Саида Делба

Ԥааимбарҵас ҳара ҳтынчраз дҭахеит...

173
(ирҿыцуп 11:27 27.07.2020)
Лыԥсы ҭазҭгьы иахьа 55 лхыҵуазаарын аԥсуа поет Саида Делԥҳа. Наунагӡа иқәыԥшны инхаз апоет-қәрахьымӡа ллахьынҵеи лырҿиареи дырзааҭгылоит хаҭала дыздыруаз Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.
Ԥааимбарҵас ҳара ҳҭынчраз дҭахеит: Саида Делԥҳа илызкны

Сара исызҳәом лареи сареи зынӡа ҳаизааигәан ҳәа, аха ҳаидызкылоз амилаҭтә хақәиҭратә қәԥара ҳаиқәнаршәеит. Дауцәамкәа, лыхцәы аакьаҿны, иццакны ицәажәоз, аԥсадгьыл азҵаатәазы ибылуаз хаҿсахьаны даанхеит сара схаҿы, жәлар рфорум "Аидгылара" ахыбраҿы ҽнак исықәшәаз Саида Делԥҳа. Аԥсуа-ақырҭуа еибаррххарақәа амца аныркыз аамҭан, Аԥсуа ҳәынҭқарратә университет аиҩшара иҵарӡаны ианықәгылаз, аԥсуа жәлар уи ианаҿыгалаз аамҭан.

Ԥхнын, Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аконференц-зал аҿы Алина Ачԥаҳаи сареи ҳаштәаз дааҩналеит дыццакы-цакуа лара. Саида усҟан аҵара лҵон ҳуниверситет аҿы, лажәеинраалақәа ажурнал "Алашара" адаҟьаҿы срыԥхьахьан, аха хаҭала ҳаиқәымшәацызт, наԥшыхақә акәын дшыздыруаз. Аԥҳәызба цәгьа дгәамҵуан, лшәыра иааҭылгеит анапылаҩыра зныз абӷьыц. Алина арадио дадҳәалан, убри аҟынтә, апротест ҟазшьа змаз Саида лнапылаҩыра арадио азы иҭаҩтәын. Атекст ҩын урысшәала, апоет қәыԥш иаалырԥшуан "ауниверситет аиҩшара шзинеилагароу, аректор Алеко Гәарамиа иганахь ақырҭқәа иҟарҵоз аҳәамҭақәа аиаша ишацәыхароу". Даԥхьон лара дыццакны аемоциақәа аҵаҵаны. Ибзианы даныздыр еилыскааит уи лара ишылҟазшьаз. Дбылуан лара мцашәа аԥсадгьыл ахьаазы, анаҩстәи луахҭа урҭ схәыцрақәа шьақәнарӷәӷәеит. Атекст адиктофон иананаҳҵа ашьҭахь, Саида лажәеинраалақәа аацәырылгеит. Аԥхьара далагаанӡа, иаразнак ахҳәаа ҟалҵон "ари бгәаԥхаӡом, ари бзиаӡам",- ҳәа. Даԥхьон дыццакны, аԥсҭазаара кьаҿ илзыԥшыз зегь лнамырҳәарц ҳәа дацәшәошәа. "Саида, бмыццакын!" - сҳәахуан сара, аха лара ишылҟазшьаз еиԥш, анаҩстәи акуплетқәа аацәырылгон. Сзышьцыламыз жәеинраалатә фомақәан апоет қәыԥш лцәаҳәақәа, ус баша, арифмеи артими еинраалан, иҵакыдоу, илаԥшхырԥагоу акәмызт.

"Жәҩан аԥҽыхақәа

Мшынк ихыԥсалоуп.

Исхыҵҵәҟьоу здыруада,

Сеидроу?.."

иҩныҩуан аметафоратә ҟазшьа змаз апоет лцәаҳәақәа ҳзыҩнатәаз аизарҭа. Акыршықәса ҳаицныҟәахьоушәа иаразнык ҳаизааигәахеит лареи сареи.

Саида Делба
© Фото : предоставлено Дмитрием Габелия
Саида Делба

Уа ҳтәанаҵы, абзиабаратә мотивқәагьы аацәырылгеит: "Сара бзиа узбон. Ахаан ауаҩы абзиабара шизымгәаӷьыц ",- абас лыбзиабарагьы ҵаулан апоет, лыԥсадгьыл ахь иаалырԥшуаз апатриотизм адагьы. Акырынтә ҳаиқәшәахьан, акырынтә исалҳәахьан лажәеинраалақәа ркьыԥхьра аредакторцәа уамак ишахымыццакуа, уи лара ахагәрагара шлыцәнарӡуа. Сцәа иалашәоазшәа "Бмыццакын, апоетҵәҟьа иаамҭа ааиуеит", - сҳәон лгәы сырӷәӷәарц. Еилыскаауан лара лыстиль асовет редактура ишанымаалоз, ишаднамкылоз. Саида исалҳәахьан зҭак дазыԥшым абзиабара шлыцу, ииашоуп, ицәырлымгеит уи дазусҭоу, саргьы сазымҵааит. Дбылуан лара, аха лыԥсадгьыл ахьаа еиҳа илхьаан лхатә разҟы аҵкысгьы: "Бзиа узбацыԥхьаӡа сузхәыцуеит, бзиа узбацыԥхьаӡа угәхьаазгоит", - лҳәозаргьы. Лара лпоезиаҿы еиҳарак аҳра руеит ҩ-темак: аԥсадгьыл ахьааи абзиабаратә мотиви. "Сагеит сара сыдгьыл ахьаа" - абас ахьӡуп апоет лажәеираалақәа руакы. Имариоума ас аҳәара, ахьаа уамгозар?! "Адгьыл ахьаа ҭаԥҽыха сагеит, Адгьыл, аӡхыҵреиԥш, агәала еиҳахеит", - лҳәоит Саида зыӡбахә сымоу ажәеираалаҿы.

