Мықәаа рҭаацәара аҭоурых: ҩыџьа аицалацәа абиԥарак шыдмырӡыз

3068
(ирҿыцуп 09:50 25.07.2020)
Иҟам ԥсыуа ҭаацәарак знысымҩа аҭоурыхтә хҭысқәа рыла иҭәым, гәырҩа зкьымсыз, уадаҩра зхызымгаз. Оҭҳара ақыҭан инхоз Дамеи Мықәба ихәышҭаарамца ҩыџьа аицалацәа ишеиқәдырхаз иазкуп иахьатәи ажәабжь. Уи еиҭалҳәеит ари агәараҭаҟны еиҵагылаз абиԥараҿа зааӡо аҭаца Ида Ахԥҳа.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

- Шәаб ихьӡыз шәҳәеи, шәабду… - абас уажәы-уажәы зҭаацәаратә ҭоурых аиҭаҳәара зцәыуадаҩхаз, алаӷырӡ зҿықәыҳәҳәоз аиҳәшьцәа Мерии Ларисеи рахь лхы рханы аиҳабацәа рыхьӡ зшьоз аҭаца Ида Ахԥҳа дара идырҳәо, лара рыԥсҭазааратә нысымҩа дазааҭгыло ауп ишанысҵаз ари агәараҭа иадҳәалоу ажәабжь.

Дамеи Чаӷыр-иԥа Мықәба анхаҩ нага ҳәа ззырҳәоз иакәын. Инхара, инҵыра уаҩ даҵашьыцыртә иҟан. Иара жәҩык ахшара драбын. Ԥшьыҩк аԥацәеи, хәҩык аԥҳацәеи. Аха аԥсҭазаара убас иҟалеит, ашҭа ҭзырҭәаауаз ҷкәыни, ӡӷаби рахьтә ԥшьҩызаҵәык роуп ԥхьаҟа ахылҵ дзауз, егьырҭ ираамҭанымкәа адунеи рыԥсахит. Аишьцәа аҭоурыхтә хҭыс еиқәаҵәақәа ирылаӡит.

Дамеи иԥа Дугра Сталини Бериеи имҩаԥыргоз аполитика ҟьашь дахәлабгеит. 37-тәи ашықәсқәа раан ажәлар раӷа ҳәа харада ахара идҵаны, Гагра, Абааҭатәи абахҭаҟны дыргәаҟны, аҳәаанхыҵ дахыргоит, уинахыс хабарда дыбжьаӡуеит.

"Дугра иашьа Иашка аԥҳәызба дҳәаны димоуп ҳәа дамхагәырӷьаны данхыс, абџьар ныҟәигоит ҳәа ицәгьа рҳәеит, иара убри иахырҟьаны, ааха дарго мацара ддырҳәацәон. Аҵыхәтәаны Аԥсны далганы дыргоит. Наҟ-наҟ иԥсҭазаашьахаз еилкаам", - ланхәа лҟынтә илаҳахьаз ажәабжь еиҭалҳәоит Ида Ахԥҳа.

Дамеи иԥа Нестор иакәзар, уи анкьа аԥсуаа рҿы аҭыԥ ҷыда змаз ашьоура дахҭынҟьаны дҭадырхоит, зынӡа акагьы шихарамызгьы. Абас ҩыџьа аҷкәынцәа аҭаацәара иалалаанӡа, рыҵәҩаншьап адырсаанӡа рыԥсҭазаара иалҵуеит. Иаанхаз ҩыџьа аишьцәа Иашкеи Романи Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аналага, рыуаажәлар ираԥхьагыланы азеиԥш ԥсадгьыл ахьчара иазгылоит. Аибашьра амцашыра иалҵны иаауеит, ахәрақәа роуны.

"Иашкеи Романи аибашьраҿы ироуз ахәрақәа ирхырҟьаны ираамҭанымкәа рыԥсҭазаара иалҵит. Дара хҩык-хҩык ахшара рҭынхеит. Асабицәа рааӡареи, ршьапы рықәыргылареи, уимоу анхамҩа аныҟәгареи рҟәаҟәа иқәхеит рыҳәсеибацәа Кәикәица Ҭырқьԥҳаи Ольга Ахьиԥҳаи", - лажәа иацылҵоит аҭаца.

