿарацәа ишьҭырхыз атема инарҵауланы иагәылаԥшразы ақалақь агәҭаны иҭырҵааит 160 нҩылара. Аҭҵааратә ус алҵшәақәа рыла, "Аԥсны Ареспублика аҳәынҭқарратә бызшәазы" азакәан ӷәӷәала ишеилагоу алкаа ҟаҵан.

Зыӡбахә ҳамоу азакәан 16-тәи ахәҭаҷ излаҳәо ала, амассатә информациатә хархәагақәа ирбызшәа хадазароуп аҳәынҭқарратә бызшәа (аԥсшәа). Аҳәынҭқарра иҭнажьуа акьыԥхь аҟнытә 2/3 ахәҭа ҳәынҭқарратә бызшәала иҩызар ахәҭоуп, иҳәынҭқарратәым АИХ рҟны – аҳәынҭқарратә бызшәа иазныжьзар ауп аҭыԥ азбжак еиҵамкәа. 

Апарламент
© Sputnik / Томас Тхайцук

"Алингвистикаҿы иҟоуп убри аҩыза аилкаара, абызшәатә ландшафт захьӡу. Иароуп абызшәа адәахьтәи ацәыргашьа ҳзырбо. Азныказы ари азҵаара уамак азхьаԥшра иаԥсамшәа аӡәы игәы иабар ҟалоит. Аха ҳара ҳаҭҵаарақәа рыбзоурала ҳбызшәа аиқәырхаразы адәахьтәи анҩыларақәагьы ихадароу афакторқәа ишреиуоу еилаҳқааит", - еиҭалҳәоит Лиубов Цәеиԥҳа.

"Иаԥсышәам" аԥсшәала иҩу

Иҭҵааз ақалақь ахәҭа иахьаҵанакуа аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи амҩақәа рыхьӡқәеи рынҩыларақәа рҿы азакәан еилагаӡам, иахьаҭаху ҩ-бызшәак рыла иҩуп, иахьаҭаху – х-бызшәак рыла. Алаҳәарақәа рҟны акәзар, ари аҵакырадгьыл аҩнуҵҟа аԥсшәа зынӡаск иуԥылаӡом. Асоциалтә ӡыргарақәа 60% ҩуп аԥсышәалеи урысшәалеи, жәа-процентк - аԥсышәала мацара, 20% - аԥсышәалеи, урысшәалеи, англыз бызшәалеи.

Цәеиԥҳа лажәақәа рыла, аӡыргаратә ӷәқәеи, акрыфарҭақәеи, акаҳуажәырҭақәеи рҟны аԥсшәа даара имаҷны иуԥылоит. Ҷыдала урҭ ауаажәларратә ҭыԥқәа рыхьӡқәа 90% урысшәала ауп ишҩу.

Аԥсышәала иҩу анҩыларақәа рхыԥхьаӡара амаҷра адагьы, аҭҵааратә ус амҩаԥгаҩцәа урҭ рҟны иазгәарҭеит имаҷымкәа агхақәагьы. Иаҳҳәап, Аҟәа ақалақь агәҭаны иуԥылоит абарҭ реиԥш анҩыларақәа: "Территория наслаждения – Аҵакырадгьылтә гәхахәара"; "Центр коррекции зрения – Ариашаратә центр"; ашәҟәыҭирҭа ахьӡ аҟны ибжьажьуп аҵыхәтәантәи анбан - "Аԥснышәҟә"; "Аллергиа арҵысҩы"; "Ахәаахәҭырҭә центр"; "Арԥшзарҭа" уҳәа. Ауаҩы дбызшәадырҩымзаргьы, ибарҭоуп арҭ ахьӡқәа аграмматика аԥҟарақәа ишрықәымныҟәо, насгьы рҵакы еилукаартә ишҩым.

Аҭҵаамҭа амҩаԥгаҩцәа ражәақәа рыла, анаплакқәа рхыԥхаӡара аҟнытә 18% роуп зыхьӡ аԥсышәала изыҩуа. Урысшәала – 44%, англыз бызшәала 38%. Адәқьанқәа ирну анҩыларақәа аԥсышәала иахьану 8% ыҟоуп, 54% - аԥсышәалеи урысшәалеи, 18% - урысшәала мацара, быжь процентк - урысшәалеи англыз бызшәалеи, 7% - аԥсышәала, урысшәала, англыз бызшәала, 6% - англыз бызшәа мацарала, процентк – аԥсышәалеи англыз бызшәалеи. Дырҩегь иазгәаҭатәуп зынӡа 160 нҩылара шыҭҵааз.

Руслан Габлиа Аҟәа икыду аҩырақәа ирызкны: аԥхьа игылазар ауп аԥсшәа>> 

"Иааидкыланы алҵшәақәа ҳрыхәаԥшуазар, аԥсышәала ииашаны иҩу анҩыларақәа 5% роуп, урысшәала иануп 34%, аԥсшәеи аурысшәеи ахьеицу – 47%, егьырҭ абызшәақәа рахьынтәи иаагоу – 14%. Арҭ алҵшәақәа еилыкка иаҳдырбоит аԥсуа бызшәазы азакәан ӷәӷәала ишеилагоу. Уажәазы ҳара иҭаҳҵааз Аҟәа ақалақь ахәҭак ауп, анаҩс ҳаҭҵааратә усмҩаԥгатәқәа рҳәаа иҵегьы арҭбаара гәҭакыс иҳамоуп", - иацылҵеит Асҭанда Аҳәԥҳа.