Саида Делба
© Фото : предоставлено Дмитрием Габелия
Саида Делба

Саида лырҿиамҭақәа рҿы аԥсреи абзареи рызхәыцра рацәоуп. Иҟалап апоетцәа ишырҟазшьоу еиԥш, луахҭа лнырхьазаргьы, мамзар избан лара ас аԥсра дзазхәыцуаз? Избан, ԥааимбарҵас ахҭысқәа иҟалаша аамҭаҿы излыргылз: "Сшыԥсыша иазхәыцӡом иахьала…", "Сыԥсымҭаз цәашьык адыркып, Иԥсхьоу срықәлахеит" - абас аԥсра азхәыцратә мотивқәа акырџьара иуԥылоит апоет-қәрахьымӡа лырҿиараҿы. Адунеи дшахамжәаауаз лдыруазшәа, апоет заа луасиаҭқәа лҳәахьан, усҟак акьыԥхьразы ирыдрымкылоз лпоезиаҿы.

Гугуца Джикирба, Алина Ачба, Батал Гунба, Инна Хаджимба, Екатерина Бабиа, Мариа Даутиа и Саида Делба
© Фото : предоставлено Дмитрием Габелия
Саида Делԥҳаи (арымарахьала ҵаҟатәи акәакь) уи лҩызцәеи: Гәыгәыца Џьыкырԥҳа, Алина Ачԥҳа, Инна Ҳаџьымԥҳа, Екатерина Бебиаԥҳа, Мариа Дауҭиа

Саида дрылахәын ҳтәылаҿы амилаҭтә-хақәиҭратә қәԥара иадҳәалаз ахҭысқәа зегьы. Абри аамҭазы илызгәамҭаӡакәа лҵара илцәагхазаап. Лара ибзианы дыздыруаз сыԥшәма исзеиҭеиҳәеит Саида лыҭцара азҵаара шықәгылаз. Усҟан азеиԥшынхарҭаҿы дынхон лара. Сыԥшәмагьы уа дыҩнан, астудентцәа реилазаара деиҳабын. Иара илабжьигеит, иҟалаз шыҟалаз аректор иаахтны иалҳәр дшеиқәирхо. Саида дшыԥхашьозгьы убасҵәҟьа дныҟәеит. Алеко Алықьса-иԥа астудентка азин лиҭеит анаҩстәи асессиаҿы аԥышәарақәа реиҭаҭира. Агхарақәа илымазгьы ибла аазхиҩеит, дызҿыз ҵакыс иамаз еилкааны.

Саида Делба
© Фото : предоставлено Дмитрием Габелия
Саида Делԥҳа (арымарахьала игылоу)

Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра ианалага, апоет рҿиарала мацара акәымкәа, аибашьра адәаҿы ахаԥышәара дазцеит. Ирацәаҩума ус иззыгәаӷьуаз? Уеизгьы-уеизгьы, ахацәа зегь агәырқьҳәа аибашьра адәы иазцама, Саида жәылара дымцар ада ԥсыхәа ыҟамкәа? Аха лара дбылуан лыԥсадгьыл аразҟы азы. Дцеит дымлакҩаккәа, аӷа ибла аҭаԥшра дацәымшәо. Уи лҭахара уамашәагьы ибатәым. Ахы иацәымшәоз, зыԥсадгьыл ахьаа акалашәа изныруаз кәырбанҵас ҳара ҳтынчраз дҭахеит. Ԥхынҷқәынымза раԥхьатәи амш 1992 шықәсазы иҭашәеит апоет Саида Делԥҳа лымра. Мыркәыла ицоз ажәылара иахәыз ҳаибашьцәа реиқәырхара иазықәԥоз апоет, дкылкаан аӷа ихы лара илаахеит: "Сара сшьызу сшьымзу сзымдыруа, Ишьыз срыцын". Иҭашәеит 27 шықәса зхыҵуаз апоет лымра, аԥсҭазаараҿы иаԥылҵоз ацәаҳәақәа рҿахәы налыгӡазшәа…

"Адгьыл сыцәмаҷуп, ари адгьыл сазкӡом,

Исзымҳәаша сашәақәа шысҳәаша збом.

Сыдгьыл иаҿыҵшәаз лаӷырӡык ала сшьуп,

Схьаақәа ирылахаз сымҩа заҵәуп…"

Аамҭак иҳацану аклассик Алықьса Гогәуа Саида Делԥҳа илзиҳәахьеит "Агени дызҭаауаз апоет" ҳәа. Ииашаҵәҟьаны, лцәаҳәақәа рҵаки рҳәашьеи, ирымоу аԥсҭазаара адырреи удыршанхоит, зҿаҳәатәы ҟало поетны дыҟан лара. Апоет Саиба Делԥҳа иахьа илхыҵуазаарын 55 шықәса. Лара данҭаха ашьҭахь ауп адунеи шәҟәны ианабаз апоет дызхаанымхаз лажәеинраалақәа реизга. 1996 шықәсазы иҭыҵит "Сыдгьыл санықәны" ҳәа хьӡыс измоу лҩызцәа Гәында Сақаниаԥҳаи Алина Ачԥҳаи еиқәдыршәаз раԥхьатәи аизга. Уи азы, здунеи зыԥсаххьаз, зажәеинраалақәа асовет аамҭазы ркьыԥхьра ззымариамыз апоет иланашьан Д. Гәлиа ипремиа. 2005 шықәсазы иҭыҵуеит апоет Инна Ҳашԥҳа еиқәлыршәаз аҩбатәи ашәҟәы "Амацәыс ашьҭа".