Аҵыхәтәаны Роман иоуп адунеи зыԥсах. Аԥсыжра аҽны, аицалацәа рхәыҷқәа ргәыдыҳәҳәала ишгылаз, агәашә иавсуаз ҽыуаҩык "Дамеи рыцҳа, ушәи угәашәи шԥаки" ҳәа ибжьы ҭыганы иҳәазаап. Уи заҳаз аҳәсацәа даара игәныргеит. Ԥсабарала иҟәышыз, аԥсҭазааратә ԥышәма змаз Кәикәицеи Ольгеи рхәыҷқәа аӡәы иашьҭахь имгыло, уимоу, аҵара дуқәагьы дырҵаны, рыԥсадгьыл амаҵ азыруртә еиԥш алшара рырҭоит.

© Foto / предоставила Саида Жиба
Дамеи Чаӷыр-иԥа Мықәба иргылаз аҩны. Иахыҵуеит 120 шықәса инеиҳаны

"Иашка ихылҵыз ақыҭаҟны иаанхеит, Роман итәқәа Гагра инхоижьҭеи акрааҵуан. Аицалацәа рхәыҷқәа рааӡараҿы рыуа-рҭынха рыцхраауан. Исымҳәарц залшом усҟантәи аамҭазы Оҭҳара ашәанцәа ааганы ианындырхоз, ари агәараҭа иатәыз ажәытә ԥсыжырҭақәа ахьыҟаз адгьылгьы ахархәарахь ишрырҭаз. "Уԥсцәа еиҭаугааит" ҳәа аԥсуаа зыцәшәо ахҭысгьы абраҟа иҟалеит. Мықәаа рнышәынҭрақәа ыҟамшәа адгьыл иаҟаратәны, ашәанцәа ықәынхо иалагеит. Уи агәнаҳа Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ирыхьӡан, иахьа инықәыӡӡа ицеит", - ажәабжь иацылҵоит Ида Ахԥҳа.

Романи Иашкеи рхәыҷқәа Аԥсни анҭыҵи иреиҳау аҵараиурҭақәа ирылгоит. "Ахьӡ-аԥша" аорден ахԥатәи аҩаӡара занашьоу Гагра араион аӡбаҩ хада Мерии Гәдоуҭа Араионтә еизара адепутатс акыр шықәса иҟаз Валерии (адунеи иԥсаххьеит) рыӡбахә бзиаӡаны ирдыруеит ҳтәылаҟны.

Иахьа Дамеи Мықәба игәараҭа иахагылоуп Валери ихылҵыз арԥарцәа. Руаӡәы Дамеи ихьӡ дазгәдуны иныҟәигоит.

© Foto / предоставила Саида Жиба
Дугра Чаӷыр-иԥа Мықәба ихьӡ ижәла зну инапала иҟаиҵаз аишәа

Лассы-лассы рхәышҭаарамца ахьеиқәу еизалоит аишьцәа Иашкеи Романи рыхшареи рмоҭацәеи. Арепрессиа иалаӡыз Дугра аамҭала инапала ашҭаҟны иргылаз аишәа хәыҷ иадтәаланы, шәышықәса ирҭысхьоу баҟас иԥхьаӡаны иқәрымгац Дамеи икәасқьа иадыԥшыло иргәаладыршәоит аицалацәа ргәы нзырхаз аҽыуаҩ иажәақәа. Адунеи зыԥсаххьоу Кәикәица Ҭырқьԥҳаи Ольга Ахьиԥҳаи абиԥара аиқәырхара ахьрылшаз азы анцәа иҭабуп ҳәа иарҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

3068

Ҳаԥсуа бызшәа аҵаулара ҳӡаазырԥшылаз: Баграт Шьынқәба игәаларшәаразы

6
(ирҿыцуп 20:38 15.05.2021)
Ҳаԥсуа литератураҿы Баграт Шьынқәба иҟаиҵаз хәызмаӡам алагала атәы дазааҭгылоит апоет, ажурнал "Алашара" аредактор хада Анатоли Лагәлаа.

Ҳаԥсуа литератураҿы апоезиа иреиҳаӡоу аҩаӡараҿы ихазгалаз ҳпоетцәа дуқәа рыӡбахә анаҳҳәо, зегь раԥхьаӡа ихьӡ ҳаргылоит Аԥсны Жәлар рпоет, академик Баграт Уасил-иԥа Шьынқәба. Уи ҳаԥсуа бызшәа иалшоз зегьы алзыршаз, ахьыршәыгә еиԥш еилазцалаз, ахаара-бзаара зегьы цәырганы иаҳзырбаз, агьама ҳзыркыз, уи аҵаулара ҳӡаазырԥшылаз поет дуӡӡоуп.

Иаахҵәаны иуҳәар ҟалоит, маҷк игәаӷьыуацәоуп ҳәа зшьо ыҟазаргьы, Баграт ицәаҳәа ахьынӡахалаз, уи иаанартыз аԥшӡарақәа, даҽа аԥсыуа поетк ицәаҳәа зымнаӡаӡацт, иазаамыртӡацт ҳәа. Уи дшыхәыҷӡаз ишьҭикааит, аԥсы шҭаз дахьӡеит иреиӷьӡаз жәлар рҳәамҭақәа, рфольклор, рлакәқәа, рашәақәа, рлегендақәа, ибеит изҭагылаз ргәаҟра-рҵәаҟра, далагылеит рыԥсра-рчара, ирыцеиҩишеит ажәлар ргәырӷьареи ргәырҩеи.

Шьынқәба Баграт Уасил-иԥа (12.05.1917, Аԥсны, Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа, – 25.02.2004, Аҟәа) – апоет, апрозаик, аҵарауаҩ-алингвист, афольклорист, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1945). Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (1997). Аԥсны жәлар рпоет (1967), Ҟабарда-Балкариеи Адыгатәылеи жәлар рышәҟәыҩҩы (1990), Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа (1988). Ианашьоуп Ленин иорден (1966), Алитература азы Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (1967, ароман "Ахра ашәа" азы), Ш. Русҭавели ихьӡ зху Қырҭтәылатәи ССР Аҳәынҭқарратә премиа, "Ахьӡ-аԥша" аорден актәи аҩаӡара. СССР-и Аԥсни Рышәҟәыҩҩцәа реидгылақәеи Урыстәыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи (1999) рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәала.

© Foto / Предоставлено Анатолием Лагулаа
Адемократиатә Республика Виетнам ахада Хо Ши Мини Аԥсны Иреиҳаӡоу Ахеилак Ахантәаҩы Баграт Шьынқәбеи 1959 ш. Аԥсны.

Ҷлоу ақыҭантәи алагарҭатә школ дҭан (1926-1928), нас - Џьгьарда ақыҭантәи быжь-шықәсатәи ашкол (1930 ш. инаркны). Дрылгеит Аҟәатәи арҵаҩратә техникум (1935), А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи рыҟәша (1939), Қырҭтәылатәи ССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа абызшәадырра аинститут аспирантура (1944). Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа анҵысы, Аԥсныҟа дхынҳәит, 1943 ш. азынӡагьы рҵаҩыс аус иуан, анаҩс – агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" аредакциаҿы, Н.И. Марр ихьӡ зхыз абызшәеи аҭоурыхи Аԥснытәи рыҭҵаарадырратә институт аҟны. 1943-1944 шш. раан иҵара иациҵон Қарҭ Абызшәадырра аинститут аҟны.

1947 ш. февраль 25 рзы Б.У. Шьынқәба, Гь.А. Ӡиӡариа, К.С. Шьаҟрыл ашәҟәы дәықәырҵеит ВКП(б) Ацентртә Комитет (Ацентр Комитет амаӡаныҟәгаҩ А. А. Кузнецов ихьӡала) ашҟа, уаҟа иаахтны иадырбеит аԥсуа жәлар рзинқәа реилагареи ркультура аицакреи шымҩаԥысуаз. Б. Шьынқәба дналаҵаны ашәҟәы авторцәа ирышьклаԥшуа иалагеит, ашәҟәыҩҩы усҟан дызлеиқәхаз џьашьахәуп.

