Анбан

Ахи ахәамци анеидҳәалам: дҵаки қәҵараки рҭоурых

200
(ирҿыцуп 13:39 09.09.2020)
Аԥсны аҵареи абызшәатә политикеи рминистр аԥсуа школқәа ирызкны иҭижьыз идҵа иахылҿиааз аҭыӡшәеи ҳтәылаҿы ахатәы бызшәа ахьчара аус иахаҵгыло зырацәами дазааҭгылоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Иахьатәи аԥсуа ҳәынҭқарраҿы ахатәы бызшәа азҵаатәы зегь реиҳа иҵарны иқәгылоу акәны иҟоуп, аекономика инаваргыланы. Иҳамоуп азакәан, аха иамам нагӡашьа.

Дҵаки қәҵараки рҭоурых

Дҵаки қәҵараки

Аҵарашықәс алагамҭазы Аԥсны аҵареи абызшәатә политикеи рминистр Инал Габлиа ԥсышәала иҭижьит адҵа №157 "Милаҭла иаԥсуаау ахәыҷқәа иаԥсуам ашколқәа рахь радкылара аанкылазааит 2020 шықәса нанҳәамза 20 инаркны" ҳәа. Ари акыр иарцәажәеит асоциалтә ҳақәа ирҭаауа ҳмилаҭ ахаҭарнакцәа, еиҳаракгьы "амцаԥшь ықәлеит" феисбуктәи ацәаҳәаҿы. "Ари дискриминациоуп, Аконституциа иаҿагылоит, аҭаацәа азин рымоуп иахьырҭаху рыхшара ашкол иҭарҵарц" ҳәа, урысшәала аҩышьа здыруа зегь еихеит, иара убас иҟоуп уи иадгылазгьы, аха урҭ еснагь еиԥш рхыԥхьаӡара еиҵоуп.

Аиашазы, ҳара аҵарадырразы азакәан злаҳамам ала, аминистр идҵа азакәан ианаалом, дыццакцәазаргьы ҟалоит. "Аԥсуаа шәхәыҷқәа аԥсуа школ ахь ижәга" ҳәа акырынтә аинтеллигенциа рхаҭарнакцәа аҳәамҭақәа ҟарҵалон, аха зегь акоуп, ари азы иофициалтәу адҵа ҟамлацызт, азакәан иахьашьашәалам азы. Хара аԥшра аҭахымхеит, адырҩаҽны Аԥсны аԥыза-министр Александр Анқәаб урысшәала иҭижьыз иқәҵарала, аҵареи абызшәатә политикеи рзы аминистр Габлиа идҵа "Ҳтәылауаа рконституциатә зинқәа ирҿагылоит" ҳәа азгәаҭаны иааникылеит. Ахыи ахәамци анеидҳәалам абас ауп ишыҟало. Ас еиԥш игәаӷьыуацәоу азҵаатәқәа рҿы, аиҳабыра рҿы еицахәаԥшны, азиндырҩцәа адгаланы заа ирыхәшьадыр акәын.

Азакәан аилагара атәы ҳҳәозар, иахьатәи уаанӡатәи апрезидентцәа "Аҳәынҭқарратә бызшәазы азакәан" 2-тәи ахәҭаҷ еилаганы аҳәынҭқарратә бызшәа ззымдыруа ауаа министрцәас иҟарҵон, иҟарҵоит иахьагьы, аха ари азы аӡәгьы гәынамӡара ааирԥшуамызт, амала аминистр иҟаиҵаз адҵа рыҭра иҭнарҟьеит ҳбызшәа шыӡуа зымбо зегьы. Аминистр идҵа азакәан иақәшәом, аха иара абри ала иааԥшит ҳара ҳҵарадырратә система абҩарақәа.

Аемиграциеи абызшәатә политикеи

Иахьа ҳтәылаҿы иҟоу ашколқәа зегь рҿы аԥсшәа ишахысуагьы, зегь акоуп, еиҳаракгьы ақалақьқәа рҿы ашкол иалго ахәыҷқәа рахьтә аԥсуа бызшәа ишахәҭоу зхы иазырхәарц зылшо маҷҩуп, еиҳаракгьы аурыс школқәа ирылго. Ақыҭақәа ракәзар, ақалақь аганахь ицо аемиграциатә процессқәа ирыхҟьаны, ашколқәа ирҭо аҵаҩцәа рхыԥхьаӡара иагхоит, аус ахьауагьы аҵаҩцәа рхыԥхьаӡара маҷҩуп, амаҭәарқәа зегь хаҭәааны ирзаԥхьаша арҵаҩцәа ахьыҟамгьы ыҟоуп. Ақыҭаҿы ахныҟәгара злауадаҩхаз ала, анхаҩцәа рыхшара аусура ҳәа ақалақьқәа рахь ииасит, убри алагьы абызшәатә культурагьы ԥсыҽхо иалагеит. Знык ақалақьтә каҭран зшьапы нанзыргылаз аԥсуаа, аҷҷаҳәа урысшәала рыхшара ирацәажәо амҩадуқәа ирнылоит. Ақыҭа школқәа рҿы арҵаҩцәа разымхара апроблема зыҟоу, аҿар уахь ицом, избанзар арҵаҩы ирҳауа ала ухы узныҟәгом.