Аҟәа ақалақь абызшәатә ландшафт адиаграмма
Аҟәа ақалақь абызшәатә ландшафт адиаграмма

Имыцхәу ахақәиҭра

Аҭҵааратә усумҭа авторцәа рылкаақәа рыла, иахьатәи аамҭазы рхыԥхьаӡара рацәоуп азакәан иашьамшәало аӡыргаратә мамзаргьы аинформациатә нҩыларақәа. Ари аҩыза аҭагылазаашьа зыхҟьо ҳәа аҵарауаа ҿарацәа ргәы иаанагоит аҳәынҭқарратә ҩаӡараҿы апроблема аӡбара иахьашьҭам.

Хагәышь: аԥсышәала ицәажәо ақьаад ҳамамкәа аԥсуа ҳәынҭқарра ҳзыргылом>> 

Урҭ дрықәшаҳаҭхеит афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, апрофессор Виачеслав Чрыгбагьы.

"Агхақәа рацәаны ирымоуп аԥсышәала иҩу реиԥш, тәым бызшәала иҩу ахьӡқәагьы. Урҭ зегьы хшыҩзышьҭра рызҭаша аҳәынҭқарратә усбарҭа ахьыҟам азы, аҭыԥантәи анапхгара роуп анҩыларақәа ирхылаԥшуа. Досу ишиҭаху иҩуа акәымкәа, ихымԥадатәиуп аҵарауаа, абызшәадырыҩцәа разҵаара, еиҳа ишиашоу еилкааны анҵара. Сгәанала, иаԥҵатәуп астандартқәа рзы акомиссиа, мамзаргьы Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аҩнуҵҟа еиҿкаатәуп иҷыдоу агәыԥ", - иҳәеит Чрыгба.

Иахьатәи аамҭазы аԥсуа бызшәа ахархәараан ауаажәларраҿы ицәырҵуа ауадаҩрақәа ажәҩан иалыбгаз акы акәны ирыхәаԥштәым. Урҭ зхылҿиаауа афакторқәа рхыԥхьаӡараҿы абызшәатә ландшафтгьы ахатә ҭыԥ ааннакылоит. Зыӡбахә ҳамоу асоциалтә цәырҵра еиуеиԥшым адәахьтәи анҩыларақәа рҟны иаарԥшхоит аҟнытә, ишиашоу абызшәа аҿиара иадҳәалоуп, уи иахәҭакуп. Аха, арыцҳаразы, абызшәатә ландшафт иахьа ахы иақәиҭуп, ииашаны ишьақәгыларазы "хыхьынтәи" ахылаԥшра амаӡам.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

70

Дызшьуаз Шеварднаӡе ҩ-миллионк изишәон: Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа лҭоурых

28
(ирҿыцуп 14:44 20.09.2020)
Аԥсны Афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа 1992-1993 шш. рызтәи Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан илхылгаз аҭоурых атәы ҳадигалоит апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" автор апоет Анатоли Лагәлаа.

Кама Лашәриа-ԥҳа данҩыҵшәа инаркны лыԥсадгьыл ахьаа иаразнак илылаҽхьан. Уи илбон ақырҭқәеи агырқәеи ес ирӡбалакгьы ҿарԥак-ҿарԥак ҟаҵаны, дара рыԥсадгьыл Қырҭтәыла иамкуашәа Аԥсныҟа ишеихоз, иаразнак араҟа ишҭарҩуаз, аусурҭақәа шрырҭоз, ишындырхоз, ишындырҵуаз. Аԥсны ақалақьқәа рҿы зехьынџьара дара хыԥхьаӡарала иҳаиҳан, ирҭахыз ҟарҵон, ирҭахыз руан, амала Тҟәарчали Гәдоуҭеи заҵәык рҟны уиаҟара аҽҟьарҭақәа рырҭомызт ҳаҷкәынцәа. Ақалақьқәа ракәым, ақыҭақәа рахьгьы ипланы идәықәлахьан, урҭ ҿыцынхацәоуп ҳәа ҳара ҳажәларгьы рыцхрааны, еигәышә ԥынҵала абна тоурақәа рхны инаган индырхон. Ашьҭахь урҭ рџьабаа аӡы иарҭеит акәымзар…

Ҳара ҳаишьцәоуп ҳәа игылан урҭ хыԥхьаӡарала иҳаиҳахаанӡа, ианҳаиҳаха, шәара ашьхақәа рҟынтәи шәылбааит, ари аԥсадгьыл зтәу ҳара ҳауп рҳәеит. Атәым арбаӷь аҩнатә арбаӷь дәылнацарц иалагеит! Аҭоурыхтә ҵабырг излаҳәо ала, дара анкьаӡа арахь Аԥсныҟа Гыртәылантәи усура ианаалоз, аԥсуаа урҭ убриаҟара ирзымычҳауазар акәхарын, ианцоз, рыҽқәа руацқәа рыҽхьынҵаны иддыргон! Шәара шәцоит, аха шәгәамгьы ара инышәмыжьын, уахь ижәга ҳәа акәын иаанагоз… Нас амчымхарақәа ирыхҟьаны урҭ арахь иаҳцәықәҳаит акәымзар, дара ара ишырҭахыз ахаангьы иҟамлаӡацызт ажәытә…

Камеи сареи ҳаицәажәараан лгәы иалан илҳәон:

"Иахьагьы сгәы аҵәымӷ еиԥш иалоу, аибашьра ианналага, азеиԥшынхарҭаҿ сахьыҩназ аҭӡамц бжьара ибжьаҵаны исымаз стапанча Кәтолҟа санцоз иахьысзымгаз ауп. Уи даара схы иасырхәаран иҟан абџьарқәа ҳауаанӡа… Аха иааг, исызҭодаз?.." - ҳәа.

Сара стәаны Кама сахьылзыӡырҩуаз схәыцуан, баша ирымҳәозаарын ҳабацәа, аҭыԥҳа бзиа быжьҩык арԥарцәа дрыԥсоуп ҳәа. Убасҟан, аибашьра иалагаанӡагьы, ҳаԥсуара, ҳхаҵара, ҳгәаӷь, Кама леиԥш иҟаз аӡӷабцәа рҿы даара иӷәӷәаны аԥсы ҭан. Арагәаԥшь иаҩызан, егьа иуҭаххаргьы, акгьы узамырԥаӡомызт… Урҭ ус рхы уқәдыртәаӡомызт, усасызар, сасҵас пату уқәырҵон, усасра иахурҟьар, аԥшәма духашҭыр, иаразнак уҭыԥ удырбон, иадхалаӡомызт!..

"Ҳқыҭақәа рҿы ҳаннеи, аибашьра ианналага, ҳаргьы гәыԥ-гәыԥла ҳҽеидаҳкылеит. Абџьар абаҟагәышьаз, иаҳшьуаз ирхаҳхуан. Ишәызныҟәымгозар, арахь ишәыман шәмаандаз ҳәа алафқәагь раҳҳәон ҳанынархагылалак!.. Сҩызцәа аҷкәынцәа ирбон урҭ иргәаҟны иршьыз, сара саби саб иашьеи ршьа уажәыгь иахьысзымуцыз сгәы ишалаз, "бшьа бымур бымуазар, баала, Џьгьарда ашәанцәа ҵәахны иҳамоуп, бшьа буп", рҳәон, аха сара исымуит… Сара исҭахын аибашьра адәаҿы изур…

Ҳара раԥхьаӡа Борис Лашәриа иҩны аштаб еиҿаҳкааит. Реиҳа иахьшәарҭаз Кәтоли Дӷамшьи рҳәааҿы ҳгылеит. Зегь раԥхьаӡа командирс дҳаман ахымца иаҩызаз Заур Ҷантуриа. Уи игәаӷьреи, ихаҵареи ажәак-ҩажәак рыла аҳәара цәгьоуп… Аиҿахысра ӷәӷәақәа руак аҿы иара данаҳцәыршьгәышьа, агәыԥ командирс сара сарҭеит.

Ахаан исхашҭуам, ҩнык аҿы ақырҭуа гвардееццәа афара-ажәра иаҿуп, абџьаргьы бзиан ирымоуп, шәрыкәшароуп ҳәа адҵа ҳауит. Убри аҩнаҭа иатәыз аҷкәын даашьҭаҳхын, уи иани иандуи уа иҟан, мхырҭала мацара ҳҳәазаны аҩны ҳазааигәахеит. Аха иаразнак ҳрыжәлар, ахысбыжьқәа раҳар, ааигәа иҟаз ақырҭқәа ҳакәшон, иара уаҵәҟьа ҳандырҵәон азы, ишыржәра ижәны ианалгалак, ианашьлак, (Қырҭтәыла иҟоушәа рбо ианыҟалалак!) хысрада ҳрылганы, рабџьарқәа рхаҳхырц ҳҭаххеит. Убри ҳазгәышьуа ҳаштәаз, ҳаԥшызар, ҩыџьа агвардееццәа аҩнаҭа аԥшәмаԥҳәыс дшыҳәҳәоз деимырхха дрыманы аԥшырҭахь рҿаархеит. Ԥыҭк данааскьарга, ҳала ишабоз дынкарыжьын (уара уҿы саҭамыз), амш лылагара иалагеит. Ари збаз, ҳара иҳацыз уи лыҷкәын, иавтомат аашьҭыхны урҭ ишьырц иҿанынеиха, ҳаҷкәынцәа аӡәы шьапҿаршә изиун, дахьынкаҳаз, анышәгәал иҿагәаны, иҟытбжь мыргаӡакәа сааҭбжак дышьҭагәаны дикын. Нас иаҳаулакгьы, иаргьы дмырхыскәа, ҳаргьы ҳамхыскәа, мчыла ишимуаз, дшыӷыз-ӷызуаз, дара ақырҭқәа ахьымнеицыз ҩныкаҿы дааганы, ауаа идыртәалан, ҳара уахь ҳаиҭацеит. Ауха урҭ агвардееццәа зегьы ҳшьит, рабџьар рхаҳхит, иахьыҩназ аҩны ҳара иаҳхырҟьаны ирымблырц, ирҳәазаны хара иганы икаҳажьит, аха зегь акоуп, урҭ агьааурқәа, иахьыҟалаз еилыркаазар акәхап, уи аҩны рбылгәышьеит, иццышәны иргеит. Иара аҩнаҭа аԥҳәысгьы лхабар уаҳа иаҳмаҳаит, амала лыҷкәын, еиҿахысра ӷәӷәак аҿы иҽҭаимырхартә дшыҟазгьы, даанымгылакәа, аӷацәа рыгәҭаҵәҟьа дрылалан, иҽҭаирхагәышьеит. Иара гәаҟ, сара сан илзыруз анаҩс аԥсҭазаара сҭахым иҳәон, ихгьы аԥыригеит…

Сара сызлахәыз аиҿахысра ӷәӷәақәа мҩаԥысит аибашьра аԥхьатәи амшқәа рзы Қьеҭуангьы. Уброуп ҳахьеиқәшәаз Мушьни Хәарцкьиеи сареи. Иара санибаҵәҟьа, еилагылаз зегьы илаԥш хьанҭа нархиган, абри аҩыза шԥашәыхьи ҳәа гәыбӷан риҭозшәа: "Абри ахәыҷы лыҩныҟа дыжәга!" иҳәеит. Аха сара сҽыҵәахны, иара имырдырӡакәа, ажәыларақәа рахь ҳанцоз хаҵамаҭәала сҽеиласҳәан, аҷкәынцәа срылагыланы сцон. Маанала сииааит!..

Исгәалашәоит, Кәачара агара ҳандәықәлаз, ачечен еибашьҩы Руслан Дахцаев саԥхьа дгыланы дцон. Ҳара атрасса амҩа агәҭа ҳанылеит ҳхысуа, наҟ-ааҟ аҩнқәа былуа. Усҟан Чанҭа Ҷантуриа даҳцәырымшьӡацызт, командирс дҳаман. Гәырам Инаԥшьгьы убра дырхәит. Ус ҳашнеиуаз, ҳаԥшызар, қырҭуак дыҳәҳәо даауеит, "аԥсуаа аауеит, аԥсуаа ҳандырҵәоит" ҳәа қырҭшәала. Ҳара иҳацыз аибашьҩы Аполлон Берзениа ақырҭшәа бзиан идыруан, уи диазҵааит, "иабантәиаауеи, шаҟаҩ еицыда, бџьар хкыс ирымои, цқьа ҳара ҳахь шәааскьаны иҳашәҳә", - ҳәа ҿыҭны. Уи даҽаӡәгьы дицын. Аполлон иақырҭшәа зынӡа ицқьамзаргьы ҟаларын, аха урҭ шәаны иҟамзи, ани арахь "иргәыҵасуаз" ргәыҭҟьара ҳара ҳахь иаман аҿаанахеит. Ҳаргьы иаҳҭахыз уи акәын, аҩыџьагь иара уаҵәҟьа иааилаҳшьын, рабџьар рхыхны ҳҿынаҳхеит. "Машьшьалаҳ, даҽа ҩ-автоматкгьы ҳауит!" — ҳҳәеит. "Шәдырҩатә еиӷьхааит!" — ҳәа ҳазҿырҭуан наҟынтәи ихысуа инеиуаз ҳҩызцәагьы!

Исгәалашәоит, ҳара Кәачара ҳшыҟаз, Аныуаа рхәы ргеит, Лабрагьы ҳцәыргеит анырҳәа, гәыԥҩык ҳҽааибыҭан, тракторла ҳдәықәлеит. Ус ҳашнеиуаз, сан рыцҳа лкалҭ ак ылаҳәоуп, изакәу сеидру, ҳгәашә аԥхьа сналхьыԥшит. Схы лысмырбаргьы ҟалон, аха дрыцҳасшьеит, убасҟантәи лыбжьы иахьагьы сгәы иқәыҩуеит: "Нан, бысцәыршьуеит, бабацои?" — ҳәа дааӷызыӷызит.

Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа

Убри аҽны Аныуаа рхәы ҳажәлеит, хыԥсыра ҳбеит, хыхь иҟаз ҵаҟа ицон, ҵаҟа иҟаз хыхь ицон, арахь ҳатрактор адәышкәаӷьаз иқәыркын, аихсра иалагеит, дара хыхь иқәтәамзи, уахьынтә рнапсыргәыҵа ҳанызшәа ҳарбон. Иааулакгьы ҳхы еиқәҳархеит, ҳхьаҵит... Анатоли, сара убарҭ зегьы ҩны исыман, аха аибашьра ашьҭахь исцәырӷьычгәышьеит.

…Ҽнак, зынӡа ахысра ҳәа атәыла бгаӡеит, амца акит иааҳакәыршан зехьынџьара. Урҭ абџьар ҿыц анроулак ус акәын, ҳара ҳаиԥш ахқәа ԥхьаӡаны ихысӡомызт, зны-зынла рганаҿ лабак ԥҵәаргьы, убри алаба ахьыԥҵәаз иеиарханы сааҭк ианхысуаз ыҟан!.. Ҽнак, Аслан Занҭариа даасыдгылан, "Кама, Лабра ҳцәыргоит", — иҳәеит. Уа ҳаҷкәынцәа гылан, аха ацхыраара ӷәӷәа рмоур, ишәарҭан.

Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа

"Абар автомат!" — иҳәан, автоматк ҿыцҳаҳараӡа инасиркит. "Бара ибҳәар, аҷкәынцәа усгьы иаангыло ракәӡам, аха зегь дәықәлоит", — иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа урҭ снарылаԥшын: "Ҳцома, аҷкәынцәа?!" — сҳәеит. "Бара бцозар, ҳамцои!" — рҳәеит даргьы аӷуҳәа. Убас, убри аҽны акомандирра соуит! Скоманда "Кама" ахьӡын, арациаҿгьы "Кама" ҳәа акәын ишсышьҭаз. "Ҳаҷкәынцәа рыԥсы бнапы иануп", — рҳәан, инасықәныҳәан, сноурышьҭит. Убри аҽны ҳара ҳахь жәылара иаауаз ҳаӷацәа ихьагәгәа, иҟәаҟәаса рышьҭахьҟа иҳархынҳәит. Ҳара дара ирымаз абџьар хәыџьара ишан хәҭак ҳамазҭгьы, аибашьра ҳанналагоз, иҟалап аибашьра мызкы еиҳаны имцаргьы, ирласны инҵәон ҳара ҳиааирала!..

Уажә даҽа хҭыскгьы уасҳәоит: "Гәлыуаа рхәы" ҳәа иахьашьҭоу хәы ҳаракык ҳақәтәоуп жәааҩык сеибашьцәа сыманы. Дахьынтәааз цқьа исыздыруам, калмыкк днеит, Кама дырӷьычуеит ҳәа. Уи лхы хҵәаны Шеварднаӡе изназго ҩ-миллионк риҭарц рылеиҳәеит, иҳәеит.

Уи сара хьаас исымазма, мамзаргьы агәра згозма, аха ҳхадацәа сырган, ҩымш "Катран" агәыԥ аҿы сҵәахны срыман, нас исымукәа сара стәқәа рахь сааит.

Узырччаша даҽакгьы уасҳәап, ҳаналагах. Сгәыԥ сызцыз Лабраҟа ацҳаԥжәара ацара рықәшәеит. Бара иахьак баҳгом, абра быҟаз, бынасыԥгьы баазхәыцлап рҳәан, хәы-ԥшӡак аҿы снықәдыртәан, дара ныҵашәкәа ицеит. Сара урҭ срызгәаан, схы снапы наҵаргәан сахьынатәаз, сааҭбжак убас стәазаарын. Убри асааҭбжак зегьы ақырҭуа снаипер иабџьар сықәкны скылкааны икызаарын! Сеихсра изымгәаӷьзаап, сигәаԥхазаап аԥсцәеирымга! Убри аҽны инаркны, иабџьар кажьны Шәачаҟа дықәҵзаап. Аибашьра ашьҭахь асалам шәҟәы сзааишьҭит, сара абригь-абригь соуп, аибашьраан бысшьыртә алшара сыман, аха бсымшьӡеит, бсыццозар бызгоит, арахь бааи, ҳәа. Аха ани аҭак шԥеизызыҩуаз… "Сынасыԥ" мап ацәыскит! Абри аҩыза аҭоурыхгьы сақәшәахьеит…

Даҽа жәыларак аҿгьы, уи Тамшь анаҳгоз ауп, артҟәацгақәа ансываԥжәа, ахԥҽыхақәа рацәаны исылалеит, аконтузиа соуит. Аҷкәынцәа ргәы еиҭамшәарц азы, Заза Занҭариа дысхагылан, ибжьы сгәы иқәыҩуан: "Кама, быбжьы рга абааԥсы, аҷкәынцәа агәра ргартә быԥсы шҭоу!" "Ԥхьаҟа, ԥхьаҟа!.." — сҳәеит сара ишсылшоз. Заза арациа аасымихын ҿиҭит: "Кама лыхьӡала ԥхьаҟа, Кама лыхьӡала ԥхьаҟа!" — ҳәа.

Маврик Начҟьебиеи иҷкәыни.
© Фото : Инна Ҳаџьымԥҳа лархив аҟынтә

Убригь сацәынхан, ирласны сеиҭагылеит. Аҵыхәтәан, ҳгәыԥқәа еидырҵан "Стрелец" ахьӡҵан Баро Тапаӷәуа командирс дҟарҵеит. Аха иара ԥхынгәы ҩба рзы данҭаха, сара командирс сеиҭаҟарҵеит Тамшь анаҳга, Гәдоуҭантәи аӷбақәа аннеи.

Иахьа иуасҳәаз, Анатоли, сара сызлаԥшызи исхызгази рыхәҭа хәыҷык ауп. Егьи зегьы абоуҭаху, уара уакәым, сара схаҭагьы исхасыршҭыр сҭахуп… Абзиараз, сашьа, сахьугәалашәаз иҭабуп", — лҳәан, сусура ауада ашә ныдылҵан, дындәылҵны дцеит Кама.

Убри нахыс сара мчыбжьык сгәы иқәыҩуан Кама лажәақәа, схаҿы иаазгон уи илхылгаз, дзыниаз, шаҟаҩ лҩызцәа гәакьақәа лымпыҵаԥсыз, шаҟаҩ еиқәлырхаз, шаҟантә аԥсра алакҭа дҭаԥшхьаз. Уи аибашьра ашьҭахь иаразнак иланаршьеит "Леон иорден", уи ашьҭахь "Аԥсны афырхаҵа" ҳәа ахьӡ ҳарак лхырҵеит.

Иџьоушьаша, уи данаауԥыло, данаауацәажәо, акгьы ҟазымҵаӡац, акгьы зхызымгаӡац аӡә леиԥш иҟәандаӡа даауахәаччоит. Уи лҭоурых, уи илхылгахьоу зегьы анудыруа, уаалеигәырӷьоит, Кама абас ихааӡа аччара ахьлылшо азы, Кама иреиӷьӡоу анасыԥ дахьаԥсоу азы…

28

Аналитикеи акритикеи рыҟамзаара аибарҽхәара анарҿио

46
(ирҿыцуп 11:37 20.09.2020)
Аԥсуа театртә, алитературатә, амузыкатә аналитикеи акритикеи рҭагылазаашьа азы лгәаанагара лҳәоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Асовет аамҭа амалырқәа амазаргьы, зегь акоуп абырҵкал икылнахуаз рацәан ацензура бааԥсы шуԥылозгьы. Иаҳҳәап, атеатр аҿы аспектакль ахәаԥшыҩцәа рахь ицәырыргаанӡа, акультура аминистрра ахаҭарнакцәеи, атеатр асахьаркыратә еилазаареи, аинтеллигенциеи адгаланы, имҩаԥыргон ахәаԥшра. Иҟан Аԥсны анҭынҵынтәи атеатрҭҵааҩцәа ааԥхьара анроуазгьы. Наҟынтәи иаауаз апрофессионалцәа иаахтны ргәаанагара рҳәон, аҭыԥантәиқәагьы аспектакль иагыз-иабзаз ҳәаны, ма аус адуларахьы ирышьҭуан, мамзаргьы ахәаԥшцәа дырбаразы амҩа арҭон.

Иахьа аспектакль ахаҭа аҭыҵра акыр агзаргьы, заа иӡырыргоит, заа ахәшьара арҭоит знапы иҵыҵуа. Алитература амҩақәҵараҿгьы иҟан амҩақәа, иҭыҵуан акритикатә статиақәа знылоз аизга "Ажәеи аамҭеи", иара убас, ажурнал "Алашараҿы" ицәырҵуан еиуеиԥшым иҵарыз ақәгыларақәа. Амузыка аганахьгьы ашәақәа рҭыҵра ахә зшьоз амузыкантцәа ыҟан.

Хымԥада, аҟазацәа рахьтә аӡәы еиҳа илшарақәа ҭбаан, даҽаӡәы дхьысҳазар ауан, аха, зегь акоуп, хылаԥшрак аман. Иахьеиԥш инеиужьны аибарҽхәареи ахырҽхәареи ыҟамызт сҳәар сылшоит урҭ аамҭақәа ирхааныз лаҳасаб ала.

Иаҳбозеи иахьа? Аспектакль ықәзыргыло ихаҭа ирҽхәо асоциалтә ҳақәа рҿы даацәырҵуеит, ашәҟәы зызҭыжьыз аӡыргара мҩаԥигоит, уаҟа ихырку ажәақәа рҳәар рылшоит абжьааԥны ианимаҳауа дҵәылызхуа.

Араӡара даара имариам усхеит ҳазҭагылоу аамҭазы. Аԥҳа иҟалҵо ан илырҽхәоит, нас ауацәеи аҭынхацәеи аҷаққәа (алаикқәа) аақәдыргылоит, убри аан ахҳәаа даҽа хырхарҭак аҭан изҩызгьы ижәлоит уи иазку арҽхәаҩцәа. Акыр иџьбараз акритик Владимир Аҵнариа истатиақәа руак аҿы иҩхьан "ҳара ҳаиуареи ҳҭынхареи шыҟоу ала, акритика уамак анарха амам" ҳәа. Аҵарауаҩ Владимир Агрба иакәзар, ирониатә ҟазшьала ихы дахлафаауа иҳәахьан "акритика шамуаз анызба, арҽхәарахьы сиасит" ҳәа.

Шәара шәазхәыц, арҭ ахыбаҩқәа акритика аԥеиԥш шамамыз рҳәозҭгьы, азҵаара заҟа ихьанҭахаз? Апоет Таиф Аџьба дышхәыдамызгьы, "Пушкин ишьҭахь ажәеинраала аҩра цәгьоуп" иҳәон, аклассик иҩаӡара аҽахьыгӡара шыуадаҩыз еилкааны. Пушкин анаҳҳәа, хыԥхьаӡарала аурыс гени ишәҟәқәа раҵкыс ҭзыжьхьоугьы ануԥыло ыҟоуп ҳара ҳҿы, ахыԥхьаӡара мацара иаанаго ыҟазар. Ҳазҭагылоу аамаҭазы "споет бзиоуп" зҳәаз дпоетхоит, "срежиссиор дууп" зҳәаз дрежиссиоруп, скомпозиторуп зҳәазгьы ус.

Абри аамҭазы, аҟазараҵәҟьа злоу ашәшьыра ианыҵахогьы ҟалоит, избанзар дара рхы ирзаҭәашьом ахӡыргара. Аколонкақәа равтор лаҳасабала, исгәаԥхо аспектакль иагу иабзоу атәы мацара сыҩуа салагеит, иара убас, даара дҟазоуп ҳәа ззысыԥхьаӡо изкны ажәа сҳәоит. Даараӡа исҭахын зны, арежиссиор Мадина Аргәынԥҳа лықәыргыламҭа Г. Лорка ипиеса "Бернарда Альба лыҩны" иазкны сгәаанагара сҩырц. Аспектакль цәгьа исгәаԥхеит, ҳаԥсҭазаара иашьашәалоуп. Иҟан иара убас сгәы еихьызшьуазгьы, уигьы сҳәарын, аха уаҟа ароль хадақәа руак саҳәшьа иналыгӡон азы, исыҩуа ԥсыуаҵас ииашахом сҳәан, савсит.

Акырынтә исҳәахьеит, хаҭала атеатрқәа русуразы Аԥсны анҭыҵынтәи атеатрҭҵааҩцәа ааганы, ҳтеатрқәа зегьы ррепертуар иахәарԥшны, "аҩеи-аӡеи" еилырхыр бзиан ҳәа.

Аибарҽхәареи ахырҽхәареи акультура абзиахь икылнагом, аԥхьаҩи, ахәаԥшҩи ироуроуп алшара, раҵкыс здыруа ианализ аԥхьара, азыӡырҩра, уи акыр иацхраауан агьама бзиа ашьҭкаара. Иахьа асоциалтә ҳақәа рҿы иубоит аԥсуаа иҳацәтәымыз ацәырҵрақәа, урҭ ирылыскаауеит ауацәеи аҭынхацәеи еицлабны рҭахцәа ахьдырҽхәо. Зҭынха дминистрхаз Facebook адаҟьаҿы адныҳәалара ҟалҵар лылшоит, аҩны днеины ималырҽхәар амуашәа. Абас, асоциалтә ҳақәа рцәырҵра ҳабҩарақәа цәырнаго иалагеит, аха, зегь реиҳа ихьаагатәу, аҟазараҿы аибарҽхәара аҳра ауа иахьалагаз ауп.

Аҵарауаҩ Валери Бигәаа абри азҵаатәы хьааганы, мышқәак раԥхьа абас ахҳәаа ҟаиҵон Facebook аҿы: "Еибарҽхәарыла ҳдоуҳатә культура инхаз ахәыҷгьы ҳалгоит. Аԥсышәала иҭыҵуа - газеҭума, журналума, шамахамзар аинтеллекттә зыҟаҵара рныԥшӡом. Ҩышьа ззымдыруа авторцәа, аҩымҭа еихҳәеиҵҳәа иананырҵо рацәоуп. Ак сҳәоит ҳәа уаналага, уԥсыр уҵәыуара иааӡом. Ас ҳаналага, ҳсахьаркыратә литературагьы ҟалом, ҳмилаҭтә журналистикагьы".

Ари зыҩуа аҵарауаҩ Бигәаа ихы дацәшәаны акәым, иаргьы ибарҭоуп ҳазну амҩа азоуп дызгәамҵуа. Аҵарауаҩ абри азҵаатәы азы аилацәажәара аҭахуп ҳәа агәаанагра имоуп. Зегьы иреиӷьуп, иҟоу аҟазара ахырхарҭақәа, алитературагьы уахь иналаҵаны, атәы здыруа ахҳәаа арҭалар, апрофессионал иажәа акраҵанакуеит, ҳазҭагылоу ирҩашьагоу аамҭазы.

Ус сҳәаргьы, иахьа атеатртә, алитературатә, амузыкатә аналитика хықәкыла иаҿу дарбану? Ари аганахь аҵара змоугьы рацәаҩым, ари амҩа хра шалам баны уи занааҭс ишьҭызхуагьы маҷҩуп. Абас ҳашцо ҳанца, зынӡа ҳҩашьоит, аграфоман ҳаԥхашьаны апремиа иаҳҭар ҟалоит, аҵарадыррахь ус змам имҩа ааҳартыр ауеит.

Избан изалымшои? Ԥынгыла дук ыҟоума? Ацензура бааԥс акәымкәа, хра злоу аналитика ир, иԥсыҽу аган иаванархар ҟалоит, аха уи иаҭахуп агәаӷьра ду атәы здыруа рганахьала.

Аԥсуа драматә театр асценаҿы. Архивтә фото
© Sputnik / Томас Тхайцук Рада Ажиба

Шәазхәыц, иаҳҳәап аҳәынҭқарра ахарџь ала ҵакы змам ашәҟәы аҭыжьра ахарџь баша аӡы ишҭаԥсо... Шәазхәыц, ҳара, зекономика хьысҳау ҳзыҳәан, уи заҟа иаахоу. Аамҭа цар, зегь акоуп ихьысҳау канаԥсоит, ахҷаҭқәа роуп иаанхо.

Аԥхын ақыҭаҿы аԥсшьара азы санцо, есышықәса иаасыртуеит Алықьса Гогәуа иҩымҭақәа реизга. Ҿыц избазшәа сеиҭарыԥхьоит иҩымҭақәа. Саԥхьацыԥхьаӡа исныруеит, урҭ рхыԥша заҟа иҵаулоу. Аԥсшәа ахаҭа мыӡыр, Гогәуа иҩымҭақәа наунагӡоуп, егьырҭ аклассикцәа Баграт Шьынқәба, Иуа Коӷониа, Миха Лакрба уҳәа аамҭа иԥнашәахьоу арҿиаҩцәагьы рырҿиамтақәа налаҵаны. Аамҭа ахаҭа зеиӷьыҟам бырҵкалуп, аха усгьы, аибарҽхәареи ахырҽхәареи ҳазмырҿио ҟазшьа бааԥсуп…

Автори аредакциеи ргәаанагара еиқәымшәозар ҟалоит.

46

Аигумен Киут: аԥсадгьыл азы иҭахаз рыхьӡала абаҳча ду Гәыма иҟалар сҭахуп

0
(ирҿыцуп 15:53 20.09.2020)
Аҟәа араион Гәыма (Каман) ақыҭа иҟоу аԥшьа Иоанн Ахьҿы ихьӡ зху ауахәама иахагылоу аигумен Игнати (Киут) арадио Sputnik аефир аҿы арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҟны еиҭеиҳәеит амҩа аиҭашьақәыргылара анаҩс шаҟа аамҭа рыла аныҳәарҭаҟынӡа инеиуа, гәазыҳәарас имоу атәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Киут Гәыма амилаҭтә баҳча аҟаҵаразы игәазыҳәара атәы

"Даара иманшәалахеит, аха, ишыжәдыруа еиԥш, уи зныкала иҟалаз усым. Акыр шықәса ҳашьҭан, ҳазҿлымҳан амҩа акаҭран ақәҵара Аҟәантәи ҳазҵаныҳәо амонастыр аҟынӡа… Атуристцәа рзы акыр иманшәалахеит, аха убасгьы ҳара ҳтәылауаа бзиа ирбоит Каманҟа аара. Сара игәасҭеит, иаҳа лассы-ласс иаауа иалагеит. Ара уԥсы ахьушьаша аҭыԥқәа ыҟоуп. Ахәыҷқәа ааргоит, аҳауа цқьа рфоит, ауахәамаҟны анцәа иҳәоит. Абри традициа бзианы иҟалеит, сеигәырӷьоит Каман бзиа иахьырбо Аԥсны иқәынхо. Рыхгьы бзианы имҩаԥыргоит, зны-зынла агәамсам аанрыжьлоит, аха уажәы иаҳа идрыцқьо иалагеит, апакетқәа ирҭаҵаны Аҟәаҟа машьынала иргоит агәамҭаԥсарҭақәа рахь. Акультуратә хымҩаԥгашьа аганахьала иаҳа еиӷьхо иалагеит", - ҳәа азгәеиҭеит Киут.

Иара иазгәеиҭеит ақыҭаҟны аԥсадгьыл ахьчаҩцәа ршьа ахьықәыршоу аҭыԥқәа шырацәоу, игәазыҳәараны ишимоу урҭ рыхьӡала абаҳча аҟаҵара.

"Сара убас исҭахуп, Каман ацҳа аду инаркны ахәыҷы аҟынӡа абаҳча ҟарҵарц. Аԥсуаа иқәынхо зегьы еизаны, досу рыцԥхьаӡа ашәырҵлақәа еиҭарҳарц, абри милаҭтә паркны иҟаларц сҭахуп. Ауаа зегьы арахь ргәы ацԥыҳәаны иаауа, абри доуҳа ҭыԥны, аибашьраҟны иҭахаз ирызку абаҳча ду ҟасҵарц сгәы иҭан, сақәгәыӷуеит иҟалап ҳәа", - иҳәеит Киут.

Иара убасгьы дазааҭгылеит Гәыма иҟоу ауахәама иахьатәи аҭагылазаашьа, аусушьа атәы.

Шәазыӡырҩы аудио.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0