Згәы ҭбаау ашәаҳәаҩ: Анатоли Алҭеиба иҿцәажәара

178
(ирҿыцуп 13:16 09.08.2020)
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" иацҵауа, ашәҟәыҩҩы Анатоли Лагәлаа диҿцәажәеит ашәаҳәаҩ Анатоли Алҭеиба.

- Анатоли, уара, сара исзааигәаӡоу сҩызцәа уреиуоуп. Ҳаизааигәазтәыз, қыҭак ҳахьеицатәу мацара акәӡам, уҟазареи, ууаҩреи роуп! Раԥхьаӡатәи уажәеинраалақәа еидызкыло ушәҟәы сара снапала еиқәсыршәеит, аԥхьажәагьы зҩит. Уиижьҭеи ашәҟәқәа иҵегь ҭужьхьеит, ашәа ссирқәагьы уҩхьеит. Ажәакала, сымышьҭа бзиаӡами?!

- Сара, аԥсыуалаҵәҟьа иуҳәозар, зхы здыруа среиуоуп. Убри аҟынтә, ажәеинраалақәа сыҩуан, аха урҭ рӡыргара иаԥсоуп ҳәа схәыцӡомызт, уара уакәмызҭгьы. Сажәеинраалақәа ануба, уааи, абарҭ шәҟәны иҭҳажьып ануҳәа, исгәалашәоит сара даара ишџьасшьаз, ишԥа уара, сара споетума ҳәагьы сышхәыцыз! Избан акәзар, сара сааӡан даҽакала, зажәеинраалақәа ҭзыжьуа, уи иҭышәынтәалахьоу поетзароуп ҳәагьы схәыцуан. Аха, уара агәра сургеит урҭ сажәеинраалақәа рҭыжьра ишаԥсаз, иагьҭуыжьит уи шәҟәны.

Баграт Шьынқәбеи ахаҩ еиҩсеи
© Фото : из архива музея им. Баграта Шинкуба

Иахьеиԥш исгәалашәоит, споетхазшәаҵәҟьагьы сқәыԥшра схы аныснарбаз! Иугәалашәо, уи ашәҟәы аныҭҳажь, аӡыргара амҩаԥгарагьы шысҭаххаз?! Убраҟагьы усыдгылеит, апоетцәа бзиақәа ирацәаҩны ироуҳәеит, абаҩхатәра змоу ҷкәыноуп, уи ишәҟә хәыҷы аӡыргарахьгьы ааԥхьара шәымоуп ҳәа. Аха, исгәалашәоит Гунда Сақаниаԥҳаи, Гәында Кәыҵниаԥҳаи уареи шәыда, уаҳа шәҟәыҩҩы зхылаҳәаз аӡәгьы ихы саҭәашьан дшымнеиз! Аха, Баграт Шьынқәба дуӡӡа зыԥсаҭа бзиахаша, ихы саҭәашьан дахьнеиз, уи аӡыргара зхы агзырхаз апоетцәа зегьы усс исымкуа сҟанаҵеит! Иахьагьы ихааӡа сгәы иҭоуп уи сышәҟә хәҷы данахцәажәоз ииҳәаз ажәақәа. Симырҽхәаӡеит уи, - "поетк иаҳасабала ишьақәгылаз дреиуоуп ҳәа сызҳәом, аха иажәеинраалақәа сахьрыԥхьаз, ирыҵызбааит ижәлар рахь имоу абзиабара амца, уи абзиа ахь дкылнамгар ҟалом, ижәдыруазааит", - иҳәеит уи. Ари иеиҳау иарбаныз усҟан сара сзы Баграт дуӡӡа иҟынтә?!

Нас, уара иузымдыруазар ҟалап убраҟатәи даҽа хҭыск, аха ара имҳәакәа инсыжьыр сҭахым Баграт дуӡӡа иахьидҳәалоу азы. Ахәылԥаз анааилга, Баграт снаидгылан ус иасҳәеит: "Уасил-иԥа, аамҭа шәымазар, исҭахын ахәылԥаз иазку абанкетгьы шәхы алашәырхәыр", - ҳәа. Иара ашырҳәа ибзиоуп иҳәеит. Нас, ак уасҳәашан, абанкет аҿы абри аҳәылԥаз иалахәыз мацара роума иҟало, мамзаргьы иааԥхьақәоу даҽа џьоукгьы ыҟоу?! - ҳәа дсазҵааит иара. - Ааи, абра иалахәыз мацара роуп иҟало, - сҳәеит сара. - Ус анакәха, убри абанкет аҿгьы ҭалбошьк иаҳасабала амҩаԥгарагьы снапы ианызааит! - ҳәа дыччо, ихы аасыдикылан, - аҳәса хәыҷқәагьы маҷк иаасырччап!- ҳәагьы нациҵеит. Ус ахьиҳәаз сара адунеи азна сеигәырӷьеит, абас еиԥш ихы сара сҟынӡа иааганы дахьлафыз, уаҩ изымҳәо, сгәы ахаара иқәнаҵаз иахьагьы исхашҭӡом!

Ишымҩаԥигаз, уи уара иугәалашәоит ҳәарада, иԥсаҭа бзиахааит, амала видеонҵамҭақәак ахьыҟасымҵаз иахьагьы аҵааԥсеиҧш сгәы иалоуп. Узҵаара ахыркәшамҭазы исҳәарц исҭаху, абарҭ зегьы, исзымҳәакәазгьы, исцәыбжьахазгьы, анаҩсантәи споезиатә еизҳарақәагьы, зегьы зыбзоуроу уара уоуп. Ус анакәха, ҳәарада уара ууаҩ бзиоуп, умышьҭагьы бзиамхашьа амаӡам.

- Сара ибзианы исгәалашәоит, уара ашәаҳәара уалагаанӡагьы раԥхьа асахьаҭыхра ауп узлагаз. Нас ажәеинраалақәа рыҩра, урҭ рнаҩыс ашәаҳәара, уи "умҩа кны" иаман, уи аҟазарҿ уагьаангылеит...

- Аҟазарақәа зегьы бзиа избоит. Ихадароу, ахьӡ-аԥша згандаз ҳәа акагьы саҿӡам. Апоезиа, апроза, аскульптура, аҿыханҵа, абжьы арежиссура, акомпозиторра, ашәаҳәара зегьы рҿы сыҽԥысшәахьеит, зегьы сырҿуп уҳәар ауеит иахьагьы. Амала усазҵаауазар, узусҭада гәыла-ԥсыла ҳәа, - ссахьаҭыхҩуп, сҳәоит. Избан акәзар, уи даара исзааигәаны избоит.

© Foto / из личного архива Анатолия Алтейба
Ашәаҳәаҩцәа Анатоли Алҭеибеи Ильда Қәычбериаԥҳаи

- Анатоли, уара аибашьра ианалага шәансамбль уаланы Ҭырқәтәыла шәыҟан, уи ахлымӡаах ажәабжь аншәаҳа, уи нахыс имҩаԥыжәгаз шәконцертқәеи, арахь Аԥсныҟа ишәаашьахази ҳзеиҭоуҳәар ҳҭахын даҽазныкгьы.

- ТОМ и Ф.  - абас ахьӡын усҟан аус здысулоз, Ҭырқәтәылаҟа инарыԥхьаз ҳансамбль. Иаанагозгьы, ҳахьӡқәа рахьтә аԥхьатәи анбанқәа ракәын. Т-олик, О-дик, М-изан, Ф-аина. Тырқәтәыла аԥхьатәи аконцерт Инегиоль ақалақь аҿы ҳшаҿыз ауп, ари аибашьра атәы шҳаҳазгьы. Ҳконцертқәагьы уа иааҿахаҵәеит. Жәохәҟа мшы ҳуалыуашо Ҭырқәтәыла ҳалан. Нас ҩынҩежәи хәҩык рҟынӡа Тырқәтәылантәи аԥсуаа Аԥсныҟа еибашьра амҩа иқәлаз ҳрыцны ҳаагәышьеит. Ари иааркьаҿны иуасҳәеит. Инарҭбааны, уи даара аамҭа зҭаху цәажәароуп.

- Уара шәаҳәаҩык иаҳасабала уцәырҵра иаршанхеит зегьы! Избанзар, аибашьра аԥхьа ашәақәа маҷымкәа ишаԥуҵозгьы, ишынаугӡозгьы, аԥсуаа рҿы ишырҳәо еиԥш, ухьӡи ужәлеи еидкылан, инарҭбаан ирҳәо ианалага, аибашьраан иаԥуҵаз уашәа бзиақәа рышьҭахь ауп. Иуҳәар ҟалоит, урҭ ажәлар рыбзиабара узааргеит ҳәа!

- Сара аҟазара хкқәа зегьы срыдызгалаз аамҭа ауп. Аибашьра ҟалаанӡа аестрадатә ашәақәа аԥысҵозҭгьы, аибашьраан стильла "абард" ҳәа изышьҭоу ажанр ахь сианагеит. Уи сара исҭахханы, ма бзиа избаны акәӡам. Аибашьра цон, агитара акәхеит сҩыза. Уи гәазҭаз, усҟантәи Аԥсны аибашьратә цәаҳәақәа руак ахырӷәӷәарҭа аиҳабы И. Џьонуа дҵаны исиҭеит, аибашьцәа ргәыԥқәа зегьы рҿы сымҩахыҵны, мышкы-ҩымш снарылатәаны, абарҭ сашәақәа рзысҳәаларц, исылшо ала ргәалаҟазаара шьҭысхларц. Уи сагьалагеит, аибашьра ахԥатәи амзқәа рзы, сшаҿызгьы, аибашьцәа срыцны Аҟәа сҭалеит.

- Анатоли, уара абри адунеиаҿ иҳалалаз аҿкы бааԥс цәырҵаанӡа, "укырҭа рибамҭо" ҳчара дуқәа рахь шәаҳәара ургон, рчарақәа рзымҩаԥугон. Уаҟа уара ашәаҳәара мацара акәым, атамадагьы дыԥсыҽзар ироль "имухуан!" Уи уара даара иуқәҿиоит, аԥсуа чара аԥсуа-цәа ахаҵаны имҩаԥугоит. Шаҟаҩы ирҳәо саҳахьоузеи, иахьа Анатоли ачара мҩаԥигозар, чара ԥшӡахоит ҳәа. Аха асценагь угәхьаанагоитеи, аҳәынҭқарра имҩаԥнаго аконцертқәагьы урылахәзар рҭахуп уара бзиа узбо узыӡрҩцәа!

- Ара исыуҭаз азҵаара хԥаны исшандаз сгәахәуеит аамҭа ҳазхар. Актәи, ииашоуп, ачарақәа рахь исыԥхьон акоронавирус мцацәа цәырҵаанӡа. Еиҳарак изсыԥхьоз, сашәаҳәара мацара азы акәӡамызт, аԥсуала иахьымҩаԥызгоз акәын. Сара исымоуп иахьагьы убри аҩыза адевиз: "Аԥсуа чара аԥсуала амҩаҧгара." Иахьа аамҭа цәгьа ҳашҭагылоугьы, иуарлашәарлазаргьы, снарыԥхьалоит ачарақәа рахь. Егьи, иҩбахаз, атамадарақәа бзиа избо ргәы иалымсааит, аха ицеит уи амода, ачараҿы ауаа атамада ианизыӡырҩуаз. Насгьы, хә-ҵәыцак рышьҭахь атамада иажәа еиҵыхра дызлаго, ауаа ԥшьынҩеижәи зеижә процент рхы рыхнахуеит, уи иара изгәаҭаӡом! Убри аҟынтә, атамада дыԥсыҽыз, дыԥсыҽмыз, сара иахәҭоуп ҳәа исыԥхьаӡо ҟасҵоит, аԥсуала сышхәыцуа агәра ганы. Егьи, ихԥахаз, асценақәа ртәы… Ара убас сҳәар сҭахуп, ицеит аамҭа, асцена иаҭаху асценаҿы данцәырыргоз. Хаҭала сара сгәаанагарала, крааҵуеит, асценаҿы ацәыргара зыхәҭоу дарбану еилызкаауа, культуратә маҵзурак аҿы дахадмыргылеижьҭеи. Ас иҟанаҵы, асценаҿы ижәбалоит "Ҟабардаа рыҽқәа жәлала идырыҩуан" ҳәа, асценаҿгьы жәлалеи уала-ҭахылеи иеибарыҩуа ашәаҳәаҩцәа.

- Сҩыза бзиа, уара маҷк игәианны акәзаргьы, аҭаацәа ссир аԥуҵеит! Ҩыџьа амаалықьцәа урабуп, урҭ ран ԥшӡа зынӡа дқәыԥшуп, уара дуԥҳаушәа, ашьабсҭеиԥш ауп дышувагылоу! Аха зегь акоуп, уара ушьхауаҩыми, Ҷлоу ақыҭа уалымҵи, дара шыцәоу шәарах жьылеи, калмаҳалеи иурчоит... Сара схаҭагьы шаҟантә сақәшәахьоузеи аҭамҳа еиҿажьны шәантәо уҩны. Уи имаҷымкәа аамҭагьы уцәагоит, аха шьҭа уара иуԥсҭазаарахеит. Анцәа иџьшьаны, уаб иҩнгьы умырӡит, уахьгьы уахьӡоит!

- Даара ирԥшӡаны усыхцәажәеит, зҭамҳа еиҿажьу сара! Ашәарыцара бзиа избоит, аха ашәарах оумак саманшәалам. Аԥсаатә самхарыцҳашьоит, иагьа ишәарыцаразаргьы. Аха аԥсыӡкра мап сзацәкуам. Аамҭа маҷымкәа ианақәсырӡуа ыҟазаргьы, сахьхәӡом. Избан акәзар, иахьа абри аҟара ауаҩы дзыниар алшо агәыԥжәарақәа зегьы, иара инасхнарԥсаауеит. Уи азы мацара адагьы, ҩныҵҟала исоуа адоуҳатә беиара иацназго ыҟаӡам. Аҩны сҭаацәа зегьы бзиа ирбоит, ирфоит, сыҷкәын, ҩышықәса зхыҵуаҵәҟьагьы, деилаҳаны ауп ишифо.

© Foto / из личного архива Анатолия Алтейба
Анатоли Алҭеибеи иԥшәмаԥҳәыси

- Анатоли, уареи сареи акгьы еицәаҳӡаӡом, акырынтәгьы иуасҳәахьеит, иахьа "ашәаԥҵаҩцәа" рацәаҩхеит, унаԥшны-уааԥшаанӡа акака аԥырҵоитт. Аха урҭ аԥсуа дгьыл иқәгылаӡам, ршьапы акӡом, иаразнак ииаанӡа иԥсуеит... Ажәақәа уаҳаӡом, еилаҟәаҟәоуп, амузыкагьы абжа дара ирхәыцуеит, абжа "тәымааӡароуп"! Абри аус аӷәра аҿактәӡами, ажәлар ирзааигәоу, ажәлар иртәу еиҳа амҩа аҭаразы?

- Ари азҵаара зынӡагьы алацәажәара сҭахӡам. Избан акәзар, "нанду шә-цуҭак лхьаан, лара аӡәгьы усс дикӡамызт" ҳәа, исымҳәац акагь ыҟам, аха иахьалнадоугьы ыҟам. Аестрада иахьа, иуҭахы-иуҭахым, лассы-ласс хәыҷгьы дугьы рлымҳа иҭасуа акы ауп. Аклассикеи, егьырҭ зыҩаӡара ҳаракқәоу аҟазарақәеи лассы-лассы ауаа азыӡырҩӡом. Ауаҩы, иҭахы-иҭахым имбаӡакәа дзааӡо арбану, лассы-лассы илымҳа иҭасуа акәу, мызк ахьтә знык мчыла идугало акәу?! Лассы-ласс илымҳа иҭасуа ауп, ҳәарада. Ус анакәха, уи лассы иаҳауа нап адкылатәуп, аиаша мҩа иқәҵатәуп, ажәлар ирзааигәахо, аԥсуа цәа ахыло иҟаҵатәуп, ииашан ужәлар, уҿар уааӡарц уҭахызар. Аха ҳара, аҩныргылара, ахыб аҟынтәи ауп ҳшалаго. Уи азоуп, макьанагьы ҩныда-гәарада ҳазгәароу. Иаауҳәо зегь иашоуп Анатоли, суқәшаҭаҳуп, аха уи аганахьала макьана ак ариашара иашьҭоу ҳәа аӡәгьы дсықәымшәац, сара акагь снапы ианым.

© Foto / из личного архива Анатолия Алтейба
Ашәҟәыҩҩи Анатоли Лагулааи ашәаҳәаҩ Анатоли Алҭеибеи

- Сара издыруеит, уара уусқәа зегьы уҽырхаршәаланы, ишазыҟоуҵо ашәа зҳәо аҿар… Уара унапала иургылеит ууадақәа рҿаԥхьа астудиа ссир, сара схаҭа уа снеины ашәақәа акыр сырзыӡҩрхьеит. Угәы ишԥаанаго, иахьатәи ҳмузыка иамоума уаҵәтәи амш?! Уара умҩа иқәлару "ужәҵарақәа" Соулаҳи, Саломееи?!

- Исыргылаз астудиагьы уиаҟара сгәы азҭам, ҳҭагылазаашьақәа ҭакԥхықәран издуи, урҭ аҟазара ишазыҟоуи ирыхҟьаны. Егьырахь, ҳмузыка иамоу иамаму уаҵәтәи аԥеиԥш ҳәа иуҳәаз, аҭак абас иҟасҵоит. Аԥсуа естрадатә музыка ахыҵхра ианалагаз ааигәоуп: В. Маан "Шьышь нани" анылҳәаз, А. Аҩӡба "Ауардын" аниҳәаз, А. Қриа, "Аԥсны-67", ажәакала 60- тәи ашықәсқәа рзы. Нас иоумаха, аԥсуа-цәа рхьыкәкәа иаацәырҵит акомпозиторцәа Заур Зыхәба, Оҭар Хәынҵариа зҳәаз иеиԥш, аԥсуала аестрада арцәажәара иалагаз аҷкәынцәа. Аха, хара имнеикәа, иаацәырҵит аибашьра мцацәагьы. Уи акәхеит, аибашьра ашьҭахь аԥсуа естрада дәықәлеит харабӷьара, дҟамлеит хык азҭоз. Уи ргәы канажьит ашәаԥҵаҩцәа аиҳабацәа. Дҟалеит иказыжьыз, дҟалеит зыԥсҭазаара иалҵыз. Абас ҳшааиуаз, ҳаахықәгылеит ахықә. Сара наҟ хшьырамзар акагь збаӡом, агха сыхьуа Анцәа иҟаиҵааит аха… Убри азы, иаҭахуп ҳашәаҳәаҩцәа қәыԥшцәа асцена иқәлаанӡа, дара раҵкыс аԥышәа змоу шьоукы рашәақәа ддырбалар, ргәаанагара иазҵаалар…

- Анатоли, ҳаицәажәара ахыркәшамҭаз, ирцәумӡар ҳҭахуп уара урҿиара даара бзиа избо узыӡырҩцәа иарбан ашәа ҿыцу ирзрыхианы иумоу. Иахьатәи ҳаицәажәараҿы уи ашәаны иуҳәартә ҳформат алшара ҳнамҭозаргьы, ажәақәа ма ԥыҭк ҳарҳа. Баграт ду имҳәахьеи "ажәеи ашәеи еилаӡароуп!" ҳәа. Нас ҳаргьы еилаҳагӡап, иааибыртә иҟаҳҵап урҭ абра!

- Иҟоуп амч, иҟаӡам аиаша!!!

Аиашоуп иҟоу зҳәо, ирҳәогьы мцуп!

Ҳаиҳа зымчу илыԥха зымҳәацда!?

Сцон шьҭахьҟа аԥсҭазаара хынҳәуазҭгьы,

Слахьынҵа, снапала исшауазҭгьы.

Схынҳәуан, аиаша амч аиоур.

Схынҳәуан, агәыцқьара иазҳар.

Схынҳәуан, ахшыҩ амал иаиааир.

Ианаму, мап, смиӡаргьы салаӡоит, сҳәон…

Арҭ ацәаҳәақәа зны-зынла иаасызцәырҵуа сажәеинраалақәа роуп, урҭ агәкажьра анрыҵоугьы ыҟоуп, аха абжеиҳан, урҭ сгәырҩа хәыҷқәа ириааиуеит, убарҭ иаиааиқәо роуп сашәақәа злыҵуагьы... Урҭ амҵәыжәҩақәа змоу ажәеинраалақәа ҳәа срышьҭоуп!

178

Аламыс азышәаҳәаҩ: Миха Лакрба диижьҭеи 120 шықәса ҵит

54
(ирҿыцуп 17:17 19.01.2021)
Ажьырныҳәа 19 рзы 120 шықәса ҵит диижьҭеи Аԥсуа милаҭтә драматургиа ашьаҭа зкыз Миха Лакрба. Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" иацҵо, апоет Анатоли Лагәлаа ианҵамҭа арҿиаҩы игәалашәара иазкуп.

"Иҟоуп убас аԥсыуа ажәак - Аламыс ҳәа. Даара акыр аҵанакуеит, даараӡагьы акыр аанагоит аԥсуа ихы-игәаҿы уи ажәа кьаҿ… "Аламыс" ҳәа аԥсуаа зыӡбахә рымоу ажәа ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру жәлар рҳәамҭақәа, ражәақәа".

Миха Лакрба

Аԥсуа литература ауасхыршьҭаҵаҩ Дырмит Иасыф-иԥа Гәлиа аӷьараҳәа иааивагылаз алитераторцәа қәыԥшқәа раԥхьа дгылан ашәҟәыҩҩы Миха Лакрба. Уи данҩыҵшәа инаркны иаразнак ибызшәа агьама икит, ижәлар иреиӷьӡаз рфольклор "аԥсы" шҭаз дахьӡеит, алитературатә ԥсҭазаарахь аиагара дашьҭалеит. Усҟан уи ирҿиамҭақәа рышьаҭа зықәиргылоз, ибаӷьаӡа уасхыр ӷәӷәак злаҟамыз ала, игәы камыжькәа, иҟаз иҽанраалан, ихатәы мҩа ылхны дцалар акәын… Зегь раԥхьаӡа иргылан, даара ишыуадаҩызгьы, ибаҩхатәра ҿымцәаарц азыҳәан, уи иақәнагоз, ашьеи-адеи еизырсуаз аҵара бзиа иҵар акәын, иреиӷьӡаз адунеитә классикатә литература аҳракыраҿ иҟаз адуқәа зегьы илаԥш рхигар акәын, иҩныҵҟатәи иԥсҭазаара иазааигәаитәыр акәын…

Аҵарауаҩ ду Шалуа Иналиԥа излаигәалаиршәо ала, Миха дук мырҵыкәа иаб Аҳмаҭ даныԥсы ашьҭахь, уи иан лыҷкәынцәа рааӡара лылымшо даналага, иара Михеи иашьеиҳаб Ваниеи Аҟәа иааганы Ашьхарыуаа рышкол аҿы аказенҵара (апансион) иалҭеит, аԥсуаа егьырҭ аӡәырҩы реиԥш, иаргьы дааӡаны ишьапы дықәзыргылаз, абри ашкол иазикит ашәҟәыҩҩы иновеллақәа ҩба: "Раԥхьатәи ашәҟәы" нас "Асалам наӡа" Уи даналга, Миха Аҟәатәи ареалтә учильишьче дҭалеит.

Убри нахыс Миха Лакрба алитература агьама икуа далагеит, ирацәаны дрыԥхьоит ашәҟәыҩҩцәа дуқәа рырҿиамҭақәа. Аизарақәа рҿы дықәгыланы дцәажәоит, ажәахә бзиақәа ҟаиҵоит. Иара убри инаркны иҽазикуеит аҩрагьы. Зны еиҳа ажәеинраалақәеи апублицстикатә-патриоттә статиақәеи иҩуан. Раԥхьаӡатәи иԥышәақәа ркьыԥхьуан агазеҭ "Аԥсны" адаҟьақәа рҿы.

Раԥхьаӡа Миха Лакрба алитературатә гәыбылра изыркыз ирҵаҩцәа: Дырмит Гәылиеи, Самсон Ҷанбеи, Виқтор Стражиови, Иван Запорожскии роуп. Ҷыдала Дырмит инапхгареи, иусуреи, иҩымҭақәеи акыр рылшеит Лакрба иааӡараҿы. Иаргьы уи ихашҭӡомызт. "Бзиа дызбоит Дырмит", - иҳәон лассы-лассы.

© Foto / предоставил Анатолием Лагулаа
Миха Лакрба

Ҳара ибзиан иаадыруеит ақырҭуа меншевикцәа Аԥсны иахаԥаны ианыҟаз 1917-1921 шықәсқәа рзы, даара ахаԥсыра бааԥс ддырбон аԥсуаа. Ажәлар рхаҭарнакцәа иреиӷьыз зегьы ари хьаас ирыман, иахьынӡарылшоз маӡа-аргама иаҿагыланы иқәԥон.

Ашәҟәыҩҩы Миха Лакрба иакәзаргьы ари аамҭа цәгьа иара ишилшоз даҿагылон, ҩнуҵҟала дбылуан, ижәлар рҟынӡа инаигарц ииҭахыз ирмаананы, амала дара еилыркаартә жәеинраалала инаигон. Иаҳгәалаҳаршәап, "Д. Гәлиа иахь", "Аԥсадгьыл", "Абахҭаҿы" иажәеинраалақәа, истатиақәа. Усҟан уи игәы иҭаҵәҟьаз аҳәара гәаӷьыуацәан азы, Лакрба аполитикатә гәрамгара бааԥс иҟаз дацәшәаны, иҩымҭақәа "аԥсуа" ҳәа аԥсевдоним рыҵаиҩуан. Убас ихьӡ рҩашьаны иаҵаҩуп 1920 шықәсазы "Аԥсны" ианылаз ажәамаана "Аӡыцәеи, аԥсыӡи, ауаҩи." Иаагап ажәеинраала шеибгоу абраҟа.

Аӡыцәа ӡысуа ишнеиуаз,

Ԥсыӡ дук акит.

Аԥсыӡ шьарда мыцхәы иԥаҭԥаҭит,

Даара цәгьаӡа аҽашәеит.

Аха амалаӡа иааԥсеит,

Аӡыцәа иахәхеит.

Уи аамҭазы даахықәгылт,

Наҟтәи иааиуаз аӡхықә аӡәы.

Аӡыцәа иауз лабҿаба ианиба,

Ииҳәара изымдыруа даанхеит.

Иаԥхьаҟа аҟәараҿы ԥсыӡ хәыҷык,

Иаацәырҟьаны ус аҳәеит:

- Ҳара ҳгәаҟра ҳазмырҳәауа убри ауп,

Аӡы аҵаҟа- аӡы ҳҿаҵәоит.

Аӡ хыхь- иаразнак ҳаԥсуеит…

- Еҳ, - иҳәеит уи ауаҩы, -

Даара шәрыцҳауп шәарҭ аԥсыӡжәла,

Шәгәы иҭоу шәҿы ишәзарҳәауам,

Шәаӷацәа ишырҭаху ишәылахәмаруеит,

Шәара шәеиԥш игәаҟуа,

Аԥсыӡ уаҟәыҵ, жәларык здыруеит…

Ари аҩыза ажәеинраала усҟантәи аамҭазы акьыԥхьра даара игәаӷьыуацәан, зынӡа иаармариан уақәдырӡуан. Аха Миха ижәлар рҟынӡа инеир иҭахын ирзыԥшыз ашәарҭара, убри азы, еиуеиԥшымыз алитературатә жанрқәа ихы иаирхәон…

Ашәҟәыҩҩы илаԥш ҳәаа ирҭбаауан, иԥсадгьыл ахь ихьеирыԥшыр иҭахын акыр зылшоз, зажәа акраанагоз аурыс интеллигенциа. 1934 шықәсазы М.Лакрба Асоветтә шәҟәыҩҩцәа Актәи Реизара Ду аҟны дыҟан, дазыӡҩруан, иԥсы ҭанаҵгьы ихашҭӡомызт А.М.Горки усҟан иҟаиҵаз ажәахә. Иара уа, Москва дшыҟаз, СССР Ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь дрыдыркылоит, арекомендациа ирҭоит В.Шкловскии, Г.Мдивани, М.Залкаи ( аинрал Лукач). Уи ауаа рҳаны иман, даара еиҩызцәа дуқәан акиносценарист бзиа Кл. Минци иареи, акырынтә Аԥсныҟа еицаахьан, акинофильм "Адгьыли аџьанаҭи" азы акиносценариа еицырҩуан.

Урҭ ашықәсқәа рзы иҩит даҽа жәеинраала ссиркгьы- "Д. Гәылиа уахь." Иҟалап ари ажәеинраала иацназгоз усҟан ҳлитератураҿы даара имаҷызҭгьы. Избанзар, ашәҟәыҩҩы ибон Д. Гәылиа иҵакы ҳаԥсуа жәлар рыԥсҭазаараҿы, уи иҭахын усҟан зхы ҩышьҭызхыз ҳаинтеллигенциа зегьы реиԥш, ҷышәрак здыруаз зегьы деицгәарҭар, ивагылар, иџьабаа ицеиҩыршар… Иааҳгап уи ажәеинраала ссир ацыԥҵәаха:

Аԥсны ала хҩоуп, алымҳа дагәоуп,

Лашарак зааиуам, илашьцоуп.

Иазылухт амҩа, маҷӡак угуп,

Лашара иааиша рацәаӡоуп…

Уԥшишь! Иубома амра гылоит,

Уажәнатә ицәывҵыҷҷоит иара!..

Убас хәыҷы-хәыҷла иҿыхоит,

Ҳара ҳазҽеихар, ҳ-Аԥсынра!..

Уаӡәуп ихнымҳәкәа ус инеиуа,

Макьана иҳамоу хырҽхәарас,

Уажәа ауп еҵәас иаҳзышеишеиуа,

Уажәа ауп иҳамоу гәыӷырҭас…

Ари ажәеинрааала усҟан иаразнак Аԥсны зегь ирылаҵәеит. Изныз агазеҭ ажәлар ахьааизоз ҷышәрак здыруаз ауаа ирзрыԥхьон, аӡәыр ҳаиқәирхозар, аӡәыр ҳаимырӡуазар, Дырмит иакәхоит, рҳ́әон!..

Ашәҟәыҩҩы М.Лакырба иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, даныԥсышаз аламҭалаз, деиҭазыхынҳәит Дырмит ду ихьӡ, уи иԥсҭазаара ҳмилаҭ зегьы реиԥш, дара ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рзгьы иаанагоз:

© Sputnik / Томас Тхайцук
Миха Лакрба

"Д.Гәлиа еснагь ҳара иҳабжьигон аҵара ҳҵаларц, ҳдырра иазҳарҳаларц, ҳажәлар ҳрыхәарҭаны ҳҟаларц. Иаҳирҵон ҳара аԥсуа бызшәа, уи иурокқәа ракәын ҳара зегьы иреиӷьаҳшьоз. Ашәҟәыԥхьареи алитературеи рыбзиабара ҳалаирҵәон. Ҳхатә ҩымҭақәа рзы атемақәа ҳаиҭон. Аклассикатә ҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа аԥсышәала еиҭаагон. Аԥсуа жәлар рашәақәа ирылхны аинсцинировкақәа ҟаҳҵон, нас иқәҳаргылон урҭ иара иеиҿикааз агәыԥ аҿы…"

М.Лакрба хыԥхьаӡарала имҷӡоу иажәеинраала ссирқәа иреиуоуп илирикатә жәеинраала "Абахҭаҿ". Ари ажәеинраалаҿ иаарыԥшу алирикатә фырхаҵа итрагедиа анаҩысгьы, усҟантәи аамҭаз, акыр игәаӷьыуацәаз, азеиԥштә символикагьы аҵубаауеит.

Изури, исҳәари, амчыда?

Адунеи шәҭит, ааԥынроуп.

Агәырӷьара салыхәдоуп, амыжда,

Сбахҭаҿ енагь илашьцоуп…

Сықәлацәа ааԥын еигәырӷьоит,

Амшаԥ иаԥылоит хара,

Аамҭа иалачоит, еиҽырбоит,

Гәыӷрада сыӡӡеит сара.

Асаби, кыка зыгхаз еиԥш,

Сымала сҵәуо сҭатәоуп.

Изури, исҳәари, ахәаша,

Сбахҭаҿы енагь илашьцоуп.

Ԥсы зхоугьы, ԥсы зхамгьы ирықәыԥхо,

Амра зегь ҳзыҳәан ишеит.

Цәывҵа лашаракгьы саҭәамхо,

Амра ду са исыԥхеит…

Шәхаан шәшыԥсыхрагьы жәдыруазар,

Сҽыхәа шәкәадыр, исзаажәга.

Адунеи шәымала ишәымамзар,

Соушәыжь, лашарак сшәырба.

Аҵарауаҩ Ш. Инал иԥа излазгәеиҭо ала, ажәеинраалақәа уи иҵегьы ирацәаны имҩыкәа дыҟам, аха апоезиаҿы игәаԥхарақәа зларацәаз ала, апоезиатә гьама бзиа злаимаз ала, ииҩыз даараӡа игәы азҭамзар, ауаа рахь ицәыригаӡомызт, иаԥсам ҳәа уаҩы имырбаӡакәа, иԥыжәжәаны икаиԥсон. "Изҩит ҳәа сгәы иамыхәаз сеигӡом, сгәы дууп уи азы",- иҳәоит иара.

М.Лакрба даара акыр илшеит, иуҳәар ауеит ашьапы икит ҳәа аԥсуа милаҭтә драматургиа. 1940 шықәсазы уи иҩуеит акомедиа "Гечаа рҵыхәтәа", адырҩашықәсан "Сабыда игәаҩара." Иара убри ашықәсазы қәҿиарала иқәдыргылеит урҭ аҩбагьы Аҟәатәи аԥсуа театр асценаҿы.

Аџьынџьтәылатә Еибашьра Дуӡӡа ианалага, М. Лакрба шәымҭакгьы даанымхакәа иара ихатәгәаԥхарала даҳәаны дцоит еибашьра. Зқьи жәшәи ҩнҩеижәи акы шықәса ииун мзазы, зны аибашьратә трибунал аҿы аус иуан, нас адивизиатә газеҭ "На штурм врага" аредакциаҿы дыҟан, ақалақь-фырхаҵа Севастопль ахьчараҿы амца қьоуқьад далагылан. Аибашьраҿы уи ихигаз ҳәашьак амам, аха ианеилга, ихәрақәа шыӷәӷәазгьы, иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. Уимоу, зныкгьы аӷа инапаҵаҟа днеихьан, ддырбаандаҩхьан, аха иҩызцәеи иареи хаҵарыла ибналан ирыцәцеит.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Книги Михи Лакрба

Аибашьра анеилга ашьҭахь, аԥсҭазааратә ԥышәа ду имаз ихы иархәаны, ҩнапыкла ашәҟәҩыра далагеит. Аха ҩышықәсаҟа ааҵуаны, зқьи жәшәи ҩнҩеижәи бжьба шықәсазы, ииуль хәба рзы, харада ахара иқәҵаны, дыкны дҭаркит, Воркута ахгара иқәырҵеит. Иара убраҟагьы, арыцҳара сақәшәеит ҳәа игәы камыжькәа, аҩра даҿын. Аҵыхәтәан, егьшихарамыз анеилыркаа, аребилитациа изыруит, иԥсадгьылахь дхынҳәит, 1955 шықәса рзы.

Ашәҟәыҩҩы аамҭа рацәаны ицәыӡит, игәамбзеирақәа дыркит, аха аԥсҭазааратә ԥышәа рацәаны иоуит. Уи инеиԥынкыланы аусура даналага, 1955 шықәса рынахыс ауп. Адунеи дадыруа дҟазҵаз иновеллақәа анаԥиҵаз, жәашықәса рыҩныҵҟа ауп, зқьи жәшәи ҩынҩеижәи жәохәи, зқьи жәшәи хнҩеижәи фба шықәсеи рыҩныҵҟа. Арҭ ашықәсқәа рзы уи инеиԥынкыланы аус иуит, идраматә усумҭақәеи, иновеллақәеи раӷьырак зегьы аниҩыз убасҟан ауп.

Аԥсуа театр аҿы иқәдыргылеит иҭоурыхтә драма "Данаҟаи", асценариа иҩит идакументалтә фильм "Аԥсны- ишәҭыкакаҷуа тәыла ҿацәуп." Урысшәала иҭижьуеит акыр шықәса аус здиулоз иновеллақәа, 1961 шықәса рзы иҩит "Прометеи имца" ( Аламыс) ҳәа апиеса, аԥсуа театр аҭоурых иазку ашәҟә ду.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Книги Михи Лакрба

Идуу дарбан шәҟәыҩҩзаалакгьы, ихьӡ шьҭызхуа, шәҟәыҩҩык иаҳасабала ижәлар рҿы ахааназ дынзыжьуа, ҩымҭак изаанхоит… Миха Лакрба, Аԥсынгьы, уи анҭыҵгьы, ихьӡ рҳәартә, атәым бызшәақәа рахь деиҭаргартә дҟазҵаз, дышьҭызԥааз, иновеллақәа роуп. Уи урҭ аԥсышәалагьы урысшәалагьы иҩит, иҟоуп нас аԥсшәахь зеиҭагара дахьымӡаз, аха абаҩхатәра бзиаӡа змаз, Д.И.Гәлиа ихьӡ зхыу Аҳәынҭқарратә премиа алауриат Џьума Аҳәба урҭ ҟазарыла аԥсшәахь иеиҭеигеит, ирзынижьит ирымаз аколарит…

Лакрба, иара ихаҭа иҳәон еиԥш, аламыс ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру жәлар рҳәамҭақәа, рашәақәа: "Аԥсуаа ҳмаҷуп, ҳамч арбаӷьк аҵоукыр иагоит, аха ҳаламыс ҩышә камбашь-уӷә аурхаргьы иузырҵасуам, избан акәзар, ажәаԥҟаны ишыҟоу еиԥш, еиҳагьы иӷәӷәоуп аламыс. Абри еиԥш иҟаз аламыс ауп ашәа ззиҳәоз Миха Лакрба."

Миха Лакрба адраматургиа ановеллисти деимаркуан. Аха уи идраматә ҩымҭақәа здыруа еиҳарак аԥсуа ԥхьаҩцәа роуп. Иажәабжьқәа ракәзар, урҭ рыӡбахә хара инаганы иҟоуп, бзиа ибаны ирыԥхьоит амилаҭқәа зегьы.

Ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа еиҭагоуп иара убасгьы зынӡа 27 аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рыла. Урҭ иреиоуп адунеиаҿ еицырдыруа абызшәақәа: аурыс, аерман, афранцыз, англыз, анемец, аиспан, аҭырқә, акореиа, аболгар, аполиак, авенгер, араб уҳәа убас ирацәаӡаны.

Миха Лакрба иԥсы ҭанаҵы иҩымҭақәа зегьы еидкыланы иҭыжьны ила иамбагәышьеит. 2009 шықәса рзоуп уи иҩымҭақәа зегьы х-томкны ианҭыҵыз. Актәи атом - ановеллақәа ирызкуп, аҩбатәи атом - адраматургиатә рҿиамҭақәеи, аԥсуа театр аҭоурыхи, аҵыхәтәантәи, ахԥатәи атом- ажәеинраалақәа, астатиқәа, асалам шәҟәқәа уҳәа убас егьырҭ аматериалқәа.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Миха Лакрба

Аҵыхәтәан, рацәак идуум абри сыстатиаҿы иаазгар сҭахуп Миха Лакрба иажәабжьқәа араб бызшәахь иеиҭазгаз Беируттәи алитератор Николаи Тавиль, 1959 шықәсазы Москватәи ашәҟәҭыжьырҭа "Советская литература на иностранных языках" ахьӡала иааишьҭыз ашәҟәы: "Ҳшәыҳәоит, даара ҳшәыҳәоит, францыз бызшәала иаҳзаашәышьҭырц Миха Лакрба иаԥсуа жәабжьқәа. Урҭ ажәабжьқәа даара интересс иҟаҵаны ирымоуп ҳара ҳтәыла иқәынхо, ауаажәлар рахьтә хәҭак. Араб ԥхьаҩцәеи ашәҟәыҩҩцәеи рыҟнытә асалам ҳазишәҭ иссирӡоу ановеллақәа равтор!.."

Ҳарҭ, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа, сынтәа Миха Лакрба ишихәҭоу, Аԥсны зегьы аҵанакуа 120 шықәса ихыҵра ииубилеи ҳзымҩаԥгаӡом адунеи зегьы аҿы иҟоу ачымазара бааԥс иахҟьаны. Аха ахааназ, дарбан ԥхьаҩызаалакгьы, Аԥсынгьы, уи анҭыҵгьы, илашаӡа игәы иҭазаауеит Миха Лакрба ихьӡ ԥшӡа, иҩымҭа хазынақәа!

54
Циала Чкадуа

Уус бзиа ианумба, узҿу зегьы башахоит: Циала Ҷкадуаԥҳа лиубилеи иазкны

57
(ирҿыцуп 15:23 18.01.2021)
Ажьырныҳәа 18, 1956 шықәса рзы диит Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа. Уи лиубилеи аҽны илызку анҵамҭа ҳадылгалоит Sputnik акорреспондент Наала Гәымԥҳа.

Наала Гәымԥҳа, Sputnik

Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа – ахореограф, Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка, зхәыҷаахыс акультура агьама зкхьаз, амузыка иазааигәаз аҭаацәа дрылиааит, лыԥсҭазаара иашьагәыҭхартә еиԥш анырра лнаҭеит.

"Сҭаацәа ашәаҳәара-акәашара, амузыка иазааигәан цәгьала. Ахәылбыҽха ҳанынатәоз агәылацәа мҩахыҵуан ҳаҩныҟа, санду дтәаны ачамгәыр рзалырҳәон, сабду ашәа иҳәон. Сани сашьеиҳаби агитара адырҳәон, сашьеиҵби сареи акәашара бзиа иаҳбон. Абас, еснагь ашәаҳәареи акәашареи атмосфера ахьыҟаз салиааит. Сызҭаз Ԥақәашьтәи абжьаратә школ аҟны еиҿкаан ашәаҳәареи акәашареи рыкружокқәа, саргьы уа салан. Акәашара раԥхьаӡа исзырҵоз Радион Бигәаа иакәын. Уи агәыбылра ӷәӷәа сиркит", - ҳәа лхәыҷра ашықәсқәа лгәалалыршәоит Циала Иван-иԥҳа.

Аҟәатәи акультура-ҵаралашаратә ҵараиурҭа ахореографиатә ҟәша даналга, аус луан Аҳәынҭқарратә акәашаратә ансамбль "Шьараҭын" аҿы. 1980 шықәса рзы дҭалоит Москватәи Акультура аинститут, дагьалгоит 1984 шықәса рзы. Аус луан аҵаралашаратә ҵараиурҭаҿы жәлартәи аклассикатәи кәашарақәа рырҵаҩыс.

"Москватәи Акультура аинститут саналга, ирҭаххеит сааӡаҩцәа уаҟа сааныркыларц. Усҟан уа аҵара иалгоз хышықәса уаҟа аус иур акәын, мамзар иурҭаӡомызт адиплом. Едуард Бебиа иалеиҵеит арзаҳал сҵара саналгалак Аԥсныҟа сдырхынҳәырц. Ирацәаны ишсыҳәозгьы, саанымгылаӡеит, сыԥсадгьыл ахь схынҳәит", - ҳәа лҳәоит артистка.

1993 шықәса рзы ақырҭуа-аԥсуа еибашьра аамҭаз Циала Ҷкадуаԥҳа еиҿылкаааит ахәыҷтәы хореографиатә гәыԥ "Абаза". Ари агәыԥ иахылҿиааит ахәыҷтәы хореографиатә ансамбль "Абаза", анаҩс аҳәынҭқарратә статус зауз.

"Сара еснагь исҭахын, сазхьаауан абалеттә школ аԥҵара, иагьсылшеит. Аха хара имгакәан аибашьра иалагеит. Усҟан сҭаацәа сыманы Аҟәа ҳалҵны Пицунда ақалақь ахь ҳцеит. Убраҟа ахәыҷқәа ргәы мҿыӷьырц азыҳәан, аамҭагьы цәгьан, аибашьра цон, хыбрак аҟны еидкыланы акәашара дсырҵо салагеит. Ус анацәа рхәыҷқәа рыманы исыдҵаало, инеиуа иалагеит. Сыгәгьы иҭамызт коллективк аԥысҵоит ҳәа, сара сызҿыз бзиа избоз аус акәын. Аибашьра ашьҭахь Аҟәаҟа ҳанаа, аҭаацәа сыҳәеит азыҟаҵарақәа ирыцҵахарц. Убас акәашаратә гәыԥ аԥҵахеит. Раԥхьаӡатәи ҳконцерт мҩаԥысит 1994 шықәсазы, Нури Кәарҷиа напхгара зиҭоз арҿиаратә ҩны аҟны. Ансамбль ахьыӡ "Абаза" азҭаз Нури Кәарҷиа иоуп", - ҳәа гәахәарыла дазааҭгылоит Циала Чкадуаԥҳа.

Циала Чкадуаԥҳа лансамбль "Абаза" лыманы гастроль ҳасабла атәылақәа, ақалақьқәа ирацәаны дырҭаахьан. Урҭ рхыԥхьаӡараҟны иҟоуп: Урыстәыла еиуеиԥшым ақалақьқәа, Франциа, Германиа, Польша, Швециа, Финлиандиа, Чехиа уҳәа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Ансамбль "Абаза" ҵҩа змам аԥхьахәқәа ирыԥсахахьеит

"Раԥхьатәи ҳгастрольқәа 1996 шықәсазы имҩаԥган Польша. Уахь ҳцареи ҳақәгылареи аполитика цәгьа иаԥырхагахеит. Ҳҳәынҭқарра ихьыԥшым ҳәынҭқарраны иахьазхаҵамыз аҟынтә, аҳәааҟны ҳаурмыжьуа иалагеит, аԥынгылақәа ҟалеит, ақырҭцәа арзаҳал аларҵахьан ҳақәымгыларц азыҳәаны. Ари заҳаз Владислав Арӡынба ицхыраарала иаҳаулак аҳәаа ҳахыҵит. Уаҟа ҳақәгылара даара иргәаԥхеит, напеинҟьалара ҳамҩаԥыргеит. Иреиҳау адиплом ҳаԥсахеит, ари раԥхьаӡатәи иааиран ҿыц иаԥҵаз ҳансамбль азыҳәаны", - ҳәа илгәалалыршәоит Циала Чкадуаԥҳа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Ансамбль "Абаза" аҽазыҟаҵарҭа

Зегь реиҳа илхамышҭуа Циала Иван-иԥҳа лгәалашәараҿы иаанхеит 2010 шықәсазы Польша имҩаԥысуаз афестиваль.

"Аконцерттә программа сахьахәаԥшыз, Аԥсны ҳәа џьаргьы иарбаӡам. Ари цәгьа исгәамԥхеит. Амҩаԥгаҩ дааԥхьаны сиазҵааит, ус иҳәеит уаҟа "Қырҭтәыла, "Абаза" ҳәа ҳшану. Зынӡа мап скит, ус ҳара ҳшықәымгало атәы агәра дсыргеит. Анаҩс зегьы акоуп, ҳ-Аԥсны ахьӡала ауп ҳшықәгылаз. Цәгьа ргәы иахәеит ҳақәгылара, игыланы рнапы ҳзеинырҟьон. Афестиваль аркра ҳара иҳадыргалеит, афестиваль азыркуа гран-при иаԥсахаз роуп. Уи даара ҳгәы иахәеит. Ақәгылара ашьҭахь, амҩаԥгаҩ аҭамзаара шьҭаҵо иҳалҳәеит аҩбатәи аҭыԥ шакәу ҳзыԥсахаз. Уи зегьы зыхҟьаз ақырҭқәа имҩаԥыргоз аполитика акәын. Хьтәы ԥшшәыла иҟаз астатуетка, аԥшәы ргаманы иааганы иҳанаршьеит. Аха уи усҟаҟ ҳалахь еиқәнамҵеит, ҳара иаҳдыруан аиааира усгьы ҳара ҳшаԥсахаз", - ҳәа лгәалашәарақәа ҳацеиҩылшоит Ҷкадуаԥҳа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Хьтәы ԥшшәыла иҟаз, аха Қырҭтәыла аполитика ҟьашь иахҟьаны зыԥштәы рыԥсахыз "Абаза" ианашьаз аԥхьахә

Иахьатәи аамҭазы Циала Чкадуаԥҳа гәыблыла лус дазнеиуеит, ахәыҷқәа акультура агьама дыркра дазааԥсоит, урҭ рықәҿиарақәа лара лзыҳәан акырӡа аҵанакуеит.

  • Ансамбль Абаза Шәачатәи афестиваль аҿы
    Ансамбль "Абаза" Шәачатәи афестиваль аҿы
    © Sputnik
  • Ансамбль Абаза актәи аҭыԥ ааннакылеит Геленџьик имҩаԥысуаз афестиваль Планета звезд аҟны
    Ансамбль "Абаза" актәи аҭыԥ ааннакылеит Геленџьик имҩаԥысуаз афестиваль "Планета звезд" аҟны
    © Foto / Астанда Шапковская
  • Акәашаратә ансамбль Абаза аҟазара ҭырқәтәылатәи ахәаԥшцәа аршанхеит
    Акәашаратә ансамбль "Абаза" аҟазара ҭырқәтәылатәи ахәаԥшцәа аршанхеит
    © Sputnik / Сырма Ашәԥҳа
  • Ансамбль Абаза
    © Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
  • Ансамбль Абаза Дербент ақыҭаҿы аконцерттә программа рыманы иқәгылеит
    Ансамбль "Абаза" Дербент ақыҭаҿы аконцерттә программа рыманы иқәгылеит
    © Sputnik / Сырма Ашәԥҳа
  • Ансамбль Абаза Аԥсны афестиваль аҟны
    © Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
1 / 6
© Sputnik
Ансамбль "Абаза" Шәачатәи афестиваль аҿы

Циала Иван-иԥҳа акәашарақәа рықәыргыларақәеи асолотә номерқәа рынагӡареи рзы акыр аконкурсқәа дырлауреатхахьеит.

Диплом. Гранд при в номинации народный танец.
© Sputnik / Томас Тхайцук
Аноминциа амилаҭтә кәашара" аҟны Гран-при аиааиразы ансамбль "Абаза" ианашьаз адиплом

Иахьа лара Аҳәынҭқарратә хәыҷтәы хореографиатә ансамбль "Абаза" асахьаркыратә напхгаҩыси акәашарақәа рышкол "Абаза" адиректорси дыҟоуп. Ари аус аҟны длывагылоуп лыԥшәма - ансамбль ахореограф хада, Аԥсны Зҽаԥсазтәыз артист Аршба Алықьса Николаи-иԥа. Лырҿиаратәи лырҵаҩратәи усуразы Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа илыхҵоуп Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка ҳәа ахьӡ.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

57

Аԥсны ахада мчыбжьык аамҭа риҭеит афымцалашара ахархәара аларҟәразы

4
(ирҿыцуп 19:11 22.01.2021)
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ажьырныҳәа 22 рзы аилацәажәара мҩаԥигеит ареспубликаҿы иҟоу аенергетикатә кризис иазкны.

АҞӘА, ажьырныҳәа 22 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Мчыбжьык аҩнуҵҟала араионқәа рҿы афымцалашара ахархәара аларҟәра алымшар, араионқәа рхадацәа, амилициа, апрокурорцәа лахь рыҭахоит. Егьи иааиуа ашәахьазы аҭагылазаашьа аҽеиҭанамкыр – русура иамххоит ҳәа иҳәеит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ажьырныҳәа 22 рзы аилацәажәараҿ.

"Зегь иаразнакы, аамҭа мгакәа иҟаҵатәуп. Ари апроблема аӡбара Аекономика аминистрреи Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистреи рымацара рықәҵара иашаӡам. Ақыҭақәа рхадацәа зегьы ирдыруеит досу инапы злаку. Мчыбжьык ахы-аҵыхәала аҭагылазаашьа шәнапахьы иаажәгароуп", - ҳәа иҳәеит аҳәынҭқарра ахада.

Иара иажәақәа рыла аенергетика аусхк аҟны аҭагылазаашьа ҷыда ыҟоуп.

"Акризис алҵразы аҭагылазаашьа ҷыдақәа ҳадаҳкылароуп. Сара иҟоу ауп исҳәо", - ҳәа иҳәеит ахада.

2019 шықәса абри аамҭа иаҿырԥшны 2020 шықәса рзы афымцалашара ахархәара иааизакны 21 процент ихалеит. Тҟәарчали Тҟәарчал араиони рҿы – 62 процент, Очамчыра араион - 56 процент, Аҟәа араион - 47 процент, Гәылрыԥшь араион - 31 процент ҳәа арбагақәа рыӡбахә иҳәеит ахада.

"Араионқәа рҿы аштабқәа аԥҵахоит. Урҭ напхгара рыҭареи азеиԥш хылаԥшреи мҩаԥыргоит араионқәа рхадацәа. Аштаб иалахәхоит: амилициа аиҳабы, апрокурор, аенергетик. Иахьа хәылбыҽханӡа шәара шәусурақәа рахь шәнеины, аиԥыларақәа мҩаԥыжәгоит. Ари азҵаара зус алоу аминистрцәа русзуҩцәа иахәҭоу адҵақәа рырҭоит. Аштаб актәи аилатәара анымҩаԥыжәгалак, уаха аԥыза-министр инапынҵақәа назыгӡои ахада Иусбарҭа аиҳаби адырра рышәҭоит аштаб аилатәара шымҩаԥысыз азы", - ҳәа иҳәеит ахада.

Бжьаниа Тҟәарчал араион ахаҭарнак диазҵааит араион аҿы афымцалашара ахархәара азҳара мзызс иамои ҳәа.

"Шәраион аҿы афымцалашара ахархәара азҳара мзызс иаиузеи? Анаплак ҿыцқәа аусура иалагама?" - ҳәа дҵааит Аслан Бжьаниа. Уи аҭак иҭан закәаншьаҭада афымцацәаҳәақәа рыҽрыԥшьра шакәу мзызс иҟоу.

Абри аҩыза азҵаара иҭан Гәылрыԥшь араион ахада Аслан Бараҭелиагьы. Уи иҭакгьы амаининг фермақәа ирыхҟьеит акәын.

Аилацәажәара иалахәын Ашәарҭадаратә хеилак амаӡаныҟәгаҩ Сергеи Шамба, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар, "Амшынеиқәафымцамч" адиректор хада Михаил Логәуа, ареспублика ақалақьқәеи араионқәеи рхаҭарнакцәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

4
Атемақәа:
Аԥсны аенергетика апроблемақәа