1954-1958 шш. раан Б. Шьынқәба Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла дахантәаҩын, 1958-1979 шш. рзы – Аԥсны Иреиҳаӡоу Ахеилак Ахантәаҩыс дыҟан. 1959, 1978, 1984 шш. раан СССР Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатс далырххьан, 1989 ш. - СССР жәлар рдепутатс. 10 шықәса инареиҳаны Аԥсны Аминистрцәа Рхеилак Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа рыҭаразы акомиссиа дахантәаҩын. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) ашьҭахь акыр шықәса хадара азиуан Аԥсны Ахада иҟны иҟаз Ауаажәларратә хеилак.

© Foto / Предоставлено Анатолием Лагулаа
Адемократиатә Республика Виетнам ахада Хо Ши Мини Аԥсны Иреиҳаӡоу Ахеилак Ахантәаҩы Баграт Шьынқәбеи 1959 ш. Аԥсны.

Дышхәыҷыз жәлар рҿаԥыц рҿиамҭақәа дрызҿлымҳахеит, иара убас раԥхьатәи аԥсуа поетцәеи апрозаикцәеи, Д.И. Гәлиа, И.А. Коӷониа, С.И. Ҷанба уҳәа, рҩымҭақәа. Дышнеишнеиуаз уи иажәеинраалақәеи, ипоемақәеи, ибалладақәеи жәпакы шьаҭас ироуит афольклортә сиужетқәа.

Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит акыр заа. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа ируакуп 1935 ш. ажурнал "Аԥсны ҟаԥшь" ианылаз "Ахаҵара". Уи нахыс иҩымҭақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа: "Алашара", "Амцабз", "Абаза", "Аҟәа-Сухум", "Дружба народов", "Новый мир", агазеҭқәа: "Аԥсны ҟаԥшь", "Советская Абхазия", "Сабҷоҭа Аԥхазеҭи", "Республика Абхазия", "Сухум вечерний", "Абхазия" (Москватәи аҭыжьымҭа), "Еҵәаџьаа", "Нарҭ", "Федерация", "Литературная Россия", "Литературная газета"; аизгақәа: "Литературная Абхазия", "Ерцахә"; ашәҟәқәа: "Памятник нам сыновей не заменит… Ажәеинраалақәеи ашәақәеи" (Аҟәа, 1994), "Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа – Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи" (Аҟәа-Сухум, 1995); "Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә." (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва 2009).

© Foto / Предоставлено Анатолием Лагулаа
Наҟ-ааҟ игылоуп Баграт Шьынқәбеи Чилитәи апоет Пабло Нерудои. Аҟәа, асасааирҭа "Абхазия". 1957 ш.

1938 ш. Аҟәа иҭыҵит раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга "Раԥхьатәи ашәақәа".

1940-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи – 1960-тәи ашықәсқәеи раан апоет иаԥиҵоит ажәеинраалақәа: "Амҳаџьыраа ргарашәа" (1940), "Апартизан" (1942), "Сыԥшалас" (1958), "Аӡынтәи ашьыжь" (1959) уҳәа егьырҭгьы; абалладақәа: "Ахәыҷра" (1940), "Аҿырпын" (1947), "Риҵа" (1948), апоема "Иаирума" (1960), аԥсуа литература аклассика акәны иагьыҟалеит.

Арҭ ашықәсқәа раан Б. Шьынқәба иҽԥишәоит апоезиа аепикатә форма дуқәа рҟны, иҩуеит апоема "Аҳәачаԥа", иажәеинраалоу ароманқәа "Аҿатә уаа", "Ахра ашәа".  Иажәеинраалақәа "Амҳаџьыраа ргарашәа", "Апартизан", "Сыԥшалас", "Кофта шкәакәа зшәу" уҳәа ирылхны иаԥҵан ашәақәа, лассы-лассы урҭ жәлар рашәақәа ракәынгьы ирыдыркылоит.

© Foto / Предоставлено Анатолием Лагулаа
Баграт Шьынқәбеи Аԥсны Жәлар рартист, раԥхьатәи аԥсуа композитор Ражден Гәымбеи

1960-тәи ашықәсқәа раан Б. Шьынқәба дырзыхынҳәуеит алирикатә жәеинраалақәа, аурыс, ақырҭуа, европатәи апоезиа уҳәа рҟнытә аиҭагара инапы алакын. Апоет апрозаҿы раԥхьатәи ишьаҿақәа ҟаиҵоит. Раԥхьатәи ипрозатә ҩымҭа – аповест "Чанҭа дааит" анылеит ажурнал "Алашара" 1969 шықәсазы (№4). Абри ашықәс азы уи еиҭаган аурысшәахь, Е. Герасимов ибзоурала, иагькьыԥхьын ажурнал "Новый мир" (№6) аҟны. Уинахыс Б. Шьынқәба иҩуеит ароман "Ацынҵәарах", раԥхьаӡа акәны ианылеит ажурнал "Алашара" (№1-8) 1974 шықәсазы; хаз шәҟәны иҭыжьын уи ашықәс анҵәамҭазы.

Аԥсны Жәлар рпоет Баграт Шьынқәба
© Foto / Из архива музея им. Баграта Шинкуба

Ироман "Ахаҳә еиҩса" актәи ашәҟәы иҩит 1979-1981 шш. раан, иагькьыԥхьын ажурнал "Алашара" (1982 ш. (№4,5,6,7) аҟны, хаз шәҟәны иҭыҵит 1983 шықәсазы. Хара имгакәа аурысшәахь еиҭеигеит И. Бехтерев, иагьҭнажьит аҭыжьырҭа "Советский писатель" (М., 1986). Аҩбатәи ашәҟәы аҩра далагеит 1987 шықәсазы, иагьхиркәшеит 1991 ш. маи мзазы. Аҵыхәтәантәи авариант кьыԥхьуп Б. Шьынқәба иҩымҭақәа реизга 4-тәи атом аҟны (1998).

Б. Шьынқәба иҩымҭақәа реиҳарак (ажәеинраалақәа, апоемақәа, абалладақәа, ароманқәа, аповест) аурысшәахь еиҭагоуп (еиҭаргеит И. Козловски, С. Липкин, Р. Козакова, А. Межиров, И. Неиман, Л. Длигач, Д. Голубков, В. Луговскои, В. Потапова, В. Державин, Р. Рожденственски, К. Симонов, В. Ахмадулина, С. Куниаев, Л. Мигдалова, Е. Балашов, Б. Брик, Л. Озеров, Г. Павловскаиа, Б. Серебриаков, М. Луконин, Е. Николаевкаиа, И. Кушак, Е. Евтушенко, М. Алигер, Е. Герасимов, И. Бехтерев, Д. Чачхалиа уҳәа егьырҭгьы), иҩымҭақәа жәпакы (еиҳаракгьы "Ацынҵәарах") еиҭагоуп адунеи акыр абызшәақәа рахь.

Б. Шьынқәба авторс дрымоуп иара убас аҭҵаарадырратә усумҭақәа жәпакы, урҭ рызкуп аԥсуа бызшәеи, афольклори, аетнографиеи. Еиқәиршәеит афольклортә текстқәа реизга, урҭ иреиуоуп: "Абхазские сказания" (аурысшәахь еиҭеигеит С. И. Липкин, Аҟәа, 1961), "Нарҭ Сасрыҟәеи ԥшьынҩажәи зеижәҩык иашьцәеи рыхҭысқәа" (еиқәдыршәеит Ш.Д. Иналиԥеи, К. С. Шьаҟрыли, иареи); аурысшәахь еиҭаргеит Г. Гәлиа, В. Солоухин; Аҟәа, 1988), "Ахьырҵәаҵәа; Аԥсуа жәлар рҿаԥыц ҳәамҭақәеи аетнографиатә материалқәеи" (Аҟәа, 1990) уҳәа егьырҭгьы.

Б. Шьынқәба деицырдыруеит еиҭагаҩык иаҳасабалагьы. Уи аԥсшәахь еиҭеигеит А.С. Пушкин, М.И. Лермонтов, Н.А. Некрасов, Џь. Баирон, И.В. Гиоте, Ш. Бодлер, П. Верлен, Ш. Петефи, Ш.М. Бараташвили, А.Р. Ҵереҭели, Г.В. Табиӡе ражәеинраалақәа, Ш. Русҭавели ипоема "Абжьас-цәа зшәу" ацыԥҵәахақәа уҳәа.

Аҭыжьымҭақәа

Аԥсышәала: Раԥхьатәи ашәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1938; Аҳәачаԥа. Аҟәа, 1943; Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1948; Аҿатә-уаа. Иажәеинраалоу ароман (Альманах. Аҟәа, 1951, №2. (2-тәи аҭыжьымҭа – Аҟәа, 1955; инхарҭәаау авариант – Аҟәа, 1963); Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1956; Иаирума. Амшәкәашара. (Ахәыҷқәа рзы апоема). Аҟәа, 1961; Аԥхын. Аҟәа, 1962; Ахра ашәа. Иажәеинраалоу ароман. Аҟәа, 1965; Иалкаау иҩымҭақәа: 2-томкны. Аҟәа, 1967-1968; Ацынҵәарах. Аҭоурыхтә роман: 3-шәҟәыкны. Аҟәа, 1974; Ажәа. Ажәеинраалақәеи аиҭагақәеи. Аҟәа, 1975; Иҩымҭақәа реизга. 3-томкны. Аҟәа, 1977-1979; Ахаҳә еиҩса. Ароман. Аҟәа, 1983; Аӡыхь. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи алакәқәеи. Аҟәа, 1985; Ааԥынтәи ашәахәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1986; Иҩымҭақәа реизга: 4-томкны. Аҟәа, 1987-1988; Иҩымҭақәа реизга. 5-тәи атом. Иацы. Иахьа. Уаҵәы. Ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа, астатиақәа, ақәгыларақәа (Аԥсышәалеи урысшәалеи). Аҟәа, 2003; Иҩымҭақәа реизга. 6-тәи атом. Есымшааира ашьха схалоит: Ажәеинраалақәа, аҭҵаамҭақәа, ақәгыларақәа. (Аԥсышәалеи урысшәалеи). Аҟәа, 2008; Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988. (Асериа "Иалкаау аԥсуа лирика" ала).

Аурысшәахь аиҭагақәа: Мои земляки. Роман в стихах. М., 1953. (аиҭаҭыжьра - Қарҭ, 1958; М., 1967); Стихотворения (и поэмы "Домой". – "Песня о скале" ацыԥҵәаха). М., 1959; Сыновний долг. Стихи. М., 1962; Где бы я ни был… Стихи. Тбилиси, 1963; Медвежья пляска. Сказка (в стихах). (Для младшего школьного возраста). М., 1963; Песня о скале. М., 1967; Стихи и баллады. Сухуми, 1971; Избранное. М., 1976; Последний из ушедших. Роман. 1976; (переиздания – М., 1978, 1979); Сухуми, 1985; Избранные произведения; в 2 томах. М., 1982; Рассеченный камень. Роман. М., 1986; Мое дерево. Стихи. М., 1987; Праздник большой семьи. Стихи. (Для младшего школьного возраста). М., 1987; Проза. Романы, повесть. М., 1988; Сказка о капризном козленке. Стихи и сказки (в стихах).  (Для младшего школьного возраста). М., 1989; Последний из ушедших. Романы. Повести. Нальчик, 1994; Избранные произведения: в 2-х томах. Сухум, 2011.

Аукраин бызшәахь: Аӡыс гәымшәа. Ашколқәра иаҵанакуа рзы алакә. Киев, 1967: Ацынҵәарах. Ароман. Киев, 1983.

Аҟабарда бызшәахь: Ацынҵәарах. Ароман. Нальчик, 1989.

Аҟазах бызшәахь: Ацынҵәарах. Ароман. Алма-Ата, 1981.

Англыз бызшәахь: Ацынҵәарах. Ароман. Москва, 1986.

Анемец бызшәахь: Ацынҵәарах. Ароман. Берлин, 1981.

Аҭырқәшәахь: Ацынҵәарах. Ароман. Сҭампыл, 1990.

Ақырҭшәахь: Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Қарҭ, 1969.

Араб бызшәахь: Ацынҵәарах. Ароман. Амман, 1987.

6
Владислав Ардзинба

Ҳадгьыл еиԥш дыԥшьоуп: Владислав Арӡынба диижьҭеи 76 шықәса ҵит

47
(ирҿыцуп 13:53 14.05.2021)
Аԥсны Раԥхьатәи ахада, жәлар рԥыза, иахьатәи Аԥсуа Ҳәынҭкарра ашьаҭаркҩы Владислав Григори-иԥа Арӡынба иԥсы ҭаны ижәлар дрылагылазҭгьы иахьа ихыҵуазаарын 76 шықәса.

Наала Гәымԥҳа, Sputnik

Аԥсны Раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба диит лаҵарамза 14, 1945 шықәсазы Алада Ешыра ақыҭан. Иара акыр шықәса инеиԥынкыланы Москва аус иуан Асовет Еидгыла Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иатәыз Мрагылараҭҵаара аинститут аҿы.

© Sputnik / Владимир Федоренко

Владислав Григори-иԥа Арӡынба аполитикахь диасаанӡа акыраамҭа инапы злакыз аус аҿы иман аихьӡара дуқәа. Иара аполитикаҿы дцәырҵит Аԥсны иаҳа иуадаҩыз аамҭазы. Жәлар рдепутат СССР Иреиҳаӡоу Асовет алахәылаҩны даныҟаз, автономтә еиҿкаарақәеи Асовет Еидгыла ажәлар маҷқәеи рзинқәа рыхьчара иазкыз аусӡбатәқәа рыдкылара дацхраауан Аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара.

1988 шықәсазы Москва иус ааныжьны, иԥсадгьыли ижәлари реиқәырхаразы, иҩызцәа ражәа ҩбамтәкәа, Аԥсныҟа дхынҳәит Владислав Арӡынба. Уи ашықәсан Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (иахьа - Аԥсуаҭҵааратә институт) аиҳабыс даиуеит.

1989 шықәса рзы Владислав Арӡынба Асовет Еидгыла Иреиҳаӡоу Асовет Жәлар рдепутатс, автономтә еиҿкаарақәа рҳәынҭқарратә статус азы акомиссиа далан. Ԥхынҷкәынмза 1990 шықәса рзы Владислав Григори-иԥа Арӡынба далырхуеит Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩыс. Убри инаркны аԥсуа жәлари аҳәынҭқарреи рзинқәа рыхьчараҿы иус иҵегьы еихеиҳауеит. Иара Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет дахагыланы уи аҳәынҭқарратә суверенитет аиҭашьақәыргылара ахырхарҭа шьҭихит.

Владислав Арӡынба Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992–1993) напхгара аиҭон Атәылахьчаразы аҳәынҭқарратә хеилак, Аԥсны архәҭақәа Рыдҵаҟаҵаҩ Хадас дыҟан.

Ашьа анахьыкьасуаз, ҳаԥсадгьыл амца анақәҵәашоз, ахьтәы даҷқәа дырныргылан Анцәа ду даҳзылбааишьҭит Владислав. Аибашьцәа драԥхьагылан, ажәа ҟәышла, ажәа хаала ргәы ирӷәӷәон, анацәа ргәыӷрақәа идырҳәалон, ибла ихырбаалон Аиааира, игәра ргон, Анцәа иеиԥш имҵаныҳәон. Фырхаҵак иҭахара иара изыҳәан ихьаа дуун, ҵәымӷҵас игәы иналалон, ахаан ӷьара зқәым гәырҩаны изаанхон.

Владислав инапхгарала ҳаԥсуа жәлар ирылшеит ақырҭуа мпыҵахаларатә архәҭақәа аԥсуа дгьыл рықәцара, аибашьра Аԥсны жәлар риааирала ахыркәшара.

Ҳаԥсадгьыл амца еибафара иалигеит, иаҳгеит Аиааира: "Ҳарҭ аибашьра ҳацрарҳәеит. Ҳрымпыҵархаларц, ҳақәырхырц рыӡбеит. Аха ҳара ҳажәлар аиашара иазықәԥон, иагьаиааит", - ҳәа иҳәон иара иԥсы ҭанаҵы.

Анацәа, зыҷкәынцәа зыцәҭахазгьы, ргәы еизнарҳаит Аиааира, мраны ирықәыҷҷеит уи зыла иамбаз афырхацәа.

Ицәгьан аибашьра ашьҭахь ҿыц анхара, аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара. Зыжәлар ргәыӷрақәа зыршаҳаҭыз Владислав, Аԥсны Аҳәынҭқарра ахадас далырхуеит абҵара 26, 1994 шықәсазы. 1999 шықәса жьҭаара 3 рзы жәлары зегьы рыбжьыҭирала ҩынтәны деиҭалырхуеит. 

Владислав Арӡынба даара илагала дууп Аԥсны аибашьра ашьҭахь аекономика ашьҭыхраҿы, акультуреи анаукеи реиҭашьақәыргылараҿы, Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳәаақәа рырӷәӷәараҿы. Зегьы илиршеит, игәабзиара дамеиҷаҳаит. Иара иаԥшьгарала имҩаԥысуан ихьыԥшым Аԥсны Аконституциа ҿыц ашьақәыргылара, Аԥсны адәныҟатәи аусқәа Рминистрреи, Аԥсны Арбџьар Мчқәеи, амчратә структурақәеи реиҿкаара.

Владислав Арӡынба ибзиаӡаны идыруан дызну амҩа, уи шыуадаҩыз, аԥсуа жәлар рзинқәа рыхьчара усҟак ишымариамыз атәы. Аԥынгылақәа шырацәазгьы, зегьы акоуп иара илшеит ижәлар реидкылара, игәра ргартә еиԥш аусқәа рымҩаԥгара, рзинқәа рыхьчара, ҳажәҩан арлашара, ашәышықәсақәа рҵеи ҳгерби ҳбираҟи дырсимвалхеит, ҳгәашьамх, ҳ-Абраскьыл.

Иԥсадгьыл ахақәиҭра - уи иара иԥсҭазаара аҵакы акәын. Владислав имҩаԥигоз аполитика иабзоураны, шәышықәсала аҵарауаа иҭырҵааша афырхаҵаратә епос аԥиҵеит.

Владислав Арӡынба илшеит Аԥсуа Ҳәынҭқарра ашьақәыргылара, уи Аԥсни иааидкыланы Кавкази рҭоурых ианхалоит еицакра ақәымкәа, зхақәиҭра иазықәԥо ажәларқәа зегьы ҿырԥштәыс изықәныҟәаша иакәны наӡаӡа даанхоит.

Ауаҩы дзиуа баша адәы дықәзарц акәӡам, дани, адгьыл данаднакыла, ижәлар рзы ихы дамеигӡароуп, иԥсы ахьынӡаҭоу абзиара ҟаиҵалароуп, адунеи аниԥсахлак, ишьҭахь иаанхо ажәа хаала дыргәаладыршәартә еиԥш. Владислав Григори-иԥа Арӡынба хьтәы бираҟны ҳҭоурых адаҟьақәа дырнылеит, ахаан даныҵрангьы дыҟаӡам. Уи ҳадгьыл еиԥш дыԥшьоуп!

Иагьа шәышықәсақәа ҵыргьы, Аԥыза ихьӡ кашәаӡом.

Иагьа шәышықәсақәа ҵыргьы, ихьӡ ижәлар ирыԥхом!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

47

COVID-19 злаз даҽа пациенткак лыԥсҭазаара далҵит Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы

15
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 15006-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 14025-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 226-ҩык.

АҞӘА, лаҵара 15 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 176-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 22-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы лаҵара 14 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1939 шықәса рзы ииз акоронавирус злаз апациентка.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 51-ҩык, урҭ рахьтә 41-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 28-ҩык, ибжьаратәуп - 12-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 31-ҩык апациентцәа, рҭагылазаашьа бааԥсуп хәҩык. Очамчыра ирхәышәтәуеит 16-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 17-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - ԥшьҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

15
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау