Аԥсҭазаара аԥҟарақәа ирҭамӡоз: Даур Занҭариа игәалашәара иазкны

176
(ирҿыцуп 15:33 25.05.2020)
Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, апублицист Даур Занҭариа диижьҭеи иахьа 67 шықәса ҵит. Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа иаҳзеиҭалҳәоит уи иҩымҭақәа ныррас илырҭаз, иҳадылгалоит иареи лареи шеибадырыз, дзықәшәахьаз ахҭысқәа, иуаҩреи идунеихәаԥшреи аазырԥшуа лгәалашәарақәа.

Агәаҵанӡа ахьаақәа зцу агәалашәарақәа рыҩра мариам. Акыр ҵуеит сгәы иҵхоижьҭеи иахьа изымшироу Даур Занҭариа изку сахьақәак аԥхьаҩ идгалара, аха иахьанӡа иахыԥо иаауан. Есқьынагьы сааигәа иҟоу ашәҟәқәа равтор, аԥсҭазаара аԥҟарақәа ирҭамӡоз, акыр зхы иақәиҭны адунеи ианыз уаҩны схаҿы дынхеит иара.

Даур Зантария
© Фото : из архива семьи Зантария
Даур Занҭариа

Избан дзырҭамӡоз аԥҟарақәа? Даур Занҭариа асовет шәҟәыҩҩцәа рӷьырак ишырҟазшьаз еиԥш, игалстук ихаҵаны апартиа астереотипқәа иҽрымаданы дыҟамызт иҩышьа астильи алеи адунеи ианызаашьа алеи. Иара дызбаанӡа саԥхьахьан рацәак идумыз, аха жәабжь ссирла еиқәыршәаз ашәҟәыҩҩы раԥхьатәи ишәҟәы "Нар улбааит". Абраҟа сылаԥш ақәшәеит ажәытә жәабжьқәа рҟазшьеи зынӡа аԥсуа проза аҿиара иҭамӡо абызшәалеи иҩыз "Енџьы-Ҳаным, зынасыԥ зцымныҟәаз" захьӡу ажәабжь. Усҟан сқәыԥшымзи, аромантикатә хыԥша рыман схәыцрақәагьы. Азныказы акыр игәаӷьыуацәаз еиҭаҳәашьаны исыдыскылеит зынасыԥ зцымныҟәаз аԥҳәыс лҭоурых. Дазусҭадашь ари автор ас ҳара иаҳзааигәаны, ас иаартны аԥҳәыс лразҟы иалацәажәо сгәахәит.

© Foto / Предоставлено Элеонорой Когония
Елеонора Коӷониаԥҳаи, Даур Занҭариеи, гәыԥҩык рҩызцәеи

"Ари ажәабжь шҵабыргу еиқәшаҳаҭны ирҳәоит аԥхьарцарҳәаҩцәа дуӡӡақәа Агәха Хәаҭхәаҭи, Амзыц Кадыри, Шәынд Уамахьи…", - абас иалагон уи ажәабжь, автор ажәытә ҳәамҭақәа ирылганы иааиго, аха иара илитературатә ҟазара иахылҵуаз Аԥсны аҳ Ҳамыҭбеи иаҳәшьазаҵә илыдҳәалаз аҭоурых. Иҟалап усҟан ажәабжь иаҵаз афилософиатә ныррақәа зегьы рҵакы сзеилымкаазаргьы, аха санналага инаркны Енџьы лразҟы иазкыз аҭоурых сышьҭнаԥааит, имариаз, аха уамак сзышьцыламыз стильла еиҿкааз арҿиамҭа сыхнахит. "Енџьы-Ҳаным илдыруан, мышкы зны, лхаҵацара аамҭа анааилак, лара дагьылмазҵаакәа, аҳра ишахәарҭахашашәа ҳәа мацара дазнеины, лразҟы ичаԥараны дшыҟаз лашьа". Абас автор сыззааигәаитәуаз асиужет сышьҭнаԥааны, ашәҟәы ианыз егьырҭ ажәабжьқәа зегьы срыԥхьеит.

Исҭаххеит даҽа шәҟәыкгьы, аха ҳбиблиотекаҿы уаҳа егьсымбеит, башьасгьы исымааз, аҩбатәи ишәҟәы "Аҽацә лас" даҽа ԥшьышықәса рышьҭахь ауп ианҭыҵыз. Даур Занҭариа ишәҟәы иснаҭаз аестетикатә гьама анаҩсангьы, исԥылеит исзымдыруаз ажәытә лексика. Стетрад иаҵәа сышәҟәы сахьаԥхьоз инасымҵаҵаны ихызҩылаауан, нас зны урҭ рҵакы аилкааразы.

Убри атетрад иаҵәа иабзоураны ҳаибадырит Аҟәа, "Амра" захьӡыз акаҳуажәырҭаҿы Даури сареи. Акаҳуа ҳацызжәуаз исарҳәеит "бара бзызҵаало ашәҟәыҩҩы абна акаҳуа зжәуа ахацәа дрылатәоуп" ҳәа. Сҩагылан, снарыдгылеит акаҳуажәцәа. Егьырҭ аӡәгьы дысгәалашәом, иара иакәзар, зтетрад кны иааидгылаз аҭыԥҳа лнеира акыр игәы аашьҭнахын, насгьы зҩымҭақәа азҿлымҳара рымоу авторны дшыҟоу иватәаз иахьгәарҭаз дазԥагьаны, "сара сцеит" иҳәан, анаҩс иҭацәны игылаз аишәа ҳнахатәеит.

Аибашьра иалаӡит уи стетрад иаҵәа, уаҟа Даур иара иаԥсшәаҟынтә сара еилыскаауаз аԥсшәахь исзеиҭеигаз ажәақәа анын.

Даур Зантария
© Фото : apsnyteka
Даур Занҭариа

Аҵара саналга, Аҟәа аусура саналага ашьҭахь сзызхәыцлоз ашәҟәыҩҩы лабҿаба ирлас-ырлас дызбо салагеит. Саҳәшьа Ира лыҩны тәарҭас-гыларҭас ишимазгьы еилкаахеит.

"Ахәыҷы, ара бааи", - абас реиҳәон уи иеиҵбацәаз зегьы, убас дсыԥхьон саргьы. Сыхьӡ иҳәонгьы сгәалашәом.

Ҽнак зны Даур апиеса иманы дааит. "Аҽацә лас" ахьӡын,Аԥсуа театр аира иадҳәалаз сиужетын, исгәаԥхеит, иареи сареи ҳалацәажәеит асценаҿы ақәыргылара шыбзиахашаз. Ишыздыруа ала, атеатр аҿы инеигеит, даасԥылацыԥхьаӡа "ахәыҷы, уи аҭак смоуӡеит" иҳәон, ипиеса рылаҿ иахьымааиз гәынго.

Ддуун иара, аха ахәыҷқәа реиԥш игәала изыҵәахӡомызт. Ддуун, аха ахәыҷқәа реиԥш дыхәмаруан, иара идура аӡәгьы ила ихымсларц иҭахызшәа. Аԥсуа милаҭ-хақәиҭратә қәԥара иасакьаҳәымҭан усҟан, ашәҟәыҩҩы баша аҩра мацара иазкымызт иаамҭа, аилыхара иаргьы далагылан, аха иара убри аамҭазы иажәеинраалақәа иманы уахынла саҳәшьа лыҩны даауан. Аҵх цахьазаргьы умгылар иуазма?! Нас - ачаижәра, ма акаҳуажәра зцыз уахынлатәи алитературатә ԥхьарақәа. Иахьа ари заҳауа иџьаршьаргьы, усҟан ус иҟан аамҭа.

Даур зны-зынла дыбжьаӡуан, зны-зынла инеиқәырццакны даауан. Абас ҟазшьас иман.

Зны иаахҭеикӡеит аҵх агәаны саҳәшьа лахь ааира, убри аҟынтә, лареи сареи еибаҳҳәеит уаха даар, ҳацәоушәа ҟаҳҵап, ихы шымҩаԥигогьы ҳбап ҳәа. Саҳәшьа ақалақь агәаны дынхон, усҟан аԥенџьырқәа уажәеиԥш аихацқәа рымамызт, унацәхасыр, иаатуан. Ҳарҭ ашәгьы аҳаркӡомызт, аха Даур ицас ауха иаркны ҳиеит. Аҵх акыр инеихьан, ҳацәа аԥсымҭазы аԥенџьыр аӡәы ишааиртыз ҳаҳаит хҩыџьагьы. Ҳаҽҳарԥсит, ус саҳәшьа зышәара лаҟәыз лԥенџьыр дынкылсын, ҳахьиаз дааҩналт апоет. Ҳацәазшәа ҟаҳҵеит, ҳаччабжь мгарц азы ахыза ҳхы инҭарԥаны. Даур дааҩналан, адиван днықәтәан даҳзыԥшуан. Ҳара ҳаҽҳардагәеит. Иара "аҩысҭаа" иакәзар, ҳазҿыз изеилымкаауа дыҟазма. Ԥыҭк ашьҭахь "шәызҿуи бара уаха, ахолодильник "Орск" еиԥш, шәыхьшәашәа-хьшәашәаӡа" ҳәа ҿааиҭит. Изычҳауадаз, ҽырцәа ҟаҵаны ихәыҵаиаз ларгьы саргьы аччара ҳазлагаз иаргьы дарлахҿыхит. Нас - ачаиршра, ажәеинраалақәа рыԥхьара:

"Сышә аӡә дасит сыцәамҭаз,

Сгәылак иакәхап гәаагӡан,

"Дарбан ҭахак сызымҭаз?" -

Сыбжьы ҭысцеит сгәааӡан".

Заҟа аамҭа цахьоузеи, аха Даури ҳареи уи аухатәи "ҳаспектакль" иахьагьы иԥхаӡа саҳәшьеи сареи ҳгәаҵаҿы иҵәахуп.

Даур еснагь акы даргәамҵуан, аԥсҭазаара аҭагәҭасрақәа ирыцыз дшамырҭынчуаз убон, иҩымҭақәа ирықәнагоу аҭыԥ рымамкәаны ишибоз даналацәажәозгьы ыҟан. Уи иагьиашан, асовет шәҟәыҩҩцәа рстиль дашьашәаламызт, иара и-"Ӡызлан" лҭоурых аасҭа еиҳа аамҭа ианаалоз аҩымҭақәа ракәын усҟантәи асистема ишьҭнакаауаз. "Агаҿа иацәыхарамкәа, аӡшьышьы аҽырҭбааны, аӡмыжь ҵауланы иҭатәон. Абри аӡмыжь ҭылашьцаа акәын тәарҭас илымаз Ӡаҳқәажә… Есышықәса, ааԥын ныҳәа аҽны, Ӡаҳкәажә ду арԥыск ԥсаҭатәыс дылзааргон", - абас, сара санхәыҷыз сзыцәшәоз, ԥхыӡ дызбар сцәырҳаны саазырԥшуаз Ӡызлан, ашәҟәыҩҩы лакә ҟазшьала дысгәаирԥхон, исымаз ашәарагьы наҟ инышьҭаҵаны, Даур илакә ссир сышьҭнаԥаауан. Амифи аԥсҭазаареи реилаӡҩара акыр зҽазызшәоз шәҟыҩҩын иара, егьырҭ иҩымҭақәа рҿгьы илиршеит ажәытә ҭоурыхқәа ҟазарыла аԥсы рхаҵара.

Даур Зантария
© Фото : из архива семьи Зантария
Даур Занҭариа

Даур Занҭариа диман аԥҳәыс ссир. Лариса Аргәынԥҳа дыззымдыруаз дыҟамызт. Лара ус ашәҟәыҩҩы иԥшәма лоуп мацараз акәмызт дзеицгәарҭахьаз. Лариса ауаажәларратә усқәа дрылагылан, аҵара лыман, лыԥшреи лсахьеи рыла зегьы дрылукаауа дыҟан. Иара имариамыз аҟазшьа иныҟәигоз лара лҟазшьа аҿагылон. Лариса даамысҭашәан, акыр ачҳара змаз ԥҳәысын. Ҳаицны дара рахь сасра ҳаннеилакгьы, егьа деилахазаргьы, иаразнак ачеиџьыка ықәлыргылон. Даур акгьы игәаԥхомызт, лара ақәҿылҭӡомызт. Усҟан ҳара иара иахь рҿынаҳархон иԥҳәыс ссир иара дышиҵамхоз наҵшьны иазгәазҭоз ажәақәа. Лариса лахь иҳамаз абзиабара Даур ахәыҷқәа реиԥш данахыбаауаз ыҟан. Ахәыҷқәа дреиԥшымзи, лара дшылзыҟаз апоезиаҿы акәын еиҳа иаартны иахьцәыригозгьы:

"Бзиа бызбоит,

Амшын иахәларшәу абырлаш цырцыр еиԥш…"

Абарҭқәа зегь сгәы дырԥшаауеит. Иахьа ҳара ҳаҳҭнықалақь алыхәдаауп абарҭ рҩызцәа ауаа амҩадуқәа ранысра. Аибашьра анцоз иареи сареи зныкгьы ҳаибамбеит, ҳаивнагон изыхҟьазаалак. Аибашьра ашьҭахь акырынтә ҳара ҳахь дааихьан, акырынтә сан лыжьаӷь уатка наизҭаҭәаны анкьатәи ахҭысқәа ҳаиҭарылацәажәон.

1998 шықәса ԥхны мшык азы ссоф хәыҷ сықәгыланы сшыԥшуаз, апроспект аганахь игәасҭеит Даур иарҭмаҟ-шәыра изқәа иқәҵаны диасны дышцоз. Ҿысҭит. Уамашәа ибеит сыбжьы аниаҳа. Ашәҟәы зӷьычуа дӷьычым рҳәоит, аха сгәы иалоуп усҟан инапы анҵаны исиҭаз урысшәала иҭыҵыз ироман "Золотое колесо" аԥхьаразы изысҭаз иахьимыргьежьыз...

Даур Занҭариа инапы злакыз ажанрқәа рацәан: апублицистика, адраматургиа, апоезиа, апроза, акиносценариқәа уҳәа, имҽхак ҭбаан, аиашазы. Убас шакәызгьы, иара еснагь гәынамӡарак иныԥшуан, игәы ҭынчмызт, алаф иҳәозаргьы, ахьаа зцыз акы ныбжьеиҳәон. Москва даныҟазтәи имшынҵақәа ирнубаалоит заҟа џьахаџьафара ацыз иԥсҭазаара, заҟа имариамыз ашәҟәыҩҩы иҟазаара, аха даҽа ганкахьала - арҿиаразы урҭ ашықәсқәа аҽаҩра беиа иазҳәан. Ус иҟоуп жәларык ашәҟәыҩҩцәа дуцәа рлахьынҵа, рнысымҩаҿы иуԥылоит аиҿагылара, хыхь ахалара, албаара, иҟалап иара убри акәзаргьы иаԥырҵо аҩымҭақәа рдура зыбзоуроу.

Даур Занҭариа дыԥсит ҳәа ансаҳа, ихьаа дуны исыцрасит, сыԥсҭазаара иалахәыз ауаҩы уаҳа дсымбо, сзимацәажәо ишыҟалоз анаасныр. Есқьынагьы ҳаҟоу џьаҳамашьои... Аҵыхәтәаны акаҳуажәырҭаҿы ҳанеидтәалаз ирласны сусура сызцазеи, избан иҵегьы сзимацәажәаз - схы иасҭон азҵаара...

Идунеи аниԥсахуаз иара ихыҵуан 48 шықәса. Ирҿиара ианасакьаҳәымҭаз дцеит ари адунеи днаԥырҵны, илафи ихәыцрақәеи зегьы рхьыгӡара азирхазшәа.

Нанҳәамза 7, 2001 шықәсазы Даур иԥсҭазаара далҵит, иахьа дыҟазҭгьы ихыҵуаз 67 шықәса ракәын. Уи иқыҭа гәакьа Тамшь анышә данамардоз аҽны уахь аԥсыжрахь ацара сзымгәаӷьит. Исҭахымызт зхаҿсахьа са сзы еснагь илашоз Даур анышә хьшәашәа шиқәрыԥсоз сыла иабарц. Дыҟоушәа сыҟоуп иахьагьы, ҳанилацәажәогьы, сышә днасны дааҩналарашәа игәхьаагара касмыжьыц…

176

"Мыцҳәа икәара", мамзаргьы ковид-феикқәеи уҳәансҳәанқәеи

128
(ирҿыцуп 16:54 20.09.2020)
СОVID-19 акәшамыкәша ицәырҵуа ацәажәарақәеи уҳәансҳәанқәеи рҟынтәи реиҳа лассы-лассы иуԥыло, иара убас ковид-феикқәа рцәырҵшьеи урҭ ауаа ишрылаҵәои дрылацәажәоит афольклорист Есма Ҭодуа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

"Мыцҳәа икәара ҳаицҭахысуа"

Аҿкы чымазара СОVID-19 Аԥсны ицәырҵижьҭеи акәшамыкәша уҳәансҳәанқәагьы аира иалагеит иаразнакы, аиҳаракгьы асоциалтә ҳақәа рҿы. Убас ала ари ачымазара иазкны аинформациа ицәырҵуа рҟны иҵоурам маҷымкәа иуԥылоит, афеикқәа ҳәа ззырҳәо. "Мыцҳәа икәара" иҭахысуа раԥхьатәи афеикқәа иреиуан СОVID-19 ҳәа ачымазара ыҟаӡам, ауаа ирхылаԥшларц азы ачипқәа рзыҟарҵарцоуп ҳәа. Иара убас уи иавагылан аӡбахә уаҳауан аимадара 5G ахь ииаргоит ҳәа. Аха ишаҳбо ала, СОVID-19 цәырҵижьҭеи шықәсык ҵырц егьагым, ачипқәагь уаҩы изыҟарҵом, 5G ахабар ыҟам.

Аҵыхәтәантәи аамҭазы, ашкол аҭалара ааигәахацыԥхьаӡа, актуалра аман даҽа уҳәансҳәанк: "сентиабр 20 рзы ашколқәа адыркуеит" ҳәа иныҵыҩ-ааҵыҩуа аӡбахә уаҳауан. Макьанагьы аҭаацәаратә чатқәа рҿы иалацәажәоит ари азҵаара, аиҳаракгьы изыцәшәо ахәыҷқәа адистанциатә ҵарахьы зынӡа ҳәа ииаргар ҳәоуп.

Уажәы, ачымазара зыхьуа еиҳахацыԥхьаӡа (аштаб ишаанацҳауа ала, урҭ рхыԥхьаӡара есыҽны иацымлозар, иагхом) уи шәарҭаҵәҟьоуп ҳәа агәрагаҩцәа рхыԥхьаӡара еиҵахоит, "ковид ҳәа егьыҟам, ари гриппуп" рҳәоит. Ԥыҭҩык иазгәарҭоит иҳаҩсыз ҭагалан-аӡынразы ирхыргеит ари ачымазара ҳәа, аха усҟан уи СОVID-19 ахьӡуп ҳәа рыздырамызт.

Анаҩс ажәлар рыбжьара ицәырҵуеит иара убас уҳәансҳәанқәа ари аҿкы чымазара злархәышәтәуа – ажьаӷь уаткеи, аџыши, алимони.

Абас еиԥш "мыцҳәа икәара" ҳаицҭахысуа еизаҳгаз ацәажәарақәа зегьы реихшьаала ҟауҵозар, СОVID-19 ҳәа акгьы ыҟамзаап, иҟазаргьы ахәышәтәра мариоуп ҳәа игәы иаанагоит ауаҩы.

"Аҿаԥа зҿоу"

Зынӡаск даҽа категориак ахь иаҵанакуеит асабрадауаа. Асабрада аиҳарак иныҟәызго амедицина аусзуҩцәа роуп. Иаарту аинформациа акәзар, ачымазара зыхьызи урҭ шырхәышәтәызи ирызку џьаргьы иубаӡом, есыҽны зыӡбахә рҳәо ичмазаҩхаз рхыԥхьаӡарақәа рыда, иара уигьы, уажә иҟоу ацәажәарақәа рыла, ԥшьымш-хәымш иагханы ауп ишыҟарҵо.

Иаахҵәаны иуҳәозар, аинформациа иаша зҳәаша "аҿаԥа зҿоу" ирҩызахеит. Ажәлар рҟынтәи ас еиԥш асабрада ныҟәызго хыцҩыцқәак анырбогьы, даҽа дунеик аҟынтәи иааз реиԥш ирҿаԥшуеит, урҭгьы "аҿаԥа рҿалар" ҳәа иацәшәаны, дук инамгакәа инархырхуеит.

Ауаа ашәара рызцәырнагоит, иара убас, иаарласны иаауеит авакцина ҳәа анырҳәогьы, избанзар иҟоу ацәажәарақәа рыла "уи ауп ачипгьы, 5G-гьы, аҿаԥа ҳҿазҵогьы, ҳаҩны ҳзыртәогьы". Аха зҿы ӡыла изырҭәыз иеиԥш, дырҩегь уи аӡбахә зҳәараны иҟоу ирҳәаӡом, мамзаргьы имаҷны ирҳәоит, ауаа рҟынӡа ишымнеиуа ала.

Егьа ус шакәугьы, "ҳаиҳа зымчу" рыԥҟара инақәыршәаны, аныҳәақәа зегьы анаҳхаҳгалак ашьҭахь, иаанхаз ачарақәа ҳанрыхьӡалак ашьҭахь, октиабр 5 инаркны "аҿаԥа ҳҿарҵоит". Иара абри аҵыхәтәантәи ажәабжь ицәырнагеит даҽа уҳәансҳәанк: аҳәаа абри арыцхә азы иадыркуама ҳәа.

Иаартны аҭак аныҟамлалак, мамзаргьы ихьшәаны аҭак анурҭо, абас ажәлар рҳәамҭақәа ииуеит, акы ацҵо, акы агырхо, ма иҟам-ианым ааго.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

128

Дызшьуаз Шеварднаӡе ҩ-миллионк изишәон: Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа лҭоурых

921
(ирҿыцуп 14:44 20.09.2020)
Аԥсны Афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа 1992-1993 шш. рызтәи Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан илхылгаз аҭоурых атәы ҳадигалоит апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" автор апоет Анатоли Лагәлаа.

Кама Лашәриа-ԥҳа данҩыҵшәа инаркны лыԥсадгьыл ахьаа иаразнак илылаҽхьан. Уи илбон ақырҭқәеи агырқәеи ес ирӡбалакгьы ҿарԥак-ҿарԥак ҟаҵаны, дара рыԥсадгьыл Қырҭтәыла иамкуашәа Аԥсныҟа ишеихоз, иаразнак араҟа ишҭарҩуаз, аусурҭақәа шрырҭоз, ишындырхоз, ишындырҵуаз. Аԥсны ақалақьқәа рҿы зехьынџьара дара хыԥхьаӡарала иҳаиҳан, ирҭахыз ҟарҵон, ирҭахыз руан, амала Тҟәарчали Гәдоуҭеи заҵәык рҟны уиаҟара аҽҟьарҭақәа рырҭомызт ҳаҷкәынцәа. Ақалақьқәа ракәым, ақыҭақәа рахьгьы ипланы идәықәлахьан, урҭ ҿыцынхацәоуп ҳәа ҳара ҳажәларгьы рыцхрааны, еигәышә ԥынҵала абна тоурақәа рхны инаган индырхон. Ашьҭахь урҭ рџьабаа аӡы иарҭеит акәымзар…

Ҳара ҳаишьцәоуп ҳәа игылан урҭ хыԥхьаӡарала иҳаиҳахаанӡа, ианҳаиҳаха, шәара ашьхақәа рҟынтәи шәылбааит, ари аԥсадгьыл зтәу ҳара ҳауп рҳәеит. Атәым арбаӷь аҩнатә арбаӷь дәылнацарц иалагеит! Аҭоурыхтә ҵабырг излаҳәо ала, дара анкьаӡа арахь Аԥсныҟа Гыртәылантәи усура ианаалоз, аԥсуаа урҭ убриаҟара ирзымычҳауазар акәхарын, ианцоз, рыҽқәа руацқәа рыҽхьынҵаны иддыргон! Шәара шәцоит, аха шәгәамгьы ара инышәмыжьын, уахь ижәга ҳәа акәын иаанагоз… Нас амчымхарақәа ирыхҟьаны урҭ арахь иаҳцәықәҳаит акәымзар, дара ара ишырҭахыз ахаангьы иҟамлаӡацызт ажәытә…

Камеи сареи ҳаицәажәараан лгәы иалан илҳәон:

"Иахьагьы сгәы аҵәымӷ еиԥш иалоу, аибашьра ианналага, азеиԥшынхарҭаҿ сахьыҩназ аҭӡамц бжьара ибжьаҵаны исымаз стапанча Кәтолҟа санцоз иахьысзымгаз ауп. Уи даара схы иасырхәаран иҟан абџьарқәа ҳауаанӡа… Аха иааг, исызҭодаз?.." - ҳәа.

Сара стәаны Кама сахьылзыӡырҩуаз схәыцуан, баша ирымҳәозаарын ҳабацәа, аҭыԥҳа бзиа быжьҩык арԥарцәа дрыԥсоуп ҳәа. Убасҟан, аибашьра иалагаанӡагьы, ҳаԥсуара, ҳхаҵара, ҳгәаӷь, Кама леиԥш иҟаз аӡӷабцәа рҿы даара иӷәӷәаны аԥсы ҭан. Арагәаԥшь иаҩызан, егьа иуҭаххаргьы, акгьы узамырԥаӡомызт… Урҭ ус рхы уқәдыртәаӡомызт, усасызар, сасҵас пату уқәырҵон, усасра иахурҟьар, аԥшәма духашҭыр, иаразнак уҭыԥ удырбон, иадхалаӡомызт!..

"Ҳқыҭақәа рҿы ҳаннеи, аибашьра ианналага, ҳаргьы гәыԥ-гәыԥла ҳҽеидаҳкылеит. Абџьар абаҟагәышьаз, иаҳшьуаз ирхаҳхуан. Ишәызныҟәымгозар, арахь ишәыман шәмаандаз ҳәа алафқәагь раҳҳәон ҳанынархагылалак!.. Сҩызцәа аҷкәынцәа ирбон урҭ иргәаҟны иршьыз, сара саби саб иашьеи ршьа уажәыгь иахьысзымуцыз сгәы ишалаз, "бшьа бымур бымуазар, баала, Џьгьарда ашәанцәа ҵәахны иҳамоуп, бшьа буп", рҳәон, аха сара исымуит… Сара исҭахын аибашьра адәаҿы изур…

Ҳара раԥхьаӡа Борис Лашәриа иҩны аштаб еиҿаҳкааит. Реиҳа иахьшәарҭаз Кәтоли Дӷамшьи рҳәааҿы ҳгылеит. Зегь раԥхьаӡа командирс дҳаман ахымца иаҩызаз Заур Ҷантуриа. Уи игәаӷьреи, ихаҵареи ажәак-ҩажәак рыла аҳәара цәгьоуп… Аиҿахысра ӷәӷәақәа руак аҿы иара данаҳцәыршьгәышьа, агәыԥ командирс сара сарҭеит.

Ахаан исхашҭуам, ҩнык аҿы ақырҭуа гвардееццәа афара-ажәра иаҿуп, абџьаргьы бзиан ирымоуп, шәрыкәшароуп ҳәа адҵа ҳауит. Убри аҩнаҭа иатәыз аҷкәын даашьҭаҳхын, уи иани иандуи уа иҟан, мхырҭала мацара ҳҳәазаны аҩны ҳазааигәахеит. Аха иаразнак ҳрыжәлар, ахысбыжьқәа раҳар, ааигәа иҟаз ақырҭқәа ҳакәшон, иара уаҵәҟьа ҳандырҵәон азы, ишыржәра ижәны ианалгалак, ианашьлак, (Қырҭтәыла иҟоушәа рбо ианыҟалалак!) хысрада ҳрылганы, рабџьарқәа рхаҳхырц ҳҭаххеит. Убри ҳазгәышьуа ҳаштәаз, ҳаԥшызар, ҩыџьа агвардееццәа аҩнаҭа аԥшәмаԥҳәыс дшыҳәҳәоз деимырхха дрыманы аԥшырҭахь рҿаархеит. Ԥыҭк данааскьарга, ҳала ишабоз дынкарыжьын (уара уҿы саҭамыз), амш лылагара иалагеит. Ари збаз, ҳара иҳацыз уи лыҷкәын, иавтомат аашьҭыхны урҭ ишьырц иҿанынеиха, ҳаҷкәынцәа аӡәы шьапҿаршә изиун, дахьынкаҳаз, анышәгәал иҿагәаны, иҟытбжь мыргаӡакәа сааҭбжак дышьҭагәаны дикын. Нас иаҳаулакгьы, иаргьы дмырхыскәа, ҳаргьы ҳамхыскәа, мчыла ишимуаз, дшыӷыз-ӷызуаз, дара ақырҭқәа ахьымнеицыз ҩныкаҿы дааганы, ауаа идыртәалан, ҳара уахь ҳаиҭацеит. Ауха урҭ агвардееццәа зегьы ҳшьит, рабџьар рхаҳхит, иахьыҩназ аҩны ҳара иаҳхырҟьаны ирымблырц, ирҳәазаны хара иганы икаҳажьит, аха зегь акоуп, урҭ агьааурқәа, иахьыҟалаз еилыркаазар акәхап, уи аҩны рбылгәышьеит, иццышәны иргеит. Иара аҩнаҭа аԥҳәысгьы лхабар уаҳа иаҳмаҳаит, амала лыҷкәын, еиҿахысра ӷәӷәак аҿы иҽҭаимырхартә дшыҟазгьы, даанымгылакәа, аӷацәа рыгәҭаҵәҟьа дрылалан, иҽҭаирхагәышьеит. Иара гәаҟ, сара сан илзыруз анаҩс аԥсҭазаара сҭахым иҳәон, ихгьы аԥыригеит…

Сара сызлахәыз аиҿахысра ӷәӷәақәа мҩаԥысит аибашьра аԥхьатәи амшқәа рзы Қьеҭуангьы. Уброуп ҳахьеиқәшәаз Мушьни Хәарцкьиеи сареи. Иара санибаҵәҟьа, еилагылаз зегьы илаԥш хьанҭа нархиган, абри аҩыза шԥашәыхьи ҳәа гәыбӷан риҭозшәа: "Абри ахәыҷы лыҩныҟа дыжәга!" иҳәеит. Аха сара сҽыҵәахны, иара имырдырӡакәа, ажәыларақәа рахь ҳанцоз хаҵамаҭәала сҽеиласҳәан, аҷкәынцәа срылагыланы сцон. Маанала сииааит!..

Исгәалашәоит, Кәачара агара ҳандәықәлаз, ачечен еибашьҩы Руслан Дахцаев саԥхьа дгыланы дцон. Ҳара атрасса амҩа агәҭа ҳанылеит ҳхысуа, наҟ-ааҟ аҩнқәа былуа. Усҟан Чанҭа Ҷантуриа даҳцәырымшьӡацызт, командирс дҳаман. Гәырам Инаԥшьгьы убра дырхәит. Ус ҳашнеиуаз, ҳаԥшызар, қырҭуак дыҳәҳәо даауеит, "аԥсуаа аауеит, аԥсуаа ҳандырҵәоит" ҳәа қырҭшәала. Ҳара иҳацыз аибашьҩы Аполлон Берзениа ақырҭшәа бзиан идыруан, уи диазҵааит, "иабантәиаауеи, шаҟаҩ еицыда, бџьар хкыс ирымои, цқьа ҳара ҳахь шәааскьаны иҳашәҳә", - ҳәа ҿыҭны. Уи даҽаӡәгьы дицын. Аполлон иақырҭшәа зынӡа ицқьамзаргьы ҟаларын, аха урҭ шәаны иҟамзи, ани арахь "иргәыҵасуаз" ргәыҭҟьара ҳара ҳахь иаман аҿаанахеит. Ҳаргьы иаҳҭахыз уи акәын, аҩыџьагь иара уаҵәҟьа иааилаҳшьын, рабџьар рхыхны ҳҿынаҳхеит. "Машьшьалаҳ, даҽа ҩ-автоматкгьы ҳауит!" — ҳҳәеит. "Шәдырҩатә еиӷьхааит!" — ҳәа ҳазҿырҭуан наҟынтәи ихысуа инеиуаз ҳҩызцәагьы!

Исгәалашәоит, ҳара Кәачара ҳшыҟаз, Аныуаа рхәы ргеит, Лабрагьы ҳцәыргеит анырҳәа, гәыԥҩык ҳҽааибыҭан, тракторла ҳдәықәлеит. Ус ҳашнеиуаз, сан рыцҳа лкалҭ ак ылаҳәоуп, изакәу сеидру, ҳгәашә аԥхьа сналхьыԥшит. Схы лысмырбаргьы ҟалон, аха дрыцҳасшьеит, убасҟантәи лыбжьы иахьагьы сгәы иқәыҩуеит: "Нан, бысцәыршьуеит, бабацои?" — ҳәа дааӷызыӷызит.

Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа

Убри аҽны Аныуаа рхәы ҳажәлеит, хыԥсыра ҳбеит, хыхь иҟаз ҵаҟа ицон, ҵаҟа иҟаз хыхь ицон, арахь ҳатрактор адәышкәаӷьаз иқәыркын, аихсра иалагеит, дара хыхь иқәтәамзи, уахьынтә рнапсыргәыҵа ҳанызшәа ҳарбон. Иааулакгьы ҳхы еиқәҳархеит, ҳхьаҵит... Анатоли, сара убарҭ зегьы ҩны исыман, аха аибашьра ашьҭахь исцәырӷьычгәышьеит.

…Ҽнак, зынӡа ахысра ҳәа атәыла бгаӡеит, амца акит иааҳакәыршан зехьынџьара. Урҭ абџьар ҿыц анроулак ус акәын, ҳара ҳаиԥш ахқәа ԥхьаӡаны ихысӡомызт, зны-зынла рганаҿ лабак ԥҵәаргьы, убри алаба ахьыԥҵәаз иеиарханы сааҭк ианхысуаз ыҟан!.. Ҽнак, Аслан Занҭариа даасыдгылан, "Кама, Лабра ҳцәыргоит", — иҳәеит. Уа ҳаҷкәынцәа гылан, аха ацхыраара ӷәӷәа рмоур, ишәарҭан.

Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа

"Абар автомат!" — иҳәан, автоматк ҿыцҳаҳараӡа инасиркит. "Бара ибҳәар, аҷкәынцәа усгьы иаангыло ракәӡам, аха зегь дәықәлоит", — иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа урҭ снарылаԥшын: "Ҳцома, аҷкәынцәа?!" — сҳәеит. "Бара бцозар, ҳамцои!" — рҳәеит даргьы аӷуҳәа. Убас, убри аҽны акомандирра соуит! Скоманда "Кама" ахьӡын, арациаҿгьы "Кама" ҳәа акәын ишсышьҭаз. "Ҳаҷкәынцәа рыԥсы бнапы иануп", — рҳәан, инасықәныҳәан, сноурышьҭит. Убри аҽны ҳара ҳахь жәылара иаауаз ҳаӷацәа ихьагәгәа, иҟәаҟәаса рышьҭахьҟа иҳархынҳәит. Ҳара дара ирымаз абџьар хәыџьара ишан хәҭак ҳамазҭгьы, аибашьра ҳанналагоз, иҟалап аибашьра мызкы еиҳаны имцаргьы, ирласны инҵәон ҳара ҳиааирала!..

Уажә даҽа хҭыскгьы уасҳәоит: "Гәлыуаа рхәы" ҳәа иахьашьҭоу хәы ҳаракык ҳақәтәоуп жәааҩык сеибашьцәа сыманы. Дахьынтәааз цқьа исыздыруам, калмыкк днеит, Кама дырӷьычуеит ҳәа. Уи лхы хҵәаны Шеварднаӡе изназго ҩ-миллионк риҭарц рылеиҳәеит, иҳәеит.

Уи сара хьаас исымазма, мамзаргьы агәра згозма, аха ҳхадацәа сырган, ҩымш "Катран" агәыԥ аҿы сҵәахны срыман, нас исымукәа сара стәқәа рахь сааит.

Узырччаша даҽакгьы уасҳәап, ҳаналагах. Сгәыԥ сызцыз Лабраҟа ацҳаԥжәара ацара рықәшәеит. Бара иахьак баҳгом, абра быҟаз, бынасыԥгьы баазхәыцлап рҳәан, хәы-ԥшӡак аҿы снықәдыртәан, дара ныҵашәкәа ицеит. Сара урҭ срызгәаан, схы снапы наҵаргәан сахьынатәаз, сааҭбжак убас стәазаарын. Убри асааҭбжак зегьы ақырҭуа снаипер иабџьар сықәкны скылкааны икызаарын! Сеихсра изымгәаӷьзаап, сигәаԥхазаап аԥсцәеирымга! Убри аҽны инаркны, иабџьар кажьны Шәачаҟа дықәҵзаап. Аибашьра ашьҭахь асалам шәҟәы сзааишьҭит, сара абригь-абригь соуп, аибашьраан бысшьыртә алшара сыман, аха бсымшьӡеит, бсыццозар бызгоит, арахь бааи, ҳәа. Аха ани аҭак шԥеизызыҩуаз… "Сынасыԥ" мап ацәыскит! Абри аҩыза аҭоурыхгьы сақәшәахьеит…

Даҽа жәыларак аҿгьы, уи Тамшь анаҳгоз ауп, артҟәацгақәа ансываԥжәа, ахԥҽыхақәа рацәаны исылалеит, аконтузиа соуит. Аҷкәынцәа ргәы еиҭамшәарц азы, Заза Занҭариа дысхагылан, ибжьы сгәы иқәыҩуан: "Кама, быбжьы рга абааԥсы, аҷкәынцәа агәра ргартә быԥсы шҭоу!" "Ԥхьаҟа, ԥхьаҟа!.." — сҳәеит сара ишсылшоз. Заза арациа аасымихын ҿиҭит: "Кама лыхьӡала ԥхьаҟа, Кама лыхьӡала ԥхьаҟа!" — ҳәа.

Маврик Начҟьебиеи иҷкәыни.
© Фото : Инна Ҳаџьымԥҳа лархив аҟынтә

Убригь сацәынхан, ирласны сеиҭагылеит. Аҵыхәтәан, ҳгәыԥқәа еидырҵан "Стрелец" ахьӡҵан Баро Тапаӷәуа командирс дҟарҵеит. Аха иара ԥхынгәы ҩба рзы данҭаха, сара командирс сеиҭаҟарҵеит Тамшь анаҳга, Гәдоуҭантәи аӷбақәа аннеи.

Иахьа иуасҳәаз, Анатоли, сара сызлаԥшызи исхызгази рыхәҭа хәыҷык ауп. Егьи зегьы абоуҭаху, уара уакәым, сара схаҭагьы исхасыршҭыр сҭахуп… Абзиараз, сашьа, сахьугәалашәаз иҭабуп", — лҳәан, сусура ауада ашә ныдылҵан, дындәылҵны дцеит Кама.

Убри нахыс сара мчыбжьык сгәы иқәыҩуан Кама лажәақәа, схаҿы иаазгон уи илхылгаз, дзыниаз, шаҟаҩ лҩызцәа гәакьақәа лымпыҵаԥсыз, шаҟаҩ еиқәлырхаз, шаҟантә аԥсра алакҭа дҭаԥшхьаз. Уи аибашьра ашьҭахь иаразнак иланаршьеит "Леон иорден", уи ашьҭахь "Аԥсны афырхаҵа" ҳәа ахьӡ ҳарак лхырҵеит.

Иџьоушьаша, уи данаауԥыло, данаауацәажәо, акгьы ҟазымҵаӡац, акгьы зхызымгаӡац аӡә леиԥш иҟәандаӡа даауахәаччоит. Уи лҭоурых, уи илхылгахьоу зегьы анудыруа, уаалеигәырӷьоит, Кама абас ихааӡа аччара ахьлылшо азы, Кама иреиӷьӡоу анасыԥ дахьаԥсоу азы…

921
Кобахьиа Лаврик Амқәаб изы: агәаӷь змаз, пату зқәыз еибашьҩын

Кобахьиа Лаврик Амқәаб изы: агәаӷь змаз, пату зқәыз еибашьҩын

0
(ирҿыцуп 19:44 24.09.2020)
Иԥсҭазаара далҵит Аԥсны Афырхаҵа Лаврик Амқәаб. Аибашьраан Тҟәарчалтәи аполк адҵаҟаҵаҩыс иҟаз аибашьҩы арадио Sputnik аефир аҿы дигәалаиршәоит Аԥсны Афырхаҵа Аслан Кобахьиа.

 

Кобахьиа Лаврик Амқәаб изы: агәаӷь змаз, пату зқәыз еибашьҩын

Атәыла раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба Аԥсны Афырхаҵа ҳәа ахьӡ ду иабалак ириҭомызт ҳәа азгәеиҭеит Кобахьиа аиҿцәажәара алагамҭаз.

"Иара деибашьуан Мрагыларатәи афронт аҿы, Тҟәарчалтәи аполк командирс даман. Тҟәарчалаа ирылшаз рацәоуп аибашьраан, уи баша-маша далырхуамызт аполк еиҳабыс. Аибашьраҿы агәаӷь змаз, пату зқәыз аибашьҩы иакәын. Иареи сареи ҳаибадырит Егры ацҳаҿы Аиааира амш аҽны, убри аахыс аиҩызара ҳабжьан. Аибашьра ашьҭахь акыраамҭа Гал араион аус еицаҳаухьан. Иара аӷьеиҩҳәа иҟаз аԥсуа ҷкәына бзиа иакәын", - ҳәа иҳәеит Кобахьиа.

 

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

0