Ажәакала, аекономикеи аҵарадырреи рышьхәа еивҵоуп. Ақыҭаҿы анхаҩы иаагарҭа ыҟамакәа, абиԥарақәа ақалақь рҽарҭоит, уи иҵнашәаауеит ҳара ҳбызшәа. Уажәы ҳазҭагылоу апандемиа аамҭазы, арҵаратә процесс аиҿкаара еиҳагьы иуадаҩхеит, абжьгарақәа злаҟоу ала, класск аҿы 25-ҩык иреиҳаны итәамзароуп, насгьы, аламбаратә (дистанционное) ҳәа изышьҭоу асистемагьы аус арутәхар ауеит. Имариамыз аамҭазы, аҭагылазаашьа ҭымҵаакәа хыхь ҳазлацәажәоз идҵа ҟаиҵазар ҟалап аминистр Габлиа, аха митәы ианиаз митәы ҟаиҵеит рымҳәеи? Сара иџьасшьо, ари азҵаара зҽахызшьаауа аԥсуаа ахьракәу ауп. Ииҳәазеи аминистр? Аԥсуаа ҳбызшәа ыӡуеит, шәыхшара аԥсуа школқәа ирышәҭ ҳәа акәӡами?

Иазгәаҭатәуп, ахәбатәи акласс инаркны аԥсуа школқәа рҿы аԥсуа бызшәеи алитературеи рыда зегь урысшәала ишахысуа. Абарҭқәа ҳрыԥшны, иахьатәи аԥсуа школқәа рҿы абызшәа ашьҭкааразы аҭагылазаашьа хьысҳауп ҳҳәар ауеит. Абас акәзаргьы, зыхшара ақалақьтә школқәа ирҭаз ан лаҳасабала, исҳәарц сылшоит, зегь акоуп аԥсуа школ аҵаҩы еиҳа инаҭоит абызшәа аганахь, избанзар, амаҭәар адагьы, акласснҭыҵтә еиԥыларақәа, ахәылԥазқәа уҳәа ԥсышәала имҩаԥыргоит, ашкол аҿы ԥсышәала ицәажәо арҵаҩцәа рхыԥхьаӡара еиҳауп. Аԥсуа ҳәынҭқарра амаа зку абызшәа апроблема ишазыҟоу ҳазааҭгылозар, аибашьра ааилгазар, Аԥсны аҭоурых амацара акәзаргьы, ашколхәыҷқәа ԥсышәала иахысуа аҟаҵара рылымшеит. Уи аамҭазы малла ибеиахаз ачынуаа маҷҩым, ихадоу акәымкәа, амалрҳара милаҭтә идеианы ишьҭаҳхит азы. Ақалақьтә аԥсуа школқәа рҿы, аҭагылазаашьа хыхь ишысҳәаз еиԥш иуадаҩзаргьы, зегь акоуп, аԥсуа хәыҷы ихдырра аршәразы еиҳа ихәарҭоуп иаԥсуам ашкол данҭоу аасҭа.

Аибашьра анеилга ашьҭахь, иахьа сахьынхо азааигәараҵәҟьа иҟан аурыс школ, амҩа ааихысҵәар схәыҷқәа ашкол ахь иназгон, аха сыхгьы иҭамшәеит ус аныҟәара. Сааигәа инхоз даҽа ԥсыуа ԥҳәыск "ус бымун" ҳәа шласхәоз, ҩыџьа лыхшара аурыс школ иалҭеит. Ҳхәыҷқәа андуха, са стәқәа аԥсшәа шырзынхаз, лара лтәқәа рбызшәа шырҿабаз ангәалҭа "сыбшьырауааз ус аныҟасҵоз" ҳәа даасыдгылт. Аконституциа азин лнамҭози, иахьылҭахыз илышьҭит лыхшара, аха ирыгхеит зегь реиҳа ихадоу рхатәы бызшәа. Абри аҩыза аҿырԥштәқәа рацәоуп. Аҟәатәи 2-тәи аурыс школ ахь, иаԥсыуаам рыхшара аҭыԥ рымҭо, аԥсуаа рхәыҷқәа уахь инаргоит, шамаха рбызшәагьы ыӡуеит. Абарҭқәа дрызхәыцны акәхап аминистр адҵа зыҟаиҵаз, аха дазхәыцыр акәын, азакәантә шьаҭа иахьазы ишамамыз, насгьы уи ишаҿагылоз зхатәы бызшәа шыӡуа ззеилымкаауа аԥсуаа.

Адискриминациа атема

Уаанӡатәи арбагақәа рыла Аԥсны иҟоуп 159 школ, иаԥсыуоу ашколқәа 60, аурыс - 47, аерман - 26, аурыс-аԥсуа ахьелагӡоу - 15. 2019 шықәсазы ҳашколқәа рҿы аҵара рҵон 27 нызқьҩык инареиҳаны аҵаҩцәа, урҭ рахьтә апсуаа 54%, аурысқәа 8 ,5 % аерманцәа 17% ақырҭқәа(агырқәа) 16 %. Арҵара апроцесс мҩаԥысуеит аԥсуа, аурыс, аерман бызшәақәа рыла.

Ари иаҳнарбоит аԥсуа ҵара асистема егьырҭ амилаҭқәа рдискриминациа ишаҿым.

Сеиҭазыхынҳәуеит, ииҳәазеи аминистр? Шәыхшара аԥсуа школқәа ирҭашәҵ иҳәеит, ус иҳәеит, избанзар ԥшь-нызқьи хәышәҩык рҟынӡа аԥсуаа рыхшара аурыс школқәа ирҭоуп Ҿырԥштәыс иаагозар, Аҟәатәи араион аҿы аԥсуа секторқәа русура аанкылоуп, уа инхо аԥсуаа рыхшара ақалақь ахь иааганы ашколқәа иахьырҭарҵо азы. "Ҳаи, ус иахәҭами, ҳбызшәа ыӡуеит, шәааи зегьы абас ҳныҟәап, абри азы адҵа аҟаҵарагьы аҭахым" аҭыԥан аԥсуаа "адискриминациа" атема цәырыргеит ари адҵа анцәырҵ. Издискриманциоуи, аԥсуаа аԥсуа школқәа рахь инагатәуп ҳәа аҳәамҭа ауаҩы иҟаиҵозар. Ахдырра ыҟазҭгьы, аԥсуаа рыхшара аԥсуа школқәа рахь акәын иахьнаргоз.

Ишәгәаласыршәоит ҳ-Конституциа ишану "́Аԥсны ахадас дҟалар шалшо милаҭла иаԥсыуоу" мацара. Ари анышьақәдырӷәӷәоз Апарламент аҿы иаҿагылозгьы ҟалеит ООН аконвенциақәа ирықәшәом ҳәа. Митәы ианиаз митәы ҟаимҵеи! Ус ҟаҳамҵар, еибашьрала иааҳгаз ҳхақәитра аҵакы ацәыӡыр алшон.

Иҟам даҽа ҳәынҭқаррак аԥсуаа амчра ахьрымоу, ҳаԥсадгьыл аҿы ҳаԥшәыманы ҳҟаларц азоуп, Аԥсны иаԥсыуоу ида аӡәгьы дахагылар зыҟамло, насгьы Аконституциа уи ахәҭаҷ ԥсахра аиур шыҟамлогьы Апарламент аҿы изышьақәдырӷәӷәаз. Зыгра зӡаз иан дагеит шырҳәо еиԥш, иҭышәынтәалоу аҭагылазаашьаҿы, аиҳабырагьы аиҵбырагьы ҳҵара асистема иагу аахтны ирҳәароуп. Иахьа Аԥсны иҟоуп аԥсуа, аурыс, аерман школқәа. Ҳтәылаҿы инхоит иара убас, абырзенцәа, агырқәа, ақырҭқәа ухәа амилаҭ рацәа.

Сазҵаарц сҭахуп, урҭ зегь рзы ашколқәа хнартыроума аԥсуа ҳәынҭқарра? Урыстәыла, ма Ҭырқәтәыла амилаҭрацәа еиланхоит, аха милаҭцыԥхьаӡа рзы ашколқәа хдыртыма?

Ҳазлацәажәо аҭыӡшәа анцәырҵ, иқәгылеит азҵаатәы ҳтәылаҿы амилаҭтә хырхарҭа змоу акәымкәаны, иҳәынҭқарратәу, аԥсшәа зехьынџьара ишахәҭоу ирҵо иҟаларатәы ашколкәа еиҿкаазарц. Иҟалап, аидеиа иашазар? Хра злоу асистема азыԥшааны, насгьы аҳәынҭқарратә бызшәа ашьаҭа арӷәӷәашьа иазхәыцроуп иахьатәи аҵара асистема амаҵ азызуа. Аԥсны аиҳабыра ракәзар, азакәан ишану еиԥш, аофициалтә еиқәшәарақәа, ҩыралатәи аимадара, аизарақәа уҳәа ԥсышәала имҩаԥырымго иалагар, иахьатәи ҳбызшәатә позициаҿы ҳаанхоит...

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

200

Аиааира амш ҳабла ҭраа ҳаззыԥшыз аамҭан: аветеран Руфбеи Гәымба иеибашьратә мҩа

65
(ирҿыцуп 21:12 30.09.2020)
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи иеибашьратә мҩеи, игәалашәарақәеи лзеиҭеиҳәеит иашьа иԥҳа Наала Гәымԥҳа.

27 шықәса раҧхьа ҳаззыҧшымыз арыцҳара ҳаниеит аҧсуа жәлар: иҧшьоу ҳаҧсадгьыл бџьаршьҭыхла иақәлеит ҳҭоурых адунеи ианызхырц зҭахыз аӷацәа. Урҭ рышьҭа иахьа уажәраанӡа ихьааны, илаӷырӡышны ҳҭоурыхтә даҟьақәа ирнылеит. Уи имӷьаӡо хәроуп, имбаӡо лаӷырӡуп.

"Аӡәы сибандаз, сиаҳандаз ҳәа акәӡамызт абџьар зыскыз", - ҳәа ҳаиҿцәажәара хациркуеит Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

Гәымба Руфбеи Ражден-иҧа диит Гәдоуҭа араион Лыхны ақыҭан. Аибашьра актәи амшқәа инадыркны, егьырҭ иҩызцәа аибашьцәа реиҧш, аҵыхәтәанынӡа деибашьуан, аҧсреи абзареи дрыбжьагылан. Руфбеи аибашьра алацәажәара бзиа ибаӡом, ихазы акы аиҭаҳәара иҭахӡам, ихы ӡыригом. Аха усгьы гәалашәарақәак ҳзеиҭеиҳәеит.

"Аибашьра ианалагаз амш аҽны аҩны сыҟан, ҭынч ақыҭанхамҩатә усқәа сырҿын. Ус быжьқәак слымҳа иааҭасит, ицо-иаауа амашьынақәа рыбжьы цәгьахеит. Ахацәа зегьы ҳҽеидаҳкылеит иҟалаз арыцҳара атәы анеилаҳкаа. Абџьар ҳәа акгьы ҳамамызт, иҟаҳҵахуаз, иҳаулак ҳҽеиқәыршәаны ҳдәықәлеит. Абџьар змамыз Афон ҳааныркылеит. Сышьҭахьҟа иаанхеит сан, саб, сыҧшәма ҧҳәыс асаби дыкны. Сашьа еиҵыбгьы дгылт еибашьра, аха еиҳабык иаҳасабала иабжьызгеит, зеиҧш ҟамло егьыҟам, аҩны даанхарц. Ҭаацәарак рхала рааныжьра ҟаломызт, уимоу, аҩны иҳаман ахҵәацәа, урҭгьы хьчалатәын, ирхылаҧштәын," - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ҳәарада, аӡәгьы издыруамызт раҧхьаҟа изыниараны иҟаз. Еибашьуан уахи-ҽни, ирацәан ацәыӡқәа, рҩызцәа рываршьаауан. Уи еиҳау арыцҳара арбан, аха еснагь иаарҧшлатәын агәымшәара, агәкажьра зынӡа иҟаломызт.

Гагра аныргоз, Руфбеи дызлаз абаталион резерв ҳасабла уахь идәықәырҵеит. Гагра анҭадырцәы аӷацәа ирцәыргаз атехника рыманы ииасит Ешыраҟа. Еиҳабыс дрыман Гыцба Лаврент. Анаҩс иҵегь иӷәӷәаз аибашьыгатә техника "агаубицақәа" зыхьӡыз рзааргеит. Уи ала ахысшьа рыздыруамызт. Ҩымш-хымш рыла уи атәы рҵеит. Аӡәы имацара имч ақәхартә иҟамызт азы, ҩыџьа-ҩыџьала абри абџьар хкқәа ирыддыргылеит. Сангәылиа Асҭамыри Руфбеи еицын. Имҩаҧысуаз ажәыларақәа зегьы ирылахәын.

© Foto / из архива семьи Гумба
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

"Усҟан Кәтышьха ҳәа иахьашьҭоу аҭыҧ аҟны ҳаҟан. Сара агаубица аҟны абџьар еиҳабыс сыҟан. Асҭамыр зынӡа дқәыҧшын, 21 шықәса ракәын ихыҵуаз. Аха ифырхаҵареи игәымшәареи еснагь иџьасшьон, ахаан шәарак инубааломызт, игәы ӷәӷәан. Ҳабџьар ахьгылаз аӷацәа ирызгәамҭартә еиҧш ҳахылаҧшуан. Лассы-лассы рҭыҧқәа ҧсахны иҳаргылон. Аҭабиақәа ҳжыр акәын, уи даара ицәгьан, махәҿа мацарала ҳашәара иаҳжит. Ешыра аҭабиақәа анаҳажуаз ауха ақәа ӷәӷәаны иауит, аҳәынҵәа ҳалагыланы ҳаибашьуан. Аха уҧсадгьыл алахьынҵа унапы ианану иҟоумҵара иҟоузеи?", - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ешыра ишыҟаз ауп аибашьҩы қәыҧш Сангәылиа Асҭамыр дышҭахаз. Уи хьаа дуны, ахаан ихамышҭуа, Руфбеи игәалашәараҟны иаанхеит.

"Асҭамыр рыцҳа дҭахеит Шроматәи ажәылараан. Уи дызлеиҵбыз ала, еиҳа иахьшәарҭаз сара сцалон, аха уеизгьы, даангыломызт. Данҭахоз ауха аиҿахысрақәа рацәахеит, меихсыӷьрада ана-ара иҧжәон арҭҟәацгақәа. Ихы аагәеиҭарц иабжьызгеит, аха улахьынҵа узацәымцозаап. Ахы ихабжа амнахит. Иуаӷоу уи аҩыза дақәшәааит. Иҧсаҭа бзиахааит афырхаҵа," - ҳәа даақәыҧсычҳауеит Руфбеи.

Гәалашәарак иузҭагӡом аибашьҩы дызлагылаз, иибаз-иаҳаз зегьы аиҭаҳәара залшом. Аибашьра еибашьроуп, ацәыӡқәа аҧсыҭбарақәа ублала ианубо, ухдыррагьы аҽеиҭанакуазар акәхап. Аха урҭ арыцҳарақәа зегьы уҽруҭар, аиааира узымгеит ауп. Агәкаҳара – аҩбатәи уаӷоуп.

Маҷк иадымхаргьы аибашьра атмосфера рҽалырхуан Руфбеи дызлаз абаталион. Ишәаҳәон, икәашон, алаф еибырҳәон, ахәра змаз ахәрашәа изырҳәон, уи игәы арӷәӷәон, дахәышәтәуан. Руфбеи ирцәажәара цәгьоуп, ихы ӡыригом. Иҩызцәа рҟынтәи иҳаҳахьеит иара иҳаимҳәацыз хҭыск.

Кьалашәыр ақырҭуа бџьарҵәахырҭа иеихстәын, иагьақәшәеит, иҧыххааса иқәҵан. Уи афырхаҵаразы ианашьоуп Агәымшәаразы амедал. Ари ахҭыс анцәырызга, еиҭеиҳәар акәхеит.

"Ахысразы адҵа ҟаиҵеит Аслан Кәабахьиа. Даара исшәеит, иззеит. Гаубицала ахысра мариам, уанхыс – иақәшәароуп. Анцәа имчала иақәшәеит. Уи абжьы иахьа уажәраанӡагьы слымҳа иҭаҩуеит. Ҳаздгылаз абџьар абжьы улымҳа ҵнахуан, ухшыҩи угәи арҵысуан, убри аҟара абжьы бааҧсын, ачҳара уадаҩын, удагәахар алшон", - иҳәоит аибашьҩы.

Ҭемыр Ажьиба
© Фото : Саида Жьиԥҳа

Абџьар анага-аагара цәгьан, амашьына иацраҳәаны акәын ишеиҭаргоз. Аха амашьына аҟамзаара еиҵанархон.

"Ажәылара ҟалацыҧхьаӡа ҳабџьар ҳаманы ҳнаскьар акәын. Ҽнак адҵа ҟарҵеит Гал араион Сванетиа ахаларазы. Убраҟа даара ишәарҭан, аӷа дахьцәыҵатәаз уздыруамызт, иахьабалак хаҳәран. Аха Анцәа ҳихьчеит, ҧсҭбара ҳамамкәа ҳлыбааит", - ҳәа игәалашәоит аветеран.

Абас ирацәоуп аибашьҩы игәалашәарақәа. Урҭ реиҭаҳәара мариам, ргәаларшәара хьаауп. Урҭ зегьы рылацәажәара уахьӡом, иагьзалшом.

Афырхацәа рыбзоурала иааигәахеит Аиааира амш - рыбла ҭраа, ргәы хыҭ-хыҭуа зегь ззыҧшыз аамҭа. Уи амш иацын агәырӷьареи агәырҩеи, аӷа наӡаӡа дықәцан ҳаҧсадгьыл.

Аиааира амш Руфбеи даҧылеит Гал. Уи еиҳаз гәырӷьара ыҟазма зегь рзы! Аха араҟа, ахацәа зегь рзеиҧш, инымҵәаӡеит Гәымба Руфбеи изы аибашьра. Уи ашьҭахьгьы резервист ҳасабла, Аҧсны ахы-аҵыхәа ампыҵахалаҩцәа рықәцаразы арыцқьарақәа зегьы дрылахәын.

65
Надписи времен ОВНА 1992-1993 гг. на мостах в Гудауте.

"Ҳара ҳҭынчраз", мамзаргьы Аиааира амш азхәыцра

102
(ирҿыцуп 21:40 30.09.2020)
Аиааира амш азгәаҭара сынтәа лымкаала илзацу ахьаа ҳацеиҩылшеит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Цәыбра 27 рзы Аԥсны аҳҭнықалақь анҭадырцәы нахыс, Аиааира ацәаара ҳнахьыԥшит. Даҽа хымш рнаҩс, цәыббра 30 рзы ҳбираҟ Егры ахықәан Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа иахадыргылеит ҳаибашьцәа. Аԥсыҭбарақәа шырацәазгьы, зегь акоуп иҟан ҵҩа змамыз агәырӷьара.

30 сентября 1993 года
© Фото : предоставлено Госмузеем Абхазии

Ииашоуп, аиааира ахыԥша инаваргыланны атрофеигара захьӡыз ҳабла иаахгылт. Исаҳаҳьан аха, ари шымҩаԥысуаз сыла иамбацызт. Уи апроцесс акыраамҭа имҩаԥысуан. Атрофеи анынҵәа, асовет аамҭазы иргылаз аҳәынҭкарратә хыбрақәа "сара истәуп" рыхҵара, жәабала ауадақәа раанкылара уҳәа, аибашьра ашьҭахь иҵоурамыз ацәырҵрақәа рацәан, уимоу урҭ еимакны ҳаамҭазгьы ауаҩшьра аныҟало убап.

Аӡыдара, алашара аҟамзаара, уҳәа ажәлар аџьахаџьафа аамҭа иҭагылан аибашьра ашьҭахь, нас аблокадагьы аарзацлеит. Абас шакәызгьы, аибашьра ашьҭахьтәи агәыӷрақәа рацәан, иахьа ҳаиӷьымхар уаҵәы ҳәа ихәыцуан. Ииуан ахәыҷқәа, аҭаацәара иалалон арԥарцәеи аҭыԥҳацәеи, избанзар иҟан гәыӷрак аԥсҭазаара арҿиаразы.

Абар уажәшьҭа 27-тәи Аиааира амш ҳаԥылоит, аха иахьеиԥшгьы сгәы алаҟамкәа сгәалашәом. Жәлар Реизара адепутатцәа азаҭҭаразы ирыдыркылаз ақәҵара агәызианра иасимволуп ахьӡзаргьы, аибашьра аветрен "иҟаиҵазаалакгьы" уи даҵанкуа иахьыҟалаз сшьара саақәнарҟьеит. Изҳәада аветеран иџьбароу ацәгьоурақәа дрылахәзароуп ҳәа? Аветеран дҿырԥшыгазар акәымзи, ҳарҭ ҳхәыцрақәа ааҳәит акәымзар. Аиааира азықәԥара символуп, уи азы аибашьцәа рхы ақәырҵоит, ауаҩы иԥсҭазаара аҿахҵәара трагедиазаргьы, аԥсадгьыл азы аҭахара иԥшьоу усны иԥхьаӡоуп.

Аиааиреи ахақәиҭреи ашәақәа рзызкхьоу апоетцәа маҷҩым, аха иахьатәи амш азы сазааҭгылоит зегь ирылыҳәҳәо ҳәа исыԥхьаӡо жәеинраалак. Аибшьра аамҭазы хабарда ибжьаӡыз апоет Таиф Аџьба ипоезиаҿы усҟакгьы ирацәам аибашьра атема, ҳанхәыҷыз ашәаны иаҳҳәон "Ҳар рзы ашәа":

Ирзыскуеит са сашәа

Ҳаԥсадгьыл зыхьчо –

Ҳаруаа – аиааирахьтә

Аиааирахь ҳазго.

Усҟан ҳара ари ашәа ззаҳҳәоз Асовет ар ракәын, еиҳаракгьы Аџьынџьтәылатә аибашьра ду аҿы Аиааира амшныҳәа маи 9 аназгәарҭоз ашколтә хор инанагӡон. Ари ашәа иахьа ибжьаханы иҟоуп, шамаха инарыгӡогьы сгәалашәом. Ажәеирнаала кьыԥхьын 1979 шықәсазы аизга "Амҩа иқәу" аҿы.

Таиф Аджба с супругой Риммой Когония
© Фото : из личного архива семьи Аджба

Аибашьра анеилга уаанӡа ирымбацыз ҿыцбарах ибаны ицәырыргеит "Ихнымҳәыз аибашьҩы ибжьы" захьӡу апоет иажәеинраала.

Хьӡи-ԥшеи сҭахымызт

Изгарц еибашьрала –

Аибашьра – нибахра

Иалоузеи хьӡыс!

Ахьӡ-аԥша соур

Сҭахын даҽакала –

Аха, снамгылар ҟамлеит еибашьҩыс …

Абас далагоит апоет ихнымҳәыз аибашьҩы имонолог. Ари ажәеинраала ҩын аҭынч ԥсҭазаараҿы, апоет-лирик дазхәыцуазма иҟалашаз, аибашьра ашьҭахь аидеиақәа рыҽшырыԥсахуаз идыруазма? Изиҩзеи, иара "сшәыҳәоит, акымзарак шәмырӡын ишәысҭаз, убри сара сзыҳәан иреиӷьу баҟоуп" ҳәа? Ҳара ҳаибашьра иазку ажәеинраалақәа маҷым, аха аҭынч ԥсҭазаараҿы иаԥҵаз апоет Таиф Аџьба ирҿиаз, афилософиатә хәыцрақәа рыла еибыҭоуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Араҟа иҟаӡам, баша апатриотизм арцыхцыхразы иҳәоу ажәа еизадақәа. "Ихнымҳәыз аибашьҩы ибжьы" раԥхьаӡа ианылеит 1984 шықәсазы иҭыҵыз аизга "Уахынлатәи ашәҭ". Аибашьра дазхәыцуазма усҟан апоет, мамзаргьы аҭоурых иахыԥхьаӡалахахьаз егьырҭ аибашьрақәа дыргәылаԥшны аибашьҩы ихәыцрақәа ҳаҵеиҳәоу? Аҳәара уадаҩуп. Ари ажәеинраала усҟан ианҭыҵыз сшаԥхьахьазгьы, зегь акоуп, иахьеиԥш иҵарны исыдыскыломызт.

Исылшеит иҳажәлаз

Аӷа цәгьа инкылара,

Саҵамхт исуалыз –

Ахаҵа иуахҭа.

Дыԥхасҵеит уи

Уаҳа игәахымлартә ақәылара,

Аҵыхәтәан

Сызгашазгьы сықәшәеит схаҭа…

Сгәанала, арҭ ацәаҳәақәа иҭахоз зегь зызхәыцуаз акәын. Усҟан акыр иҵарын аԥсадгьыл абзиабара. Абар, 27 шықәса рнаҩсан, ҳаззеибашьуаз ааҳхашҭызшәа, уаанӡа иҟаҳҵахьаз азымхошәа, Жәлар Реизара ирахәым рықәҵара гәыбжьыхганы иааҳзыҟалеит. Ҳаԥсҭазаара еиӷьызтәуа азакәанқәа аԥырҵоит ҳәа ҳабжьы заҳҭо адепутатцәа "ауаа аҵеиџь иҭажьны рыԥсҭазаара иалызхуа" ирықәу ашықәс абжа рхырхуеит иветеранцәоуп ҳәа.

Сара сызҿу уаанӡа депутатс иҟаз, абизнес знапы алакыз Урыстәыла атәылауаҩ Сергеи Клемантович иҩыза ԥҳәызбеи иареи рҭарха еиҿызкааз ҳәа иԥхьаӡоу Нодик Кәыҵниа иус ауп. Абри мацарагьы азхоит, аиааира амш азы "ҳамҭас" иҳадыргалаз азаҭ аԥсҭазаара угәы ахнаршәартә еиԥш аҟаҵаразы. Аамҭа-аамҭала аинвестпрограммазы аԥара аҳәара ҳахьцо Урыстәыла анапхгара зыршнахаша аус. Ауаа аҵеиџь иҭажьны рышьра, даара игәаӷьыуацәаз ацәгьоурақәа ирхыԥҳьаӡалоуп, насгьы уи Жәлар Реизара адепутат даналаҟьашьу. Абар амнистиа уаанӡатәи адепутат инаҭоит алшара, иқәу 16 шықәса рҟынтәи ааба нахыхны, ихиго аркьаҿра. Инхаз ԥшьы-шықәса џьара акы азихәыцышт.

Аиуристцәа ражәақәа рыла, ирацәоуп сынтәатәи амнистиа зхы иақәиҭнатәуа ацәгьоуцәа: арҳәцәа, ауаа рӷьычра иалахәыз уҳәа, деибашьуан, ма Кәыдры аҭарцәра далахәын ҳәа асправка знапы иаку абахҭа аҟынтә иоужьхоит, иара убас, аусҭҵааҩцәа рнапы злаку ашьауӷатә усқәагьы аанкылахоит аветеранцәа ирыдҳәалазар. Иазхәыцуада, ацәгьуоцәа рхарала иҭахазаи, ааха заузи ргәакьацәа рлахьынҵа. Ирхәыцуазеишь урҭ? Ашьоура рҽазыршәома? Дара рыбжьара аветеранцәа рҭаацәа ыҟамкәа иҟоума? Абарҭ азҵаарақәа зегь сгәы бжьырхуеит "ҳаззеибашьи" аасгәахәуа.

Иалшон ҽакала

Сынхар хьыӡла-ԥшала,

Аха, шәара шәҭынчраз –

Сынхоит еибашьҩыс –

абас ихыркәшоуп апоет Аџьба аибашьҩы изикыз ажәеинраала. Ари иҭахоз зегь рхәыцрақәа ракәын.

Ҳара ҳакәзар, ҳҭынчраз иҭахаз ридеиақәа рыцәхьаҵра амҩа ҳанушәа снарбоит ҳаԥсҭазаараҿ имҩаԥысуа саԥшны сцәажәозар. Абас иҟоуп Аиааира амш 27 шықәса ахыҵра ашҭа ҳанылагылоу аамҭазы.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

102

Агәалашәареи афырхаҵареи рныҳәа: Аиааира амш Аԥсны

0
(ирҿыцуп 22:28 30.09.2020)
Аԥсны Аиааиреи Ахьыԥшымреи рымш азгәарҭоит цәыббра 30 рзы. Абри аҽны 1993 шықәсазы Аԥсны ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа рҟынтә ахы иақәиҭтәын.

1993 шықәса, цәыббра 30 рзы ихыркәшахеит Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра. Аԥсуа еибашьцәа ҳбираҟ шьҭырхит Егры аӡиас ала ицо Аԥсны аҳәааҿы.

Сынтәа акоронавирус апандемиа иахҟьаны Аиааира амш иазкыз аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа акыр иркьаҿын.

Традициала, 1992-1993 шықәсқәа рызтәи Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьраҿы Аиааира Амш азы Аҟәа, Ахьӡ-аԥша апарк аҿы ашәҭшьыҵәрақәа шьҭарҵеит, ацеремониа иалахәын Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа, Атәыла аиҳабыра, аветеранцәа, хатәгәаԥхарала еибашьуаз.

Иара убас имҩаԥган Аԥсны Аиааиреи Ахьыԥшымреи рымшныҳәа иазку акциа "Афырхацәа рымҩала". Акциа ҩымш имҩаԥысуан, цәыббра 29 рзы Аҟәа Ахақәиҭра ашҭаҿ иалагеит, цәыббра 30 рзы Егры инаӡеит.

Аныҳәа хыркәшан Амҳаџьыраа рыԥшаҳәаҿы аԥсуа естрада ашәаҳәаҩцәеи арҿиаратә коллективқәеи рконцерт ала.

 

0
  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраҿы иҭахаз афырхацәа ргәаладыршәарц Ахьӡ-аԥша абаҳчахь иааит аибашьра аветеранцәа, ауаажәларратә усзуҩцәа, еиуеиԥшым аусбарҭақәа русзуҩцәа, Аҟәа ауааԥсыра. Ацеремониа иалахәын Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа, Апарламент ахантәаҩы Валери Кәарҷиа, Аԥсны иҟоу Урыстәылатәи Афедерациа ацҳаражәҳәаҩ Алексеи Двинианин, аминистррақәеи аҳәынҭқарратә еилакқәеи рнапхгаҩцәа.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа иуаажәлар Аиааиреи ахьыԥшымреи рымш рыдиныҳәалеит.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аахыҵ Уаԥстәылеи, Xечентәылеи, Ҟабарда-Баокариеи, Адыгатәылеи, Урыстәыла егьырҭ арегионқәеи уҳәа рҟынтә 1992 шықәсазы хатәгәаԥхарала Аԥсны ахьчаразы игылаз аибашьцәа ашәҭшьыҵәрақәа шьҭарҵеит.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Сынтәа акоронавирус апандемиа иахҟьаны Аиааира амш иазкыз аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа акыр иркьаҿзаргьы ақалақь аҟны аныҳәатә гәалаҟазаара рыман аҿар.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аҟәа, Амҳаџьырцәа рыԥшаҳәаҿы имҩаԥган арҿиаратә коллективқәеи аестрада шәаҳәаҩцәеи злахәыз аныҳәатә концерт.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аконцерт аҟны инарыгӡон аибашьра иалиааз ашәақәа.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Ахәыҷтәы ансамбль акәашацәа аҳәынҭқарра абираҟ кны икәашон.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аныҳәа иалахәын Атәыла ахада Аслан Бжьаниа, Аҟәа ақалақь ахада Беслан Ешба, Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ, ақыҭанхамҩа аминистр Беслан Џьапуа.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аԥсуа жәлар рҭоурых аҿы 1993 шықәса, цәыббра 30 – реиҳа ихадараӡоу арыцхәқәа иреиуоуп.