Саида Делба лышәҟәы Амацәыс ашьҭа
© Sputnik Бадраҟ Аҩӡба
Саида Делба лышәҟәы "Амацәыс ашьҭа"

Саида Делԥҳа лажәеинараалақәа ҳԥылоит иара убас, ажурнал "Алашара", "Аԥсуа поезиа антологиа", "Ахаҵарашәа" уҳәа еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа рҿы.

ОВНА
© Фото : предоставлено Музеем Боевой Славы

Данҭаха ашьҭахь апоезиа абзиабаҩцәа ироуит алшара, уи лцәаҳәақәа ӡыхьҵас рҿыхәара. Саида джуп Тҟәарчал аҳаблақәа ируаку Аҟәарчаԥан. Аҟәа амшын аԥшаҳәаҿы, Амҳаџьырқәа рбаҟа азааигәара, ишьҭоуп апоет лгәаларшәара иазку агәы асахьа змоу ахаҳә. Ари апроект аидеиа авторс дамоуп ашәҟәыҩҩы Дырмит Габалиа. Уа игылоуп ауаҩы дтәаны иԥсы ахьишьаша арымӡ. Уи ахаҳә иаласоуп ашәҟәи аҩыгеи, хазы иарсуп ахаҳә ззышьҭаҵоу илызку аҩыра зну аӷәыцәмаҟьа зкыдчаԥало ашьаҟа. Ҽнак зны, иааҳалаҩҩит, аҩыгеи аӷәыцәмаҟьеи аԥхасҭа шроуз. Зҭоурых ззымдыруа архәашаҩцәа иҟарҵазаап… "Сышәхашҭхьеит сара зны шьыжьла ара ашәҭқәа сыҟәшәон..",- лымҳәахьаз лхаҭа, уажәгьы лыбжьы гозар абри акәхарын илҳәарыз данқәыԥшыз ари аҭыԥ иаҭаалоз Саида. Даҽа зныкгьы зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз лдунеи асимволра азызуа абаҟа еиҭашьақәыргылан аидеиа автор ибзоурала. Аиашазы, Аҟәа иалагылоу абаҟақәа зегь раԥхьа исыргылоит Саида лыхьӡ зху ахаҳә. Лара дақәшаҳаҭхарымызт абаҟа ду, уи мыцхәуп ҳәа ишьаны. Лара лыԥсадгьыл алахьынҵа акәын идуны илшьоз, уи азы аҭахара баҩык аланы илбомызт.

  • Памятное мероприятие посвященное поэтессе Саиде Делба
    Памятное мероприятие посвященное поэтессе Саиде Делба
    © Sputnik Анжелика Бения
  • Памятник молодой поэтессе Саиде Делба
    © Sputnik / Акоп Кущян
  • Памятное мероприятие посвященное поэтессе Саиде Делба
    Памятное мероприятие посвященное поэтессе Саиде Делба
    © Sputnik Анжелика Бения
1 / 3
© Sputnik Анжелика Бения
Памятное мероприятие посвященное поэтессе Саиде Делба

Апоет лажәеинраалақәа зегьы узырхәыцуа ракәзаргьы, зегь акоуп аԥхьаҩ лаҳасабала иалыскаауеит, аӡы дӡааԥшылозшәа илҩыз "Аибашьра ашьҭахь". Ишԥалныри абри аҩыза аҭагылазаашьа ҟалар шалшоз ҳәа схәыцуеит еснагь, лышәҟәы адаҟьақәа аартуа лпоезиатә дунеи санаҭаауа:

Еибашьра ашьҭахь иззеибашьыз рхашҭны,

Еицын зеибашьра нҵәаны ихынҳәыз,

Еибашьра - инымҵәацыз адәы иқәын,

Уиижьҭеи агәхашҭра зауз

Амра, акгьы агәаламшәо аҽабылуан…

173

"Мыцҳәа икәара", мамзаргьы ковид-феикқәеи уҳәансҳәанқәеи

67
(ирҿыцуп 16:54 20.09.2020)
СОVID-19 акәшамыкәша ицәырҵуа ацәажәарақәеи уҳәансҳәанқәеи рҟынтәи реиҳа лассы-лассы иуԥыло, иара убас ковид-феикқәа рцәырҵшьеи урҭ ауаа ишрылаҵәои дрылацәажәоит афольклорист Есма Ҭодуа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

"Мыцҳәа икәара ҳаицҭахысуа"

Аҿкы чымазара СОVID-19 Аԥсны ицәырҵижьҭеи акәшамыкәша уҳәансҳәанқәагьы аира иалагеит иаразнакы, аиҳаракгьы асоциалтә ҳақәа рҿы. Убас ала ари ачымазара иазкны аинформациа ицәырҵуа рҟны иҵоурам маҷымкәа иуԥылоит, афеикқәа ҳәа ззырҳәо. "Мыцҳәа икәара" иҭахысуа раԥхьатәи афеикқәа иреиуан СОVID-19 ҳәа ачымазара ыҟаӡам, ауаа ирхылаԥшларц азы ачипқәа рзыҟарҵарцоуп ҳәа. Иара убас уи иавагылан аӡбахә уаҳауан аимадара 5G ахь ииаргоит ҳәа. Аха ишаҳбо ала, СОVID-19 цәырҵижьҭеи шықәсык ҵырц егьагым, ачипқәагь уаҩы изыҟарҵом, 5G ахабар ыҟам.

Аҵыхәтәантәи аамҭазы, ашкол аҭалара ааигәахацыԥхьаӡа, актуалра аман даҽа уҳәансҳәанк: "сентиабр 20 рзы ашколқәа адыркуеит" ҳәа иныҵыҩ-ааҵыҩуа аӡбахә уаҳауан. Макьанагьы аҭаацәаратә чатқәа рҿы иалацәажәоит ари азҵаара, аиҳаракгьы изыцәшәо ахәыҷқәа адистанциатә ҵарахьы зынӡа ҳәа ииаргар ҳәоуп.

Уажәы, ачымазара зыхьуа еиҳахацыԥхьаӡа (аштаб ишаанацҳауа ала, урҭ рхыԥхьаӡара есыҽны иацымлозар, иагхом) уи шәарҭаҵәҟьоуп ҳәа агәрагаҩцәа рхыԥхьаӡара еиҵахоит, "ковид ҳәа егьыҟам, ари гриппуп" рҳәоит. Ԥыҭҩык иазгәарҭоит иҳаҩсыз ҭагалан-аӡынразы ирхыргеит ари ачымазара ҳәа, аха усҟан уи СОVID-19 ахьӡуп ҳәа рыздырамызт.

Анаҩс ажәлар рыбжьара ицәырҵуеит иара убас уҳәансҳәанқәа ари аҿкы чымазара злархәышәтәуа – ажьаӷь уаткеи, аџыши, алимони.

Абас еиԥш "мыцҳәа икәара" ҳаицҭахысуа еизаҳгаз ацәажәарақәа зегьы реихшьаала ҟауҵозар, СОVID-19 ҳәа акгьы ыҟамзаап, иҟазаргьы ахәышәтәра мариоуп ҳәа игәы иаанагоит ауаҩы.

"Аҿаԥа зҿоу"

Зынӡаск даҽа категориак ахь иаҵанакуеит асабрадауаа. Асабрада аиҳарак иныҟәызго амедицина аусзуҩцәа роуп. Иаарту аинформациа акәзар, ачымазара зыхьызи урҭ шырхәышәтәызи ирызку џьаргьы иубаӡом, есыҽны зыӡбахә рҳәо ичмазаҩхаз рхыԥхьаӡарақәа рыда, иара уигьы, уажә иҟоу ацәажәарақәа рыла, ԥшьымш-хәымш иагханы ауп ишыҟарҵо.

Иаахҵәаны иуҳәозар, аинформациа иаша зҳәаша "аҿаԥа зҿоу" ирҩызахеит. Ажәлар рҟынтәи ас еиԥш асабрада ныҟәызго хыцҩыцқәак анырбогьы, даҽа дунеик аҟынтәи иааз реиԥш ирҿаԥшуеит, урҭгьы "аҿаԥа рҿалар" ҳәа иацәшәаны, дук инамгакәа инархырхуеит.

Ауаа ашәара рызцәырнагоит, иара убас, иаарласны иаауеит авакцина ҳәа анырҳәогьы, избанзар иҟоу ацәажәарақәа рыла "уи ауп ачипгьы, 5G-гьы, аҿаԥа ҳҿазҵогьы, ҳаҩны ҳзыртәогьы". Аха зҿы ӡыла изырҭәыз иеиԥш, дырҩегь уи аӡбахә зҳәараны иҟоу ирҳәаӡом, мамзаргьы имаҷны ирҳәоит, ауаа рҟынӡа ишымнеиуа ала.

Егьа ус шакәугьы, "ҳаиҳа зымчу" рыԥҟара инақәыршәаны, аныҳәақәа зегьы анаҳхаҳгалак ашьҭахь, иаанхаз ачарақәа ҳанрыхьӡалак ашьҭахь, октиабр 5 инаркны "аҿаԥа ҳҿарҵоит". Иара абри аҵыхәтәантәи ажәабжь ицәырнагеит даҽа уҳәансҳәанк: аҳәаа абри арыцхә азы иадыркуама ҳәа.

Иаартны аҭак аныҟамлалак, мамзаргьы ихьшәаны аҭак анурҭо, абас ажәлар рҳәамҭақәа ииуеит, акы ацҵо, акы агырхо, ма иҟам-ианым ааго.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

67

Дызшьуаз Шеварднаӡе ҩ-миллионк изишәон: Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа лҭоурых

608
(ирҿыцуп 14:44 20.09.2020)
Аԥсны Афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа 1992-1993 шш. рызтәи Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан илхылгаз аҭоурых атәы ҳадигалоит апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" автор апоет Анатоли Лагәлаа.

Кама Лашәриа-ԥҳа данҩыҵшәа инаркны лыԥсадгьыл ахьаа иаразнак илылаҽхьан. Уи илбон ақырҭқәеи агырқәеи ес ирӡбалакгьы ҿарԥак-ҿарԥак ҟаҵаны, дара рыԥсадгьыл Қырҭтәыла иамкуашәа Аԥсныҟа ишеихоз, иаразнак араҟа ишҭарҩуаз, аусурҭақәа шрырҭоз, ишындырхоз, ишындырҵуаз. Аԥсны ақалақьқәа рҿы зехьынџьара дара хыԥхьаӡарала иҳаиҳан, ирҭахыз ҟарҵон, ирҭахыз руан, амала Тҟәарчали Гәдоуҭеи заҵәык рҟны уиаҟара аҽҟьарҭақәа рырҭомызт ҳаҷкәынцәа. Ақалақьқәа ракәым, ақыҭақәа рахьгьы ипланы идәықәлахьан, урҭ ҿыцынхацәоуп ҳәа ҳара ҳажәларгьы рыцхрааны, еигәышә ԥынҵала абна тоурақәа рхны инаган индырхон. Ашьҭахь урҭ рџьабаа аӡы иарҭеит акәымзар…

Ҳара ҳаишьцәоуп ҳәа игылан урҭ хыԥхьаӡарала иҳаиҳахаанӡа, ианҳаиҳаха, шәара ашьхақәа рҟынтәи шәылбааит, ари аԥсадгьыл зтәу ҳара ҳауп рҳәеит. Атәым арбаӷь аҩнатә арбаӷь дәылнацарц иалагеит! Аҭоурыхтә ҵабырг излаҳәо ала, дара анкьаӡа арахь Аԥсныҟа Гыртәылантәи усура ианаалоз, аԥсуаа урҭ убриаҟара ирзымычҳауазар акәхарын, ианцоз, рыҽқәа руацқәа рыҽхьынҵаны иддыргон! Шәара шәцоит, аха шәгәамгьы ара инышәмыжьын, уахь ижәга ҳәа акәын иаанагоз… Нас амчымхарақәа ирыхҟьаны урҭ арахь иаҳцәықәҳаит акәымзар, дара ара ишырҭахыз ахаангьы иҟамлаӡацызт ажәытә…

Камеи сареи ҳаицәажәараан лгәы иалан илҳәон:

"Иахьагьы сгәы аҵәымӷ еиԥш иалоу, аибашьра ианналага, азеиԥшынхарҭаҿ сахьыҩназ аҭӡамц бжьара ибжьаҵаны исымаз стапанча Кәтолҟа санцоз иахьысзымгаз ауп. Уи даара схы иасырхәаран иҟан абџьарқәа ҳауаанӡа… Аха иааг, исызҭодаз?.." - ҳәа.

Сара стәаны Кама сахьылзыӡырҩуаз схәыцуан, баша ирымҳәозаарын ҳабацәа, аҭыԥҳа бзиа быжьҩык арԥарцәа дрыԥсоуп ҳәа. Убасҟан, аибашьра иалагаанӡагьы, ҳаԥсуара, ҳхаҵара, ҳгәаӷь, Кама леиԥш иҟаз аӡӷабцәа рҿы даара иӷәӷәаны аԥсы ҭан. Арагәаԥшь иаҩызан, егьа иуҭаххаргьы, акгьы узамырԥаӡомызт… Урҭ ус рхы уқәдыртәаӡомызт, усасызар, сасҵас пату уқәырҵон, усасра иахурҟьар, аԥшәма духашҭыр, иаразнак уҭыԥ удырбон, иадхалаӡомызт!..

"Ҳқыҭақәа рҿы ҳаннеи, аибашьра ианналага, ҳаргьы гәыԥ-гәыԥла ҳҽеидаҳкылеит. Абџьар абаҟагәышьаз, иаҳшьуаз ирхаҳхуан. Ишәызныҟәымгозар, арахь ишәыман шәмаандаз ҳәа алафқәагь раҳҳәон ҳанынархагылалак!.. Сҩызцәа аҷкәынцәа ирбон урҭ иргәаҟны иршьыз, сара саби саб иашьеи ршьа уажәыгь иахьысзымуцыз сгәы ишалаз, "бшьа бымур бымуазар, баала, Џьгьарда ашәанцәа ҵәахны иҳамоуп, бшьа буп", рҳәон, аха сара исымуит… Сара исҭахын аибашьра адәаҿы изур…

Ҳара раԥхьаӡа Борис Лашәриа иҩны аштаб еиҿаҳкааит. Реиҳа иахьшәарҭаз Кәтоли Дӷамшьи рҳәааҿы ҳгылеит. Зегь раԥхьаӡа командирс дҳаман ахымца иаҩызаз Заур Ҷантуриа. Уи игәаӷьреи, ихаҵареи ажәак-ҩажәак рыла аҳәара цәгьоуп… Аиҿахысра ӷәӷәақәа руак аҿы иара данаҳцәыршьгәышьа, агәыԥ командирс сара сарҭеит.

Ахаан исхашҭуам, ҩнык аҿы ақырҭуа гвардееццәа афара-ажәра иаҿуп, абџьаргьы бзиан ирымоуп, шәрыкәшароуп ҳәа адҵа ҳауит. Убри аҩнаҭа иатәыз аҷкәын даашьҭаҳхын, уи иани иандуи уа иҟан, мхырҭала мацара ҳҳәазаны аҩны ҳазааигәахеит. Аха иаразнак ҳрыжәлар, ахысбыжьқәа раҳар, ааигәа иҟаз ақырҭқәа ҳакәшон, иара уаҵәҟьа ҳандырҵәон азы, ишыржәра ижәны ианалгалак, ианашьлак, (Қырҭтәыла иҟоушәа рбо ианыҟалалак!) хысрада ҳрылганы, рабџьарқәа рхаҳхырц ҳҭаххеит. Убри ҳазгәышьуа ҳаштәаз, ҳаԥшызар, ҩыџьа агвардееццәа аҩнаҭа аԥшәмаԥҳәыс дшыҳәҳәоз деимырхха дрыманы аԥшырҭахь рҿаархеит. Ԥыҭк данааскьарга, ҳала ишабоз дынкарыжьын (уара уҿы саҭамыз), амш лылагара иалагеит. Ари збаз, ҳара иҳацыз уи лыҷкәын, иавтомат аашьҭыхны урҭ ишьырц иҿанынеиха, ҳаҷкәынцәа аӡәы шьапҿаршә изиун, дахьынкаҳаз, анышәгәал иҿагәаны, иҟытбжь мыргаӡакәа сааҭбжак дышьҭагәаны дикын. Нас иаҳаулакгьы, иаргьы дмырхыскәа, ҳаргьы ҳамхыскәа, мчыла ишимуаз, дшыӷыз-ӷызуаз, дара ақырҭқәа ахьымнеицыз ҩныкаҿы дааганы, ауаа идыртәалан, ҳара уахь ҳаиҭацеит. Ауха урҭ агвардееццәа зегьы ҳшьит, рабџьар рхаҳхит, иахьыҩназ аҩны ҳара иаҳхырҟьаны ирымблырц, ирҳәазаны хара иганы икаҳажьит, аха зегь акоуп, урҭ агьааурқәа, иахьыҟалаз еилыркаазар акәхап, уи аҩны рбылгәышьеит, иццышәны иргеит. Иара аҩнаҭа аԥҳәысгьы лхабар уаҳа иаҳмаҳаит, амала лыҷкәын, еиҿахысра ӷәӷәак аҿы иҽҭаимырхартә дшыҟазгьы, даанымгылакәа, аӷацәа рыгәҭаҵәҟьа дрылалан, иҽҭаирхагәышьеит. Иара гәаҟ, сара сан илзыруз анаҩс аԥсҭазаара сҭахым иҳәон, ихгьы аԥыригеит…

Сара сызлахәыз аиҿахысра ӷәӷәақәа мҩаԥысит аибашьра аԥхьатәи амшқәа рзы Қьеҭуангьы. Уброуп ҳахьеиқәшәаз Мушьни Хәарцкьиеи сареи. Иара санибаҵәҟьа, еилагылаз зегьы илаԥш хьанҭа нархиган, абри аҩыза шԥашәыхьи ҳәа гәыбӷан риҭозшәа: "Абри ахәыҷы лыҩныҟа дыжәга!" иҳәеит. Аха сара сҽыҵәахны, иара имырдырӡакәа, ажәыларақәа рахь ҳанцоз хаҵамаҭәала сҽеиласҳәан, аҷкәынцәа срылагыланы сцон. Маанала сииааит!..

Исгәалашәоит, Кәачара агара ҳандәықәлаз, ачечен еибашьҩы Руслан Дахцаев саԥхьа дгыланы дцон. Ҳара атрасса амҩа агәҭа ҳанылеит ҳхысуа, наҟ-ааҟ аҩнқәа былуа. Усҟан Чанҭа Ҷантуриа даҳцәырымшьӡацызт, командирс дҳаман. Гәырам Инаԥшьгьы убра дырхәит. Ус ҳашнеиуаз, ҳаԥшызар, қырҭуак дыҳәҳәо даауеит, "аԥсуаа аауеит, аԥсуаа ҳандырҵәоит" ҳәа қырҭшәала. Ҳара иҳацыз аибашьҩы Аполлон Берзениа ақырҭшәа бзиан идыруан, уи диазҵааит, "иабантәиаауеи, шаҟаҩ еицыда, бџьар хкыс ирымои, цқьа ҳара ҳахь шәааскьаны иҳашәҳә", - ҳәа ҿыҭны. Уи даҽаӡәгьы дицын. Аполлон иақырҭшәа зынӡа ицқьамзаргьы ҟаларын, аха урҭ шәаны иҟамзи, ани арахь "иргәыҵасуаз" ргәыҭҟьара ҳара ҳахь иаман аҿаанахеит. Ҳаргьы иаҳҭахыз уи акәын, аҩыџьагь иара уаҵәҟьа иааилаҳшьын, рабџьар рхыхны ҳҿынаҳхеит. "Машьшьалаҳ, даҽа ҩ-автоматкгьы ҳауит!" — ҳҳәеит. "Шәдырҩатә еиӷьхааит!" — ҳәа ҳазҿырҭуан наҟынтәи ихысуа инеиуаз ҳҩызцәагьы!

Исгәалашәоит, ҳара Кәачара ҳшыҟаз, Аныуаа рхәы ргеит, Лабрагьы ҳцәыргеит анырҳәа, гәыԥҩык ҳҽааибыҭан, тракторла ҳдәықәлеит. Ус ҳашнеиуаз, сан рыцҳа лкалҭ ак ылаҳәоуп, изакәу сеидру, ҳгәашә аԥхьа сналхьыԥшит. Схы лысмырбаргьы ҟалон, аха дрыцҳасшьеит, убасҟантәи лыбжьы иахьагьы сгәы иқәыҩуеит: "Нан, бысцәыршьуеит, бабацои?" — ҳәа дааӷызыӷызит.

Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа

Убри аҽны Аныуаа рхәы ҳажәлеит, хыԥсыра ҳбеит, хыхь иҟаз ҵаҟа ицон, ҵаҟа иҟаз хыхь ицон, арахь ҳатрактор адәышкәаӷьаз иқәыркын, аихсра иалагеит, дара хыхь иқәтәамзи, уахьынтә рнапсыргәыҵа ҳанызшәа ҳарбон. Иааулакгьы ҳхы еиқәҳархеит, ҳхьаҵит... Анатоли, сара убарҭ зегьы ҩны исыман, аха аибашьра ашьҭахь исцәырӷьычгәышьеит.

…Ҽнак, зынӡа ахысра ҳәа атәыла бгаӡеит, амца акит иааҳакәыршан зехьынџьара. Урҭ абџьар ҿыц анроулак ус акәын, ҳара ҳаиԥш ахқәа ԥхьаӡаны ихысӡомызт, зны-зынла рганаҿ лабак ԥҵәаргьы, убри алаба ахьыԥҵәаз иеиарханы сааҭк ианхысуаз ыҟан!.. Ҽнак, Аслан Занҭариа даасыдгылан, "Кама, Лабра ҳцәыргоит", — иҳәеит. Уа ҳаҷкәынцәа гылан, аха ацхыраара ӷәӷәа рмоур, ишәарҭан.

Аԥсны афырхаҵа Кама Лашәриаԥҳа

"Абар автомат!" — иҳәан, автоматк ҿыцҳаҳараӡа инасиркит. "Бара ибҳәар, аҷкәынцәа усгьы иаангыло ракәӡам, аха зегь дәықәлоит", — иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа урҭ снарылаԥшын: "Ҳцома, аҷкәынцәа?!" — сҳәеит. "Бара бцозар, ҳамцои!" — рҳәеит даргьы аӷуҳәа. Убас, убри аҽны акомандирра соуит! Скоманда "Кама" ахьӡын, арациаҿгьы "Кама" ҳәа акәын ишсышьҭаз. "Ҳаҷкәынцәа рыԥсы бнапы иануп", — рҳәан, инасықәныҳәан, сноурышьҭит. Убри аҽны ҳара ҳахь жәылара иаауаз ҳаӷацәа ихьагәгәа, иҟәаҟәаса рышьҭахьҟа иҳархынҳәит. Ҳара дара ирымаз абџьар хәыџьара ишан хәҭак ҳамазҭгьы, аибашьра ҳанналагоз, иҟалап аибашьра мызкы еиҳаны имцаргьы, ирласны инҵәон ҳара ҳиааирала!..

Уажә даҽа хҭыскгьы уасҳәоит: "Гәлыуаа рхәы" ҳәа иахьашьҭоу хәы ҳаракык ҳақәтәоуп жәааҩык сеибашьцәа сыманы. Дахьынтәааз цқьа исыздыруам, калмыкк днеит, Кама дырӷьычуеит ҳәа. Уи лхы хҵәаны Шеварднаӡе изназго ҩ-миллионк риҭарц рылеиҳәеит, иҳәеит.

Уи сара хьаас исымазма, мамзаргьы агәра згозма, аха ҳхадацәа сырган, ҩымш "Катран" агәыԥ аҿы сҵәахны срыман, нас исымукәа сара стәқәа рахь сааит.

Узырччаша даҽакгьы уасҳәап, ҳаналагах. Сгәыԥ сызцыз Лабраҟа ацҳаԥжәара ацара рықәшәеит. Бара иахьак баҳгом, абра быҟаз, бынасыԥгьы баазхәыцлап рҳәан, хәы-ԥшӡак аҿы снықәдыртәан, дара ныҵашәкәа ицеит. Сара урҭ срызгәаан, схы снапы наҵаргәан сахьынатәаз, сааҭбжак убас стәазаарын. Убри асааҭбжак зегьы ақырҭуа снаипер иабџьар сықәкны скылкааны икызаарын! Сеихсра изымгәаӷьзаап, сигәаԥхазаап аԥсцәеирымга! Убри аҽны инаркны, иабџьар кажьны Шәачаҟа дықәҵзаап. Аибашьра ашьҭахь асалам шәҟәы сзааишьҭит, сара абригь-абригь соуп, аибашьраан бысшьыртә алшара сыман, аха бсымшьӡеит, бсыццозар бызгоит, арахь бааи, ҳәа. Аха ани аҭак шԥеизызыҩуаз… "Сынасыԥ" мап ацәыскит! Абри аҩыза аҭоурыхгьы сақәшәахьеит…

Даҽа жәыларак аҿгьы, уи Тамшь анаҳгоз ауп, артҟәацгақәа ансываԥжәа, ахԥҽыхақәа рацәаны исылалеит, аконтузиа соуит. Аҷкәынцәа ргәы еиҭамшәарц азы, Заза Занҭариа дысхагылан, ибжьы сгәы иқәыҩуан: "Кама, быбжьы рга абааԥсы, аҷкәынцәа агәра ргартә быԥсы шҭоу!" "Ԥхьаҟа, ԥхьаҟа!.." — сҳәеит сара ишсылшоз. Заза арациа аасымихын ҿиҭит: "Кама лыхьӡала ԥхьаҟа, Кама лыхьӡала ԥхьаҟа!" — ҳәа.

Маврик Начҟьебиеи иҷкәыни.
© Фото : Инна Ҳаџьымԥҳа лархив аҟынтә

Убригь сацәынхан, ирласны сеиҭагылеит. Аҵыхәтәан, ҳгәыԥқәа еидырҵан "Стрелец" ахьӡҵан Баро Тапаӷәуа командирс дҟарҵеит. Аха иара ԥхынгәы ҩба рзы данҭаха, сара командирс сеиҭаҟарҵеит Тамшь анаҳга, Гәдоуҭантәи аӷбақәа аннеи.

Иахьа иуасҳәаз, Анатоли, сара сызлаԥшызи исхызгази рыхәҭа хәыҷык ауп. Егьи зегьы абоуҭаху, уара уакәым, сара схаҭагьы исхасыршҭыр сҭахуп… Абзиараз, сашьа, сахьугәалашәаз иҭабуп", — лҳәан, сусура ауада ашә ныдылҵан, дындәылҵны дцеит Кама.

Убри нахыс сара мчыбжьык сгәы иқәыҩуан Кама лажәақәа, схаҿы иаазгон уи илхылгаз, дзыниаз, шаҟаҩ лҩызцәа гәакьақәа лымпыҵаԥсыз, шаҟаҩ еиқәлырхаз, шаҟантә аԥсра алакҭа дҭаԥшхьаз. Уи аибашьра ашьҭахь иаразнак иланаршьеит "Леон иорден", уи ашьҭахь "Аԥсны афырхаҵа" ҳәа ахьӡ ҳарак лхырҵеит.

Иџьоушьаша, уи данаауԥыло, данаауацәажәо, акгьы ҟазымҵаӡац, акгьы зхызымгаӡац аӡә леиԥш иҟәандаӡа даауахәаччоит. Уи лҭоурых, уи илхылгахьоу зегьы анудыруа, уаалеигәырӷьоит, Кама абас ихааӡа аччара ахьлылшо азы, Кама иреиӷьӡоу анасыԥ дахьаԥсоу азы…

608

Аҟәатәи ашкол адыркит акоронавирус злаз арҵаҩы лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь

11
(ирҿыцуп 23:25 20.09.2020)
Апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иалоу 939-ҩык аарԥшын. Цәыббра 20 рызтәи аоперштаб адыррақәа рыла, Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы ишьҭоуп 97-ҩык апациентцәа.

АҞӘА, цәыббра 20 — Sputnik, Асмаҭ Ҵәыџьԥҳа. Баграт Шьынқәба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратә школ №1 аҵаҩцәа акарантин ахь аҩныҟа иоушьҭуп ҩымчыбжь ҳәа, ашкол аҿы аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ахьеицәахаз инамаданы, абри атәы Sputnik иазеиҭалҳәеит ашкол адиректор Нонна Делԥҳа.

Лара лажәақәа рыла, иахьа ашкол адирекциахь адырра ҟарҵеит акоронавирус зцәа иалаз рырҵаҩцәа руаӡәк, даҽа хроникатә чымазаракгьы зцәа иалаз, лыԥсҭазаара дшалҵыз. Иара убасгьы рышкол аҿы аклассқәа хәба рҟны ари аҿкы чымазара зцәа иалаз ачымазцәа азгәарҭахьан. Уи адагьы аҭаацәа аӡәырҩы  рхәыҷқәа COVID-19 асимптомқәа шрыдырбало адиректор иларҳәарц азы аҭел ишылзасыц илзасуеит.

"Сара аҵара аминистр аҭел сизасит, иҟоу аҭагылазаашьа иеилсыркаарц азы. Иара аҵаҩцәа ҩымчыбжьа ҳәа иоушәышьҭ акарантин ахь иҳәеит, избанзар ҳашкол аҿы актәи, аҩбатәи, ахԥатәи аклассқәа рҿы ада, егьырҭ аклассқәа зегьы рҿы аҿкы злалаз ахәыҷқәа ыҟоуп, урҭ зегьы аишьцәа, аиҳәшьцәа рымоуп егьырҭ аклассқәа рҟны. Иара убас ҳарҵаҩцәа быжьҩык акарантин аҿы иҟоуп, саргьы сыбжьы иахьа исгәаԥхом", - лҳәеит Делԥҳа.

Иара убас лара иазгәалҭеит иахьа Асанитартә епидемиологиатә станциа анапхгара лыҽрымалдарц дшаҿыз, аха аӡәгьы аҭел шьҭимхит ҳәа. Делԥҳа ишылҳәаз ала, уажәы ашкол адирекциа аилкаара иаҿуп шаҟаҩык рҵаҩцәеи рырҵаҩцәеи акоронавирус рыхьыз, макьана урҭ рхыԥхьаӡара рыздыруам.

Аԥсны агәабзиарахьчара аминистрра апресс-маҵзура COVID-19 зыхьны иҟаз арҵаҩы лыԥсҭазаара дшалҵыз азы аинформациа Sputnik иазышьақәнарӷәӷәеит, иагьазгәарҭеит лара Қырҭтәыла дшырхәышәтәуаз, уаҟа шакәу лыԥсҭазаара дахьалҵыз.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

11
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау