Шромаҟа амҩа

Рудольф Алшәындба Шроматәи аоперациазы: адгьыл аарҳәны иҵадыргылеит

240
(ирҿыцуп 12:10 03.11.2019)
Абҵара 2, 1992 шықәса рзы Шроматәи ахырхарҭаҟны иҟаз аҭагылазаашьа игәалаиршәеит ахԥатәи асапиортә-хырӷәӷәарҭатә баталион аиҳабы, Аԥсны Афырхаҵа Рудольф Алшәындба.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Гагра араион ахақәиҭтәра ашьҭахь, ишьақәгылеит аԥсуа ар, иаԥҵахеит абаталионқәа. Ҳаибашьцәа раԥхьатәи Аиааира амчи агәыӷреи рнаҭеит аҟнытә, ԥхьаҟатәи ажәыларахь ирыхо иалагеит.

ОВНА
© Фото : предоставлено музеем Боевой Славы

Аҭоурыхтә шәҟәқәа рҿы изларбоу ала, 1992 шықәсазы, абҵара 2 ауха ҳаибашьцәа Гәымсҭа аӡиас ирны Қырҭҭәыла аҳәынҭсовет архәҭақәа ирыжәлеит. Ахалшени (иахьатәи ақыҭа Аԥра) аӷа ихырӷәӷәарҭақәа ԥыххааны, адырҩаҽны Шрома аҭарцәра нап адаркуеит. Аха, рыцҳарас иҟалаз, аӷацәеи дареи рымчқәа еиҟарамызт. Жәаҩыла аԥсуа еибашьцәа рхы зқәырҵаз ақыҭа аанрыжьыр акәхеит. Анаҩс акомандаҟаҵаҩцәа ишәа-иза наҟ-наҟтәи аоперациа аҽазыҟаҵара иалагеит.

Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан, Мраҭашәаратәи афронт ацәаҳәаҿы, аинрал Сергеи Дбар инапынҵала аԥсуа еибашьцәа рхыхьчаратә хырӷәӷәарҭақәа рышьақәыргылара далагеит амашьынамҩақәеи ацҳақәеи рыргалаҩ, Бзыԥҭатәи аргыларатә механизациатә колонна №20 аиҳабы Рудольф Алшәындба.

© Foto / предоставил Рудольф Алшундба
Аԥсны Афырхаҵа Рудольф Алшәындба

"Аус ахьызуаз техника ҷыдала ҳаиқәшәан аҟнытә, Славик Хагәышьи, Виктор (Ԥаҟьа) Канџьариеи, Џьамбул Хышбеи, даҽа гәыԥҩыки, рыхьӡ сгәалашәом, саҭамыз, сареи амашьына дуқәа рыла Ԥсахара ақыҭан аихабетонтә аалыҵқәа рыла ахырӷәӷәарҭақәа, аҿҳәара рацәа змаз ахыхьчара-хысратә, амҿнышәаԥшьтә, аихабетонтә ҭыԥқәа ҳаргыло ҳалагеит. Иара убраҟагьы раԥхьатәи ахәра соуит. Уи ашьҭахьгьы изныкымкәа ҳазқәтәаз амашьына дуқәа иреихсхьан", - игәалашәоит аибашьҩы.

Ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара анаҩс Рудольф Алшәындба напынҵас иман Ԥсахара ақыҭан агаз зҭаз амкьаҭқәа (ацистерна - аред.) руак ԥжәаны, ақырҭцәа ашәара рызцәыргара.

Гагратәи ажәыларатә операциа ашьҭахь, арра бригада аиҳабы Гена Ҷанба, Рудольф Алшәындба командаҟаҵаҩс дызмаз, Заур Аҩӡбеи Славик Ҭарбеи зхылԥшуаз асапиортә-хырӷәӷәарҭатә баталион Аҟәа ахырхарҭахь иааиԥхьоит.
"Ҳҿаԥхьа дҵас иқәгылан Анхәа ақыҭантәи аиҩхаала Шубараҟа амҩа алхра. Аӡынра иазааигәахон аҟнытә, ашьхаҭыԥқәа рҿы асы шьҭалахьан. Абульдозер ала амҩахәасҭақәа ырҭбааны, ирыцқьаны амашьынақәа бжьысратәы иҟаҳҵон. Убрантәи Лиосик Цыгәба икоманда иманы Ахалшени далалараны дыҟан, аӷацәа ргәыԥ ԥырххарц азы", - еиҭеиҳәоит аибашьра аветеран.

Лиосик Цыгәба Ахалшени данҭала, Рудольф Алшәындба иҩызцәа Лиова Аҩардани, Рудик Сыҷынааи, Лиониа Леибеи, Роман Анқәаби, Беслан Канџьариеи, Даур Инаԥҳаи, Дикран Мелитониани, Аик Аивазиани, Вилик Бениеи (иҵегь ыҟан, аха рыхьӡқәа игәалашәом - аред.) иареи ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара иалагеит. Адгьыл ҭыжааны мҿыла ишьҭырхуан, аҩада иҳаракымкәа, аганқәа анышә адыҳәҳәало, ааигәара арҭҟәацга ԥжәаргьы, уи аҟара ааха амаиуртә еиԥш. Арҭ аобиектқәа аибашьцәа хыҵакырҭаси, ахәцәа раԥхьатәи амедицинатә цхыраара ахьрырҭашеи ирзынархан.

Рудольф Алшәындба игәыԥ адотқәеи, адзотқәеи, аблиндажқәеи дыргылон, амҩақәа амашьына рнысыртә еиԥш идырҭбаауан Шубара, Ахалшени, Шрома, Каман, "Дачи" ҳәа изышьҭаз аҭыԥ аҿы, убас Ҳабҩықә. Ахыхьчагатә ргыларақәа ақырҭцәа аӡәи-аӡәи зеицымхыраартә аԥынгыла рзыҟарҵон, ҳаибашьцәа ракәзар, амҩа рнаҭон, ԥсеиқәырхагас ирыман.

"Абарҭ ахырӷәӷәарҭатә обиектқәа анҳаргылоз аӷацәа ҳабжьы дҳарҳар ҟаломызт. Иахьынӡаҳалшоз маӡала ҳус ҳаҿын. Ақыҭақәа еимадан азы, џьарак ишьақәыргыланы узцаӡомызт, аргылара амҽхак ырҭбаатәын. Иӡбахә сымҳәарц залшом Колиа Аиба, убас Чита Аиба, ихьӡ хаҭа сгәалашәом. Абульдозер дшақәтәаз Колиа арҭҟәацга иҵаԥжәоит, аха иԥсы еиқәхоит. Шрома аргыларақәа анымҩаԥаагоз, уа иарбан хыԥҽыху иаламҳаз. Атанк ала, абзарбзан ала, агранатаршәгала, ажәакала аӷа имаз абџьар зегьы уахь ирхан. Абарҭ ахысрақәа убриаҟара ҳрышьцалеит, уажәшьҭа аамҭагьы здыруан еиҳа интенсивла ианцоз, убас маҷк акәзаргьы ианеиқәтәоз", - еиҭеиҳәоит аибашьҩы-аргылаҩ.

Рудольф Алшәындба иазгәеиҭеит Шрома аԥсуаа рнапахьы иааргар, уантәи аҳҭнықалақь алалара шыманшәалахоз. Убри азоуп ақырҭцәа рымчқәа зегьы абри аҭыԥ ишазыркыз. Ақыҭаҿы адгьыл еилырхын, еибгаз нышә ҽыҭк убомызт.

Шрома ақыҭан аԥсуа ар дацәыӡуеит Гена Ҷанба, анаҩс инапынҵақәа наигӡо далагоит Гарри Саманба, аштаб аиҳабыс дыҟан Александр Кьетиа. Аӷацәа аҿагылара рырҭон Адик Цәышбеи, Џьумка Чрыгбеи, Нугзар Долбаиеи зхагылаз уҳәа абаталионқәа жәпакы. Аԥсҭбара рацәа шыҟазгьы, ҳаибашьцәа Шрома рнапаҿы иркын Аҟәатәи ажәылара ҟалаанӡа.

"Шрома ахқәа шаҳхысуаз хәба-фба блиндаж ҟаҳҵеит. Саша Рафеков аекскаватор дақәтәан, дымшәакәа аҳаҭгәынқәа рааигәара ахырӷәӷәарҭақәа рышьақәыргылараҿы аџьабаа ду ибеит. Шрома аекскаватор ала дшааиуаз, арҭҟәацга дахаԥжәеит Лиова Ҭраԥшь. Исгәалашәоит атрофеитә автомат аниԥшаа, шаҟа деигәырӷьоз. Ихы изамырхәакәа ҳҩыза даҳцәыӡит", - иажәабжь иациҵоит аибашьра аветеран.

Сергеи Дбари Султан Сосналиеви рыдҵала, арҭҟәацгақәа рхы иархәаны амҩа ырҭбааны, Ҳабҩықә аибашьыгатә техника хьанҭа халартә еиԥш иҟаҵатәын. Уаҟа итәаз "Баграмиан" ихьӡ зхыз аерман баталион азы. Аҳаракырантәи Цугуровка зымҽхакыз ақырҭуа ир ԥҽтәын уантәи.

Нанҳәа 14, аибашьра алагеижьҭеи шықәсык анҵы аҽны, Рудольф Алшәындба игәыԥ 520-тәи аҳаракырахь амҩа ҟаҵара хдыркәшоны еиԥш, ашарԥазы ацаҟьа дахьҳәазаны данлыбаауаз, ишьапы ахаҳәқәа ианрыбжьашәа, аӷацәа иҵарҵахьаз арҭҟәацга дахаԥжәеит. Убрааҵәҟьа иарма шьапы ишьамхаҟынӡа ицәыӡуеит, егьи аҿы - ишьацәкьарақәа.
Ахәра ӷәӷәа зауз, абульдозер ала, шықәсык аҩнуҵҟа инапхгарала иҟаҵаз амҩақәа рыла зны Каман аблиндаж аҿы днаганы раԥхьатәи ацхыраара ирҭеит, устәи машьынала "Дачи" дыргеит.

"Вертолиотла зырратә уалԥшьақәа нагӡауа арҭ аҭыԥқәа ирхаԥыруаз Нодар Гьерзмаа, рациала адырра аниоу "Дачи" аҿы Рудольф Алшәындба дыхәны дышьҭоуп ҳәа, диманы Гәдоуҭатәи агоспиталь ахь дцоит.

"Ашьаанкылага ала сшьапқәа ҿаҳәан, аха зегь акоуп сшьабон. Убасҟан Нодар авертолиот имыртәазҭгьы, сыԥсы еиқәымхаргьы ҟаларын", - иҳәоит иара.

Гәдоуҭатәи агоспиталь аҿы Рудольф Алшәындба ихжәаз ишьапы хырҵәоит, егьи еиқәхарц азы Санкт-Петербургҟа дыргоит. Шықәсыки бжаки аибашьҩы аинвалидттә колиаска дынтәалан, апротез ишьапы ашьцылаанӡа.

1994 шықәсазы, Рудольф Алшәындба командаҟаҵара зиҭоз ахԥатәи асапиортә-ахырӷәӷәарҭатә баталион иаанарԥшыз ҵҩа змам аџьабаазы, атехника ҷыдеи, абџьари неибеиԥшны импыҵакны, аӷацәа аҿагылара ахьриҭоз азы, Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада, аԥсуа ар ркомандаҟаҵаҩ Владислав Арӡынба инапы зҵеиҩыз Аусԥҟа инақәыршәаны, Аԥсны Афырхаҵа ҳәа ахьӡ ҳаракы ихҵан.

240

Згәы заԥысуаз: Абзагә Гәыргәлиа игәалашәаразы

267
(ирҿыцуп 13:36 19.04.2021)
Мшаԥы 19 рзы, иԥсы ҭаны дыҟазҭгьы, 54 шықәса ихыҵуан Леон иорден акавалер, 25 шықәса дшырҭагылаз фырхаҵарыла зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз Абзагә Борис-иԥа Гәыргәлиа.

Зҩыза гәакьа игәалашәара зыԥсҭазаара зегь иагәылганы иаазго Sputnik аколумнист Алексеи Ламиа Абзагә игәалашәара иазкны иҩыз ажәабжь "Бисмарк" ала ҳаргәылаирԥшуеит афырхаҵа қәыԥш иԥсҭазаашьеи, иҟазшьеи, урҭ ирылҵшәахаз – хьыӡла-ԥшала иҭахареи.

"Б И С М А Р К"

Ус иҟалагәышьеит - аибашьра ахьеибашьраз мацаразы адагьы, иара ҳхатә шьоурак иаҩызахеит ҳашҭаҿ еибааӡаз аҷкәынцәа ҳзы. Ҳәарада, ажәлар зегь реиԥш, ахықәк ҷыда шҳамазгьы, мчыла абџьар аӡәгьы иаҳиркуамызт. Аха аибашьра алагамҭазҵәҟьа фырхаҵарыла Абзагә Гәыргәлиа данҭаха, ишԥаҟаҳҵари ҳәа уаанӡа маҷк илакҩакуаз рзгьы зегь ӡбахеит.

Иара ҳара аиҩызцәа ҳаҩнуҵҟа иҳамаз аԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкын. Адау игәаӷь изҭан. Иҟазшьа ҿырԥшыгала зегьы даарылукаартә дыҟан. Аха дыхжәацәан, зегьы рзы дмаксималистын, уи ауп, сара сгәаанагарала, илахьынҵа ҿахызҵәазгьы. Ус сызхәыцуа шәасҳәап. Ауаҩы ашкәакәеи аиқәаҵәеи рыда уаҳа даҽа ԥшшәык ыҟаӡам ҳәа ианизҳауа, зехьынџьара зегь реиҳа иуадаҩу ахыдҵақәа иҿаԥхьа ианықәиргыло, мышкымзар-мышкы ус иҟоу ауаҩы илахьынҵа убриаҩызак дҭанаргылоит, схы шԥамҩаԥызгари ҳәа хәыцшьа аныҟамло.

© Foto / предоставлено Алексеем Ломия
Абзагә Гәыргәлиа иҩызцәа рыгәҭа

Абзагә идыруан Аԥсны иабацәа урҭ рабацәа рыдгьыл шакәыз, Иԥсадгьыл шакәыз. Убриаҟынтә, ҳәараҭахума, ақырҭуа имагә ҟьашь аҳәаа ианахыс, адгьыл иҵазаргьы, автоматк ԥшааны, актәи амшқәа инадыркны аибашьра ахьеилашуазҵәҟьа алалара ада даҽа хымҩаԥгашьак ихаҿгьы имааит.

Ус иҟаз рацәаҩын, аха аибашьра мышкала ишнымҵәоз зхаршҭны ижәылоз, зегь реиҳа иуадаҩыз, ухаҿы иузаамгоз акәзаргьы, арратә дҵа анагӡара сцарым ҳәа мзызк, хшыҩҵакк иашьҭамыз, ашәареи агәаҽанызаареи зхаршҭны, фырхаҵарыла акәзаргьы, аха уеизгьы зыԥсра зыԥшаауаз сгәалашәараҿы ирацәаҩӡам… Уи аҵкысгьы инацҵаны исҳәар сылшоит - ус иҟаз ари аибашьраҿы еиқәхашьа рымаӡамызт!

© Foto / предоставлено Алексеем Ломия
Абзагә Гәыргәлиа иҩызеи иареи

Абзагә инаиваргылан, убас иҟаз ҳәа рыӡбахә сҳәар сылшоит Хасик Бганбеи Арзамеҭ Ҭарбеи. Исҳәо арҵабыргуеит урҭ аибашьра анҵәамҭанӡа изымнеикәа фырхаҵарыла иахьҭахаз…

Абзагә дызлаз агәыԥ аҿаԥхьа иқәдыргылаз адҵа аханатәгьы ишхыбгалоз убарҭан. Усҟан еибганы ихынҳәыз исзеиҭарҳәаз ауп исҳәо. Ҩажәаҩык инарзынаԥшуа, рацәак имеибашьыцыз, бџьарлагь маҭәалагь рацәак еиқәыршәамыз аԥсуа еибашьцәа аӷа дахьтәаз инахараны иагәылаларцаз ишьҭын. Дҵаны иқәгылан шьхала, Аҟәа иахыкәшан, аԥсуа гвардиа ахьтәаз, Агәыӡера иазгәаҭаз аҭыԥ аҟны инеины, ақырҭцәа аналала нахыс аҵәахырҭаҿ еидкыланы ишьҭаз абџьар агара. Анаҩс – ахынҳәра, иаҭаххар еибашьрыла, амҩан агыруа қыҭақәа рҿы, мхедрионаа ирықәырҵартәеиԥш, аҭыԥантәи ауааԥсыра урҭ цәымӷс ишьҭырхыртәеиԥш ақәыларақәа реиҿкаара. Уи азы агәыԥ иалан ҩыџьаҟа ибзиаӡан ақырҭшәа зҳәоз...

© Foto / предоставлено Алексеем Ломия
Абзагә Гәыргәлиа иҩызцәеи иареи

Шәхаҿы ишәзаагама аҭагылазаашьа заҟа ишәарҭаз? Аха Абзагә иеиԥш иҟаз хьаҳәхьачарада ицеит. Актәи амш аҽныҵәҟьагьы, ирхаҩоз ианырҿашәагьы, ишхыбгалоз еилкааз усын, аха иара иеиԥш иҟаз убасҟангьы ԥхьаҟа ҳцоит ҳәа иаҿын. Амацәаз ианҭаркгьы, аӷацәа рыкәшаны, шәыҽҳашәҭ ҳәа анрарҳәа, Абзагә иоуп уи иаҿагылаз, рыҽрырҭар, рыԥсҭазаарақәа еиқәхар шалшозгьы! Аха уи дақәшаҳаҭхазҭгьы, иара ахьӡи-ахьымӡӷи рзы имаз агәаанагара иааҳәны иаҿагылон. Уи акәхеит, иара изы иҵыхәтәантәихаз, мчла еиҟарамыз ари аиҿагылараҿ дҭахеит!

© Foto / Предоставлено Алексеем Ломия
Абзагә Гәыргәлиа

Абзик имаксимализм сазыхынҳәырц сҭахуп. Иара еснагь зегьы рҿы иреиӷьыз дашьҭан. Иаҳҳәап, ихьанҭаз асовет аамҭазы амашьына аахәара аныуадаҩыз, Абзик иҭаацәа рыгәшәымшә ҳәаны, иҿыцӡа иҟаз "шестиорка" рааирхәеит ("Жигули" ВАЗ-2106 амодель), афбатәи арныҟәага зықәгылаз (иззымдыруа рзы, еиуеиԥшым амч змаз арныҟәагақәа рықәгыланы иҭыҵуан амодельқәа). Атранзисторҵәҟьа аман! Иара цәгьалаҵәҟьа бзиа ибон имашьына. Даараӡа игәцаракны ианиӡәӡәоз узхара узахәаԥшуамызт. Асаркьеиԥш иуҿаҷҷо иҟаиҵон, абарбалқәа аҩнуҵҟалаҵәҟьа иӡәӡәон, амашьына аҵаҵәҟьа аҵиӡәӡәаауан! Зегь иреиӷьыз аџьынсқәа! Зегь иреиӷьыз аботасқәа (акроссовкақәа рзы ус ҳҳәон)!

© Foto / предоставлено Алексеем Ломия
Абзагә иан Нелли Чычԥҳаи иаб Борис Гәыргәлиеи рыбжьара

Усҟантәи аамҭаз еицырдыруаз "Соломенные псы" захьӡыз афильм аҟны афырхаҵа хада ироль назыгӡоз Дастин Хоффман иҭаацәа рыхьӡ раб иџьынџь аҿы ишихьчоз данахәаԥш нахыс, Абзик усҟантәи аамҭаз зеиԥшыҟамыз аҩны Кәтол идмыргылар имуит, ашьацԥшшәы ақәырԥыҟҟаны, аԥенџьырқәа аихацқәа рҭаргыланы. Зегьы џьашьатәыс ирыман, ақыҭараҿ ари аҩыза абаҭахыз ҳәа. Аха иара иоуп ус зҭаххаз. "Сара сыҩны уаҩ изымго абаагәара иаҩызазароуп!" – ак узиаҭамкуа аҭак риҭеит.

© Foto / предоставлено Алексеем Ломия
Гәыргәлиаа рыҩны. Кәтол

Аха зегьы иреиӷьыз дшашьҭаз аазырԥшыҵәҟьоз ила акәын. Уи зшьа цқьаз доберманын. Абзик лымкаала убарҭ алақәа шигәаԥхоз дырны, Урыстәылантәи иашьеиҳаб Ахра изааигеит. Абзик краамҭа дхәыцуан иахьӡиҵара ҳәа. Аҵыхәтәаны Бисмарк аҿы даангылеит. Ала ахылҵшьҭреи Отто фон Бисмарк ихаҭа иаҳаҭыри рзы акәхап. Аԥхьа иаагны, ашьапқәа па-паны, ласбеиқәаҵәак акәын. Усҟантәи аамҭақәа рзы арҭ алақәа мбатәбаран, издыруаз маҷҩын. Усҟан еиҳа пату зқәырҵоз алашәарыцақәеи ахьчалақәеи ракәын. Уи ааӡара Абзагә имч-илша зегь ақәиҵеит, игәацԥыҳәаны, далашыҩкны дазнеит. Зегьы-зегь иреиӷьу – Бисмарк азы! Зегь иреиӷьу афатә, зегь иреиӷьу ахәыдхаҵақәа! Алаҵақәа зегь ианаамҭоу инақәыршәаҵәҟьаны! Аԥсыӡ-шша, ахәыжә цырцырларц! Шаҟаамҭа далихуааз адоберман алымҳаҵәқәа ишахәҭоу еиԥш ихызҵәҵәашаз?!

© Foto / предоставлено Алексеем Ломия
Абзагә Гәыргәлиа иҩызцәа рыгәҭа

Инамыцхәны иадибалоз аџьабаа иԥылеит Абзик, рацәак хара имгакәа Бисмарк зыԥшӡара ухнахуаз лахеит, агәышԥы ҟьаҟьаны, абӷартәашьа еилыхха, еилаарцыруаз ахәыжә еиқәаҵәа! Харантә улаԥш иҵашәон. Амч ду шалаз ҩашьомызт. Дара шԥеизыҟаз?!

Абзик илахьынҵа ианымызт абык иаҳасабала аԥсҭазаара абара, аха аԥа диман! Уи, жәаҳәарада, иԥшӡа Бисмарк акәын! Ҳгәы ԥшаауан ила ианазҿиҭуаз, ибжьы ырхааны ахьӡ анеицеикуаз. Уи шәаҳәароушәа, инеиҵыхны, актәи ацыраҿ ақәыӷәӷәара ҟаҵо: "Бииииисмарк! Уааи сара сахь!" Убриаҟара бзиабареи хаареи алеиҵеит убри ала, ицәа ианыруазшәа ихатә хшара рааӡара лахьынҵас ишимоуаз...

Абзагә дҭахеит 1992 шықәса нанҳәа 24 рзы Шьрома ашьха ашьапаҿы. Аханатә анышә дамардеит Ареспубликатә хәышәтәырҭа иахьаҵанакуа аԥсыжырҭаҿ. Нас, згәы разыз ауаа рыцхыраарала, дыҵхны Кәтолҟа дыргеит, анышә дамардарц. Усҟан ауп ианыргаз Бисмаркгьы. Уигь, агәакьацәа зегь реиԥшҵәҟьа, Абзик даҵәыуон. Теть Нелли (Абзик иан, Чычԥҳа Нелли) излалҳәоз ала, акраамҭа анышәынҭраҿ иҷаԥшьон. Кәтол аӷацәа иргоит ҳәа ашәарҭара аныҟала, иаланхоз зегьы аҩада Џьгьардаҟа ианахыргагьы, Бисмарк, анышәынҭра ахьчозшәа, аҩны иахын.

Ҳара – Абзик иҩызцәа – аибашьра цонаҵы Кәтол ацара ҳаргәаҟуан, ҳҩыза иҳаҭгәын аҿаԥхьа ҳхырхәарц. Уи ҟаҵашьа змамыз акакәын. Аха иааит Аиааира зцыз 1993 шықәсазтәи цәыббрамза! Краамҭа ҳаззыԥшыз анҵәамҭа! Аҟәа ахақәиҭтәра! Аӷа шәыргәындарыла ибналара! Аҩ-фронтк реиԥылара! Иҳауит уи аҩыза алшара!

Ҳаԥхьаҟа ана-ара ицәырҵуаз аӷацәа ыҟазар ауан аҟынтә, амҩеихдаҿы ашәамахьцәа зланхо Аҭара ақыҭа ҳабжьаланы, амҩаду ҳахыкәшаны, Кәтолҟа ҳцеит. Амҩан хәба-фба километра ҳнаскьацыԥхьаӡа, аԥсуаа ахьгылаз агәаҭарҭатә ҭыԥқәа ҳнарыдгылон. Ҳәарада, ҳаангылон, ҳгәыдибаҳәҳәалон, ҳгәыдибакылон, хырԥашьа змамыз Аиааира амш еидаҳныҳәалон. Ҳаҭҵаауа иҳахәаԥшуан - ишԥа нас, Газ-2410 шкәакәа ҳақәтәан, амашьына аԥхьатәи аган аҿы аԥсуа бираҟ ахаргылан, ҳхаҭақәа армаҭәа бзиала ҳаибыҭаны, автоматқәа рыла ҳаиқәных, ҳабжаҩык аподствольникқәа кны. Зхы иақәиҭтәыз аҳҭнықалақь аҟынтәи ҳаауан! Ажәабжь бзиа ааҳгон! Уи хашҭшьа амам!

© Foto / Предоставлено Алексеем Ломия
Абзагә Гәыргәлиа иҳаҭгәын. Кәтол

Абар, Анцәа иџьшьаны, – Кәтол! Абар – Абзик иҳаҭгәын! Ҳакәшан ҳнатәан, ҳҵәыуон, уаҳа акагьы… Краамҭа, ҿымҭ… иаҳгәалаҳаршәон… ҳхәыҷра… ҳҽеидкыланы амшын ахь ҳашцоз, мҩабжара ҳҽеилыхуа, аԥсшьаҩцәа ҳархыԥо, ҵаҟатәи ҳамаҭәа мацарала аӡы ҳаҽшалаҳажьуаз… ҳгәырӷьаҵәа хәмаршақә ҳшеибашьуаз… Издыруадаз усҟан, уи аԥсҭазаараҿгьы ишахыстәхоз… Аҩнашҭақәа рыла ҳаиҿагылан ҳшеисуаз… Хәмаррас крыҟазар зегьы ҳшыхәмаруаз, хоккеиҵәҟьа ԥкьаҭымпылла… ингургестәи аҩнаҿаԥхьа уаҩ дахьахымыз ҳҽыҵәахны, иҳазҳаит ҳәа ҳазгәдуны аҭаҭын ҳанахоз… ҳаԥсҭазаара актәи ашьаҿақәа… аԥхьатәи аиааирақәа… аԥхьатәи алахьеиқәҵарақәа…

Абзик иангьы иабгьы ыҟан уа, иҭынхацәа. Аха ҳара ҳнеира зегь реиҳа еигәырӷьаз Бисмарк акәзар ҟалап! Иҿахҵәаз аҵыхәа ршәшәо, агәырӷьара ҳәаак амамызт! Абжьааԥны злеишәа цәгьаз, зымԥан уназмышьҭуаз, уажәы аӡәаӡәала инаҳадгылан игәыбзыӷуан!

Амш ахәларахь ахы хан, цәыббрамза ҳашҭагылазгьы, ахьҭа ҿан. Аԥацхахь ҳнеит. Амца ҳакәшан ҳнатәеит, теть Нелли лбысҭаушьа ҳахәаԥшуа! Лара ҿи лаӷырӡи еиқәылхуамызт. Ҳазегь ҳаԥсы ҭаны ҳбара дшеигәырӷьазгьы, лхьаа ҳарҿыцзар акәхап…

Ахаан исхамышҭуа! Шамахамзар Абзик иҳаҭгәын иадымҵуаз Бисмарк аԥацха иааҩналан, ҳазегь ҳҿы иааины, ахы ҳшьамхы инықәҵо, иқәыԥсычҳауан. Ауаҩ иеиԥш… мап, ауаҩ иаҵкысгьы еиҳаны. Ҳацыԥхьаӡа – Абзик иҩызцәа – иҳанаҳәон агәаҟра ду ишақәшәаз, хнырҳәышьа змам ацәыӡ шамаз…

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

267

Ахаҵамԥҳәыс: Хана Ҭаркьылԥҳа Хышаа рабиԥарак шеиқәлырхаз

479
(ирҿыцуп 19:49 18.04.2021)
Амҳаџьырра ашықәсқәа раан Ҭырқәтәылаҟа иахнагаз Хышаа рҭаца Хана Ҭаркьылԥҳа Аԥсныҟа ахынҳәра шлылшази, рабиԥара шеиқәлырхази ртәы аҭоурых дазааҭгылоит Саида Жьиԥҳа.

Амҳаџьырра ашықәсқәа раан ҳажәлар реиҳарак Ҭырқәтәылаҟа иахнагеит. Ахьҭеи, амлеи, ачымазара бааԥси ирзымиааиз атәым дгьыл рызқәаҭыԥхеит ршьапы анықәдыргыла нахыс. Ауадаҩрақәа ирҿагылаз, иахьа уажәраанӡа урҭ ирхылҵшьҭроу рыжәла иацырҵоит уаҟа. Аԥынгылақәа шыҟазгьы, аамҭак ашьҭахь зџьынџьдгьыл ахь аара зылшазгьы ҟалеит. Урҭ дреиуан Хышаа рҭаца Хана Ҭаркьылԥҳа. Лара лысабицәа лыманы Аԥсныҟа дхынҳәит, уи алагьы Хышаа рабиԥарак рыԥсадгьыл аҿы рышьаҭа аларкит. Ари аҭаацәаратә ҭоурых еиҭеиҳәеит Хышаа ирхылҵшьҭроу арԥыс қәыԥш Осман.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Хышаа рыжәла аҭоурых ду амоуп. Сажәабжьҳәаҩ Осман излеиҭеиҳәо ала, аҭауадцәа Мқанаа қыҭа мҩак аҟны ҩыџьа асабицәа шыцәаз рбеит. Руаӡәы, дара ишырҟазшьаз еиԥш, инапқәа ихы иаҵаҵаны дыцәан, егьи игәыҵаԥсаны. Еицыз Мқанаа руаӡәы, аҭауадцәа реиԥш ицәаз ааӡара дигоит, дхышын азы Хышба ҳәа ажәла ииҭоит, аҩбатәи – анхацәа дриҭоит. Уи нахыс Мқанааи Хышааи аишьцәа ҳәа еибабоит.

"Аиҳабацәа изларҳәо ала, ҳара шьҭрала ҳ-Калдахәаратәқәоуп. Уаҟа "Қәаса иӡы" ҳәа иҵҵуаз аӡбахә ззымдыруадаз. Иара Қәаса ҳәа иҟаз сабду иабду иакәын. Ақыҭаҟны даара ҳаҭыр иқәын, аимак-аиҿак аӡбаразгьы идҵаалоз рацәаҩын", - иҳәоит амаҭа.

Амҳаџьырра ашықәсқәа раан, Қәаса Хышба ихылҵшьҭра рыԥсадгьыл нырмыжьыр ада ԥсыхәа ҟамлеит. Иԥа Лаз идунеи иԥсаххьан, аха иԥшәмаԥҳәыс Хана Ҭаркьылԥҳаи, ҩыџьа рхәыҷқәеи (аԥеи аԥҳаи), апап иԥҳа хәыҷи, Қәаса иԥа еиҵби Ҭырқәтәылаҟа иахнагоит, ишеицыз атәым дгьыл аҟны иӡхыҵуеит. Ахҵәацәа зегь реиԥш амлеи, ахьҭеи, ачымазареи рыхго рыԥсҭазаара мҩасуан.

Ҽнак зны, Хана Ҭаркьылԥҳа илааӡоз апап иԥҳа ӡыхьк ахықәан лыхәда аџьар шхшьыз рбеит ҭырқәцәақәак. Уи иахырҟьаны гәыбӷан лоуа далагеит. Хана лхаҭа лакәзаргьы, атәым дин мап ацәылкхьан. Лабхәында еиҵбы изныкымкәа иҭаца илабжьеигахьан аҭырқәцәа ажәа раҭаламкырц, аха аԥҳәыс аҟазшьа џьбара лыман, аӡәы иҿаԥхьа лхы лалырҟәуамызт. Хышықәса ааҵуаны, Хана ахәыҷқәа лыманы анышь ала амшын дхылеит. Шаҟа мши ҵхи аӡы дхыз еилкаам, аха аԥҳәыс илылшеит Аԥсныҟа ахынҳәра, дыӡхыҵит Рҩаԥшь ҳәа иахьашьҭоу Лӡаа ақыҭа азааигәара. Лабхәында еиҵбы иакәзар хабарда дыбжьаӡуеит.

"Рҩаԥшь Хана Ҭаркьылԥҳа ланшьа дынхон. Иаҳәшьаԥҳа Ҭырқәтәылантәи нышьала Амшын еиқәа еихҵәаны дааит ҳәа аниаҳа изхаҵомызт. Ишҵабыргыҵәҟьаз анеиликаа, ажәабжь бзиа иазҳәаз ауардын ацәқәа аҵакны ҳамҭас ииҭеит. Хана ланшьа изааигәара, Лӡаа ақыҭаҿы анхара далагеит", - аҭоурых иациҵоит Осман.

© Foto / Из семейного архива Османа Хышба
Шьҳаӷәан Хышбеи Мусҭафа Жьибеи

Хана лԥа Шьҳаӷәан Хышба адоуҳатә школ далгоит. Анаҩс ақыҭаҟны уадак змаз ашкол иргылоит, апап дааԥхьаны ақыҭауаа рхәыҷқәа аҵара дырҵара иҽазикуеит. Ари аус аиҿкаара ахарџь ацын азы иуардын ацәқәа аҵакны иҭиуеит. Игәылацәа "аҩны иаша имаӡам, иара ашкол иргылоит" ҳәа дҵәылырхуан. Ашықәсқәа анҵы, уадак змаз Шьҳаӷәан ихыбра иавадыргылоит даҽа школк, уи иахьа 122 шықәса ахыҵуеит.

Хана Ҭаркьылԥҳа еиқәлырхаз Хышаа рабиԥара амҳаџьырра анаҩс ирнырит 37-тәи ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатәи аибашьра Дуи, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьреи ирыцыз ауадаҩрақәа. Аха абарҭқәа зегьы ириааины Аԥсны аҭоурых аҟны зышьҭа нзыжьыз иреиҳау аҵараиурҭақәа ирылгаз Хышаа ирхылҵшьҭроу маҷҩым.

© Foto / Из семейного архива Османа Хышба
Дорофеи Шьҳаӷәан-ип,а Хышба

Сталини Бериеи имҩаԥыргоз аполитика иахырҟьаны аҭакра иқәҵан, анаҩс анцәа имчала ихы дақәиҭтәын Шьҳаӷәан иԥа Дорофеи. Хана лмаҭацәа иреиуоу Андреи Хышба Македониа аконцлагерь аҟны хышықәса дыҭҟәаны дыҟан Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду еилгаанӡа. 1992-1993 шықәсқәа раангьы фырхаҵарала рыԥсадгьыл рыхьчон Хана лыбзоурала еиҵагылаз Хышаа рабиԥара ҿа.

© Foto / Из семейного архива Османа Хышба
Андреи Шьҳаӷәан-ип,а Хышба

"1980-тәи ашықәсқәа раан, сабду иаб Дорофеи Хышба аҩны идикылеит Ҭырқәтәылантәи раԥхьаӡакәны Аԥсныҟа иааз Хышаа рхаҭарнакцәа. Урҭ еиҳабыс дрыцын Зеҳни Хышба. Асасцәа ирзеиҭаҳәан Хана Ҭаркьылԥҳа иаалырԥшыз ахаҵамԥҳәысра атәы. Ҭырқәтәылатәи Хышаа ари аҭоурых иаршанхеит", - аиҳабацәа рҟынтә иаҳахьоу ажәабжь еиҭеиҳәоит Осман Хышба.

© Foto / Из семейного архива Османа Хышба
Осман Алиас-иԥа Хышба

Иҟамзар ҟалап Аԥсны ҭаацәарак аҭоурыхтә ӡыблара зкьымсыз. Осман Хышба иажәабжь иҳанаҳәоит арыцҳара иаӡрыжәаз ҳажәлар зегь акоуп рџьынџьдгьыл аҟны ишаԥшәымацәоу. Абраҟоуп иахьыҟоу иахьатәии уаҵәтәии рԥеиԥш.

479

Бжьаниа: Аԥсны аҳәаа ахысра аԥҟарақәа аруадаҩуам

1
(ирҿыцуп 18:20 23.04.2021)
Ԥсоу аӡиас ала Аԥсни Урыстәылеи рҳәынҭқарратә ҳәаа 2020 шықәсазы ԥшьымзтәи аркра ашьҭахь нанҳәа аказы иаартын. Аԥсни Урыстәылеи, ДЖәРеи ЛЖәРеи руааԥсыра ԥкрада аҳәаа ахысра рылшоит.

АҞӘА, мшаԥы 23- Sputnik. Аԥсны сынтәа Урыстәылантәи атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала ирзыԥшуп. Уи инадҳәаланы иагәҭакым ареспублика алалара аԥҟарақәа рыԥсахра ма рыруадаҩра ҳәа иҳәеит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ТАСС аинтервиу аҭо.

"Иҟоуп ҵыхтәи ашықәс азы аус зуаз аԥҟарақәа. Урҭ рыԥсахра ма реиҭакра ҳгәы иҭам. Уажәы урыстәылатәи амчрақәа ирыдыркыло аӡбарақәагьы аҵакы рыманы иҟоуп. Исҳәар сылшоит ҳара иахьынӡалшо аҽынкылара аазырԥшуа республикоуп ҳәа", - иҳәеит Аԥсны ахада.

Бжьаниа иазгәеиҭеит Аԥсны сынтәа Урыстәылантәи атуристцәа хыԥхьаӡара рацәала ирзыԥшуп, "аҭагылазаашьа ҵыԥх аасҭагьы акыр еиӷьхоит, атуристцәа рганахьала ҷыдала" ҳәа. Иара иажәақәа рыла, атуристтә сезон ҷыдала рҽазыҟарҵоит азинхьчаратә усбарҭақәа, иманшәалоу аҭагылазаашьақәа раԥҵаразы. Аԥсны ААР аҿаԥхьа иқәыргылахо аусдҵақәа хылаԥшра рнаҭалоит атәыла анапхгара.

Аԥсны иахьазы апандемиа иахҟьаны иалагалаз аԥкрақәа излалшо ала ирԥсыҽны аус руеит.

"Аӡәгьы игәы иҭам аҭагылазаашьа ихы иархәаны апроблемақәа раԥҵара", - ҳәа иҳәеит Бжьаниа.

Уи адагьы, ахада ишиҳәо ала, атуристцәа здызкыло аусбарҭақәа азыхиоуп ичмазаҩу аӡәы дҟаларгьы, ахҟьаԥҟьақәа рырмариара.

"Апроблема аҵакы зегьы ирдыруеит. Аамҭақәак раԥхьа ари апроблема рымбошәа ҟарҵозар, уажәы иҟоу зегьы еилыркаауеит. Иуҳәар алшоит апроблема аганахьала аиммунитет ҳаухьеит ҳәа, апсихологиатә проблемагьы абрахь иаҵанакуеит", - ҳәа иҳәеит Бжьаниа.

Аслан Бжьаниеи Владимир Путини реиԥылараан иалацәажәан Ԥсоу аӡиас алатәи аҳәынҭқарратә ҳәаа аушьҭырҭатә лшара. Аушьҭырҭатә ҭыԥ ааигәа ишыргылазгьы, иара ауааи атранспорти роушьҭразы ауадаҩрақәа азцәырҵуеит. Бжьаниа иазгәеиҭеит ари апроблема аӡбаразгьы аилибакаара шыҟоу, аха аамҭа шаҭаху.

"Урыстәылатәи аган ари апроблема аӡбара агәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Аушьҭырҭатә ҭыԥ ргылан 2012 шықәсазы, Аолимпиада аламҭалаз", - ҳәа иҳәеит иара.

"Зегь раасҭа ипроблеманы иҟоу аԥаразоужьроуп. Сгәы иаанагоит ари апроект зеиԥшрахаша еилкаахоит 2022 шықәса анҵәамҭанӡа. 2024 шықәсанӡа ари аҭыԥ аҿы иҿыцу аҭагылазаашьа ҟалар ауп. Ари имариам проектуп, аԥара маҷымкәа изҭаху. Унадыххыланы иҟауҵо акакәым", - ҳәа иҳәеит ахада.

2020 шықәсазы атуристтә сезон хымз ихьшәаны иалагеит, нанҳәа 1 азы. Жьҭаарамза анҵәамҭанӡа Аԥсны иаҭааит 600 нызқьҩык. Аԥсны атуристтә сезон лаҵара-жьҭаара амзақәа ирыбжьаркуеит.

1