Ҭамара Шьаҟрыл

"Сымацара сынхаргьы аԥсышәала сцәажәалон!": Ҭамара Шьаҟрылԥҳа лгәалашәаразы

178
(ирҿыцуп 14:02 02.09.2020)
Аԥсуа бызшәадырыҩ, афилологиатә наукақәа ркандидат, апрофессор, ауаажәларратәи аполитикатәи усзуҩы, Ахьӡ-аҧша аорден аҩбатәи аҩаӡара занашьоу, амилаҭтә-хақәиҭратә қәԥара зысҭазаара азызкыз Ҭамара Шьаҟрылԥҳа иахьа илхыҵуазаарын 94 шықәса.

Аԥсуаа рҭоурых аҿы ХХ-тәи ашәышықәсазы хәҩык иадамхаргьы, иналукааша ауаа рыхьӡ шәҳәа рҳәар: Лакәаба, Гәлиа, Арӡынба, убра дрываҟәало, дреиҵаӡамкәа лыхьӡ ҳҳәар ҳалшоит Шьаҟрыл Платон ду иԥҳа Ҭамара.

© Foto / из семейного архива Тамары Шакрыл
Ҭамара Шьаҟрылԥҳа

Лакәабеи Арӡынбеи рыбжьара игылан амилаҭ хақәиҭра азықәԥацәа, урҭ рацәаҩын: аԥсуа интеллигенциа, аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, анхацәа, дара Шьаҟрылаа рҭаацәара шынеибаку зегьы.

Ҭамара Шьаҟрылԥҳа агәҭагьы акәымкәа, аԥхьагылацәа, ахақәиҭратә қәԥараҿы аԥызацәа дреиуан. Аԥсны даҵеилашан, Аԥсны даԥҳаҵәҟан лыԥсадгьыли лыжәлари дырҿахәҳәаҩын. Машәырны иҟамлеит лара ллитературатә кьыԥхьымҭа аҟны ԥсевдонимк аҳасабала иахьаҵалҩыз "Аԥсны-ԥҳа"(!) ҳәа.

Ҭамара лҟәыӷара, лдырра, лҵара, лдоуҳамч, иавагылан агәаӷьра ду. Акы дыннакылаҵәҟьомызт уи ахы ада. "Шаҟа дкыдырҟьахьаз, шаҟа дкыдырцалахьаз, акы даанакыломызт… Аиаша ыҟам ҳәа ахьылбоз дагәыдлон, аԥхьа дгылон. Аполитика мацара акуӡамызт уи", - лҳәоит лаҳәшьа Екатерина Шьаҟрылԥҳа. Ҿырԥштәысгьы иаалгон, иахьа изгәалашәо маҷны иаанхазаргьы: Фазиль Искандер иповест "Созвездие Козлотура" амшала аиҳабыра дықәцалан данырк, Ҭамара Шьаҟрылԥҳаи, Маргарита Ладариаԥҳаи, Варвара Шониеи (алит.кафедра) ахцәажәарақәа еиҿкаауа, астудентцәа алархәуа Искандер адгылара ширҭаз.

© Foto / из семейного архива Тамары Шакрыл
Роман Ҷанба, Ҭамара Шьаҟрылԥҳа, ҭырқәтәылантәи иааны иҟаз аԥсуа, Нелли Аршба, Шьалуа Инал-иԥа, Гьаргь Шамба, Владимир Агрба, Иури Аргун.

Урҭ аеҳәшьцәа хьӡи-ԥшеик ма ҽак алаҳарҳап ҳәа аполитика иаламлаӡеит. Ауаа еицырдыруа иҟаӡҵаз раԥхьатәи ршьаҿа - аԥсуажәлар рызҵаара шьҭызхуаз Сталин изырышьҭыз ашәҟәы ауп. Уи еиԥш ашәҟәқәа Ҭамара шәкыла илыҩхьазар ҟаларын ашьҭахь. Аха уи аамҭаз Сталин изышәҩыз иаҵанакуаз – шәыжәлар рзинқәа рзы цәгьаԥсышьала ԥсра-ӡра шәцон акәын, ишәгәагьызеи ?!- анаҳҳәа. Ҭамара иааркьаҿны аҭак ҳалҭеит, аԥсра еиҳау шыҟоу ҳгәаларшәауо:

- "Ауаҩы иԥсы ҭоуп мацараз аԥсҭазаара иаԥсамзар ҟалап! - лҳәеит.

Зыжәлар рзы зыԥсы ҭыхны изкыз, ишлыдыргалозгьы, зхазы малума ҭыԥума мап рцәызкуаз, ирышьҭамыз, лара акырӡа инахараны ԥхьаҟа илбон, агәрагьы лгон аиааирагьы, ахақәиҭрагьы, азхаҵарагьы, лыжәларгьы рыгәра лгон, ҳаԥхьаҟа ишьҭоу аԥышәарақәагьы лбон. Иахьа ицо аглобализациа зхыԥхьаӡара рацәам ажәларқәа ишырԥырхагахо азгәаҭо, ҳазхьалырԥшуан ицәырҵыз ишәарҭоу атенденциа ҽыц – аҿар хыи-ԥсыи ҳәа ринтересқәа апхьа идыргыло рааӡара ҳшалагаз. Идыруп, хы-ԥси ҳәа ҳандәықәла аҳәынҭқарра акәым ҳажәларынгьы ҳашзаанымхо.

Илыцназгоз лаҳәшьа, Екатерина Шьаҟрылԥҳа лҳәашьала, Ҭамара ҩ-фронтк дырҿагылан ("приходилось бороться на двух фронтах). Лаамҭа зегьы лыжәлар рзинқәа рыхьчара, рхақәиҭраз ақәԥара иагоз азы: "сусумҭақәа сыхьҵәуа исзыԥшуп, сара Бруннераа, Боденраа ашәҟәқәа рзысыҩуеит", - лҳәон илхьааны, аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, лнаукатә ҭҵаарақәа иахьырцәагхоз азы. Убри лнаукатә ԥшаарақәа рҿгьы лара имариамыз, иуадаҩу, иҿыцу амҩақәа аалыртуан.

Ҭамара Шьаҟрылԥҳа лзы абызшәадыррагьы, иааидкыланы алингвистикагьы политикан. Избан акәзар, аԥсуа бызшәа қырҭшәоуп анырҳәалак, уи шьҭа иполитикатә проблеман. Ҳажәлар, ҳмилаҭ ҭазырхо уи зегь политикоуп ҳәа илыԥхьаӡон. Лара илҳәан еиԥш: "аполитика уа (аиҳабыраҿ –М.Б.) аус анууа мацара акәӡам, аполитика – уи уаажәларратә-граждантә позициоуп!".

1992 шықәсазы аибашьра ианалага, ҳмилаҭ қәԥара аԥхьагылацәа ируаӡәкыз Ҭамара, Аҟәа дахьалахаз зегьы дырхьаан, ҳлыцәшәон ак лыхьыр ҳәа. Лалгаразы ауаҩгьы длызнеит, ҟалашьа амазар Аҟәа далҵырц. Саргьы сентиабр мза алагамҭазы, аус ахьызуаз Владислав Арӡынба идкыларҭа аҟынтәи, макьана ушиашоу Аҟәаҟа аҭел уасратә иҟан, аҟынтә алшара ансоу сылзасит: - Шәышԥаҟоу, шәеибгоума, ақалақь шәалҵыр ауазар?"-, ҳәа… Мап лкит дырҩегь: "Шәызегь шәсыргәамҵуеит, хьаас сшәымкын сара", - лҳәеит.

Имӡакәа иаҳҳәап, ас еиԥш аӷа инапы аҵаҟа аанхашьа иагьакуп иагьыҩбоуп: иҟан ианаамҭаз изалымҵыз, мамзаргьы зхы иамыхәоз ачымазаҩцәа ма абыргцәа батәыс измаз, урҭ кажьны цашьа змамыз. Ари аҩыза аҭагылазаашьаҿы дҟалагәышьоит зыжәлар знаԥхогьы. Урҭ ачарҳәацәа рацәамзаргьы хазы игылоуп ампыҵахала инапахьы ииасыз, аус ицызуаз, уимоу зпаспорт аҿгьы ақырҭуа ҳәа зҽанызҵоз (ҳмаҷра иабзоураны рыӡбахә алацәажәара ҳҭахым аха). Ажәакала, ишақәшәаз ала "шәызҿагылоу зусҭҵәада, арҭ ҳара ҳариааиуама", ҳәа шьоук дара ртәала ахыхьчара иашьҭалт, ҽа џьоукы Гәдуоҭанӡа инаӡазаргьы "абџьар ззымкуагьы ыҟами", ма "ҳгәабзиара уашәшәыроуп", ҳәа рхы дырқьион. Ҭамара Шьаҟрылԥҳа лтәы хазуп. Уи хазы дгылоуп! Лымацара заҵәык аибашьра адәы аҿы даанхаргьы, аӷа ир рҿагылара зылшоз лакәын. Убри аҩыза агәаӷьра, агәымшәара лыман, убрысҟак дыззықәԥоз лыжәлар риашара амч лнаҭон.

Тамара Платоновна Шакрыл
Ҭамара Шьаҟрылԥҳа

Ҭали Џьапуаԥхаи сареи ҳанлацәажәоз абас аҭак ҟалҵеит Аҟәа ахьаанылмыжьыз азы азҵаара: "Уажәгьы уашьҭангьы убри ҟасҵар, сықәҵыр, ахаан схы ианасыжьуамызт, схы сызмырқьиауа сынхон. Сынамыс аҿаԥхьа сақәиҭымызт ҳәа исыԥхьаӡон. Уаагьы(Гәдоуҭа) еидарас схы рысҭон. Ҳаҷкәынцәа аибашьцәа рызқәа сҽавакны (сышԥатәоз) сара зықәра зфахьоу…"

Ҭамара акырынтә иаҳзеиҭалҳәалон: 1941 шыкәсазы аибашьра ду ианалага ихәыҷқәаны ақалақь иалганы Лыхныҟа ишыргаз. "Шықәсыкгьы мҵыкәа, мызқәак рышьҭахь ҳаныгьежь, Аҟәа аԥсшәа умаҳауа иҟалахьан, ақалақь узымдыруа ақырҭуа хҵәацәа рыла иҭәхьан, акультурагьы аҽапсаххьан…".

"Сымацара сынхаргьы аԥсышәала сцәажәалон!.." Убригьы лара лықәԥара акәын.

Дыздыруаз ибзианы иргәалашәоит, Ҭамара Шьаҟрылԥҳа ишылцәаҩамыз лыбжьы рдуны ацәажәара, аудиториа ду аҿы дықәгылозаргьы. Уи иагьаҭахӡамызт, знык данцәырҵ инаркны амҵ ԥыруазар иуаҳауа иҭынчрахон, илҳәарызеи ҳәа ажәак реиҩымшәо аџьар лзыӡырҩуан, ларгьы лыбжьы ҳаракцәамкәа дналагон. Ус, аибашьра аан иааҩуа иалагеит: "Ҭамара "рыцҳа", лхала лыбжьы рдуны аԥсышәала дцәажәоит ақалақь аҟны, ҳәа. Уи лхала лхы дацәажәомызт аха, дәқьанума, амҩаду аҿы аума лыбжьы зегьы ираҳаратәы аԥсышәала данцәажәоз, ишәаны аҭак ззыҟамҵози, ишаԥсыуааз дмыраргамаразы зҽыԥхьазкқәозгьы ыҟазар акәхарын.

Нас даҽакгьы ыҟан, лара ишҳалҳәаз ала, аҳҭнықалақь аҿы даанызкылоз: "Абра аԥсыуак аӡәы дыҟамкәа, аибашьцәа аԥсыуак аӡә далахар, дахьнеиуа имамкәа (днымхараз) – сышә аартын" - лҳәеит.

Тамара Платоновна Шакрыл.
Ҭамара Шьаҟрылԥҳа. Афото: Марина Барцыцԥҳа

Аибашьра аԥхьагьы, ашьҭахьгьы аԥсуаа ақыҭаҿ инхо рҿы ишаԥу еиԥш аҩны даныҟаз лыҩнашә ессымша ишаартыз, лыҩны инеихьаз иааихьаз ирдыруеит- ацаԥха шалмыркуаз, уимоу иҵрааны иаанлыжьуан. Аамҭақәа есымша еиԥшымызт, аха аибашьра анцаҵәҟозгьы ус ҟалҵозаарын. Лгәылацәа иргәамԥхозаргьы, уаха аҩбатәи аихагыла аҟнытәи длыбааны аҩны аҩналарҭа ашәгьы аартны инлыжьуан, уаха ԥшыхәра дыҟаны, еибашьҩык дзалымҵкәа ақалақь далаханы царҭа, ҿыҵәахырҭа имоур, лара зегь еицырдыруаз лышҟа ихы ԥхьеикырц дымҩахыҵразы.

© Foto / Марина Барцыцԥҳа
Лидиа Ҷкадуаԥҳа, Галина Ҭарџьман-иԥа (Копашевиӡе), Марина Барцыцԥҳа, Ҭамара Шьаҟрылԥҳа, Ҭали Џьапуаԥҳа, Алина Ачԥҳа.

Зыжәлар рзы зыԥсы ҭыхны изкыз, Ҭамара ахыхьчара лыгәгьы иҭашәомызт, иаҭахызар лыԥсгьы рықәылҵаҵәҟьон. 2004 шықәсазы рзы аилаҩеиласра аныҟала (иахьанӡа итрадициахарц акгьы згым "амчра агара" зыхьӡаҳтәыз), ажәлар еиҿамҳандаз, сара исхысрым, срыбжьаҟазап ҳәа днеит лара. Ноиабр 12 рзы дҳабжьыԥсаараны, уаха илҳәаз ажәақәа схашҭӡом: "Шәхацкы сцааит, ианамух сыда ԥсра ҟамлааит!", - лҳәеит. Ус иагьыҟалеит… Аҵыхәтәантәи ашықәс "харак снеиӡом, шықәсык еиҳа", лҳәон. Избан сзеилкаауамызт қәра дуӡӡакгьы лымамызт (лыгәгьы бзиан, 80 шықәсанӡагьы дзымнеит). Аҽны хьҭак ыҟамызт аха наԥхаз ҵаӷақәакгьы лымӷан, лнапқәа ааихьшьны, "маҷк сыхьҭшьуеит", - лҳәеит. Аԥсуаа ражәа иалоуп "сузӡатәуп" ҳәа, анырҳәо уи ухацкы сцааит, иухьша сыхьааит ауп иаҵанакуа. Курбанс, ӡатәс, ҳхацкыс лхы ҟалҵеит Ҭамара убасҟан. Лара ишылҳәаз еиԥш иҟалеит – лыда ԥсра ҟамло убри аҽны!

Ҳаиҳабацәа дааргәалашәацыԥхьаӡа ргәы рыхьны ирҳәоит: Ар ахьеибашьуа аԥҳәыс илкьысӡом, "Аԥсны, Аԥсны шылҳәоз" лыԥсҭазаара далҵит", ҳәа. Аха Ҭамара Шьаҟрылԥҳа дызнысыз амҩа ҽакала хыркәшашьа амамзар акәхарын, лхы ҳақәылҵаҵәҟеит, лҭахарала аграждантә еибашьра аанылкылеит. Лыгәнаҳа Анцәа иҳақәумҵан.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

178

Аиааира амш ҳабла ҭраа ҳаззыԥшыз аамҭан: аветеран Руфбеи Гәымба иеибашьратә мҩа

132
(ирҿыцуп 21:12 30.09.2020)
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи иеибашьратә мҩеи, игәалашәарақәеи лзеиҭеиҳәеит иашьа иԥҳа Наала Гәымԥҳа.

27 шықәса раҧхьа ҳаззыҧшымыз арыцҳара ҳаниеит аҧсуа жәлар: иҧшьоу ҳаҧсадгьыл бџьаршьҭыхла иақәлеит ҳҭоурых адунеи ианызхырц зҭахыз аӷацәа. Урҭ рышьҭа иахьа уажәраанӡа ихьааны, илаӷырӡышны ҳҭоурыхтә даҟьақәа ирнылеит. Уи имӷьаӡо хәроуп, имбаӡо лаӷырӡуп.

"Аӡәы сибандаз, сиаҳандаз ҳәа акәӡамызт абџьар зыскыз", - ҳәа ҳаиҿцәажәара хациркуеит Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

Гәымба Руфбеи Ражден-иҧа диит Гәдоуҭа араион Лыхны ақыҭан. Аибашьра актәи амшқәа инадыркны, егьырҭ иҩызцәа аибашьцәа реиҧш, аҵыхәтәанынӡа деибашьуан, аҧсреи абзареи дрыбжьагылан. Руфбеи аибашьра алацәажәара бзиа ибаӡом, ихазы акы аиҭаҳәара иҭахӡам, ихы ӡыригом. Аха усгьы гәалашәарақәак ҳзеиҭеиҳәеит.

"Аибашьра ианалагаз амш аҽны аҩны сыҟан, ҭынч ақыҭанхамҩатә усқәа сырҿын. Ус быжьқәак слымҳа иааҭасит, ицо-иаауа амашьынақәа рыбжьы цәгьахеит. Ахацәа зегьы ҳҽеидаҳкылеит иҟалаз арыцҳара атәы анеилаҳкаа. Абџьар ҳәа акгьы ҳамамызт, иҟаҳҵахуаз, иҳаулак ҳҽеиқәыршәаны ҳдәықәлеит. Абџьар змамыз Афон ҳааныркылеит. Сышьҭахьҟа иаанхеит сан, саб, сыҧшәма ҧҳәыс асаби дыкны. Сашьа еиҵыбгьы дгылт еибашьра, аха еиҳабык иаҳасабала иабжьызгеит, зеиҧш ҟамло егьыҟам, аҩны даанхарц. Ҭаацәарак рхала рааныжьра ҟаломызт, уимоу, аҩны иҳаман ахҵәацәа, урҭгьы хьчалатәын, ирхылаҧштәын," - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ҳәарада, аӡәгьы издыруамызт раҧхьаҟа изыниараны иҟаз. Еибашьуан уахи-ҽни, ирацәан ацәыӡқәа, рҩызцәа рываршьаауан. Уи еиҳау арыцҳара арбан, аха еснагь иаарҧшлатәын агәымшәара, агәкажьра зынӡа иҟаломызт.

Гагра аныргоз, Руфбеи дызлаз абаталион резерв ҳасабла уахь идәықәырҵеит. Гагра анҭадырцәы аӷацәа ирцәыргаз атехника рыманы ииасит Ешыраҟа. Еиҳабыс дрыман Гыцба Лаврент. Анаҩс иҵегь иӷәӷәаз аибашьыгатә техника "агаубицақәа" зыхьӡыз рзааргеит. Уи ала ахысшьа рыздыруамызт. Ҩымш-хымш рыла уи атәы рҵеит. Аӡәы имацара имч ақәхартә иҟамызт азы, ҩыџьа-ҩыџьала абри абџьар хкқәа ирыддыргылеит. Сангәылиа Асҭамыри Руфбеи еицын. Имҩаҧысуаз ажәыларақәа зегьы ирылахәын.

© Foto / из архива семьи Гумба
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

"Усҟан Кәтышьха ҳәа иахьашьҭоу аҭыҧ аҟны ҳаҟан. Сара агаубица аҟны абџьар еиҳабыс сыҟан. Асҭамыр зынӡа дқәыҧшын, 21 шықәса ракәын ихыҵуаз. Аха ифырхаҵареи игәымшәареи еснагь иџьасшьон, ахаан шәарак инубааломызт, игәы ӷәӷәан. Ҳабџьар ахьгылаз аӷацәа ирызгәамҭартә еиҧш ҳахылаҧшуан. Лассы-лассы рҭыҧқәа ҧсахны иҳаргылон. Аҭабиақәа ҳжыр акәын, уи даара ицәгьан, махәҿа мацарала ҳашәара иаҳжит. Ешыра аҭабиақәа анаҳажуаз ауха ақәа ӷәӷәаны иауит, аҳәынҵәа ҳалагыланы ҳаибашьуан. Аха уҧсадгьыл алахьынҵа унапы ианану иҟоумҵара иҟоузеи?", - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ешыра ишыҟаз ауп аибашьҩы қәыҧш Сангәылиа Асҭамыр дышҭахаз. Уи хьаа дуны, ахаан ихамышҭуа, Руфбеи игәалашәараҟны иаанхеит.

"Асҭамыр рыцҳа дҭахеит Шроматәи ажәылараан. Уи дызлеиҵбыз ала, еиҳа иахьшәарҭаз сара сцалон, аха уеизгьы, даангыломызт. Данҭахоз ауха аиҿахысрақәа рацәахеит, меихсыӷьрада ана-ара иҧжәон арҭҟәацгақәа. Ихы аагәеиҭарц иабжьызгеит, аха улахьынҵа узацәымцозаап. Ахы ихабжа амнахит. Иуаӷоу уи аҩыза дақәшәааит. Иҧсаҭа бзиахааит афырхаҵа," - ҳәа даақәыҧсычҳауеит Руфбеи.

Гәалашәарак иузҭагӡом аибашьҩы дызлагылаз, иибаз-иаҳаз зегьы аиҭаҳәара залшом. Аибашьра еибашьроуп, ацәыӡқәа аҧсыҭбарақәа ублала ианубо, ухдыррагьы аҽеиҭанакуазар акәхап. Аха урҭ арыцҳарақәа зегьы уҽруҭар, аиааира узымгеит ауп. Агәкаҳара – аҩбатәи уаӷоуп.

Маҷк иадымхаргьы аибашьра атмосфера рҽалырхуан Руфбеи дызлаз абаталион. Ишәаҳәон, икәашон, алаф еибырҳәон, ахәра змаз ахәрашәа изырҳәон, уи игәы арӷәӷәон, дахәышәтәуан. Руфбеи ирцәажәара цәгьоуп, ихы ӡыригом. Иҩызцәа рҟынтәи иҳаҳахьеит иара иҳаимҳәацыз хҭыск.

Кьалашәыр ақырҭуа бџьарҵәахырҭа иеихстәын, иагьақәшәеит, иҧыххааса иқәҵан. Уи афырхаҵаразы ианашьоуп Агәымшәаразы амедал. Ари ахҭыс анцәырызга, еиҭеиҳәар акәхеит.

"Ахысразы адҵа ҟаиҵеит Аслан Кәабахьиа. Даара исшәеит, иззеит. Гаубицала ахысра мариам, уанхыс – иақәшәароуп. Анцәа имчала иақәшәеит. Уи абжьы иахьа уажәраанӡагьы слымҳа иҭаҩуеит. Ҳаздгылаз абџьар абжьы улымҳа ҵнахуан, ухшыҩи угәи арҵысуан, убри аҟара абжьы бааҧсын, ачҳара уадаҩын, удагәахар алшон", - иҳәоит аибашьҩы.

Ҭемыр Ажьиба
© Фото : Саида Жьиԥҳа

Абџьар анага-аагара цәгьан, амашьына иацраҳәаны акәын ишеиҭаргоз. Аха амашьына аҟамзаара еиҵанархон.

"Ажәылара ҟалацыҧхьаӡа ҳабџьар ҳаманы ҳнаскьар акәын. Ҽнак адҵа ҟарҵеит Гал араион Сванетиа ахаларазы. Убраҟа даара ишәарҭан, аӷа дахьцәыҵатәаз уздыруамызт, иахьабалак хаҳәран. Аха Анцәа ҳихьчеит, ҧсҭбара ҳамамкәа ҳлыбааит", - ҳәа игәалашәоит аветеран.

Абас ирацәоуп аибашьҩы игәалашәарақәа. Урҭ реиҭаҳәара мариам, ргәаларшәара хьаауп. Урҭ зегьы рылацәажәара уахьӡом, иагьзалшом.

Афырхацәа рыбзоурала иааигәахеит Аиааира амш - рыбла ҭраа, ргәы хыҭ-хыҭуа зегь ззыҧшыз аамҭа. Уи амш иацын агәырӷьареи агәырҩеи, аӷа наӡаӡа дықәцан ҳаҧсадгьыл.

Аиааира амш Руфбеи даҧылеит Гал. Уи еиҳаз гәырӷьара ыҟазма зегь рзы! Аха араҟа, ахацәа зегь рзеиҧш, инымҵәаӡеит Гәымба Руфбеи изы аибашьра. Уи ашьҭахьгьы резервист ҳасабла, Аҧсны ахы-аҵыхәа ампыҵахалаҩцәа рықәцаразы арыцқьарақәа зегьы дрылахәын.

132
Надписи времен ОВНА 1992-1993 гг. на мостах в Гудауте.

"Ҳара ҳҭынчраз", мамзаргьы Аиааира амш азхәыцра

123
(ирҿыцуп 21:40 30.09.2020)
Аиааира амш азгәаҭара сынтәа лымкаала илзацу ахьаа ҳацеиҩылшеит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Цәыбра 27 рзы Аԥсны аҳҭнықалақь анҭадырцәы нахыс, Аиааира ацәаара ҳнахьыԥшит. Даҽа хымш рнаҩс, цәыббра 30 рзы ҳбираҟ Егры ахықәан Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа иахадыргылеит ҳаибашьцәа. Аԥсыҭбарақәа шырацәазгьы, зегь акоуп иҟан ҵҩа змамыз агәырӷьара.

30 сентября 1993 года
© Фото : предоставлено Госмузеем Абхазии

Ииашоуп, аиааира ахыԥша инаваргыланны атрофеигара захьӡыз ҳабла иаахгылт. Исаҳаҳьан аха, ари шымҩаԥысуаз сыла иамбацызт. Уи апроцесс акыраамҭа имҩаԥысуан. Атрофеи анынҵәа, асовет аамҭазы иргылаз аҳәынҭкарратә хыбрақәа "сара истәуп" рыхҵара, жәабала ауадақәа раанкылара уҳәа, аибашьра ашьҭахь иҵоурамыз ацәырҵрақәа рацәан, уимоу урҭ еимакны ҳаамҭазгьы ауаҩшьра аныҟало убап.

Аӡыдара, алашара аҟамзаара, уҳәа ажәлар аџьахаџьафа аамҭа иҭагылан аибашьра ашьҭахь, нас аблокадагьы аарзацлеит. Абас шакәызгьы, аибашьра ашьҭахьтәи агәыӷрақәа рацәан, иахьа ҳаиӷьымхар уаҵәы ҳәа ихәыцуан. Ииуан ахәыҷқәа, аҭаацәара иалалон арԥарцәеи аҭыԥҳацәеи, избанзар иҟан гәыӷрак аԥсҭазаара арҿиаразы.

Абар уажәшьҭа 27-тәи Аиааира амш ҳаԥылоит, аха иахьеиԥшгьы сгәы алаҟамкәа сгәалашәом. Жәлар Реизара адепутатцәа азаҭҭаразы ирыдыркылаз ақәҵара агәызианра иасимволуп ахьӡзаргьы, аибашьра аветрен "иҟаиҵазаалакгьы" уи даҵанкуа иахьыҟалаз сшьара саақәнарҟьеит. Изҳәада аветеран иџьбароу ацәгьоурақәа дрылахәзароуп ҳәа? Аветеран дҿырԥшыгазар акәымзи, ҳарҭ ҳхәыцрақәа ааҳәит акәымзар. Аиааира азықәԥара символуп, уи азы аибашьцәа рхы ақәырҵоит, ауаҩы иԥсҭазаара аҿахҵәара трагедиазаргьы, аԥсадгьыл азы аҭахара иԥшьоу усны иԥхьаӡоуп.

Аиааиреи ахақәиҭреи ашәақәа рзызкхьоу апоетцәа маҷҩым, аха иахьатәи амш азы сазааҭгылоит зегь ирылыҳәҳәо ҳәа исыԥхьаӡо жәеинраалак. Аибшьра аамҭазы хабарда ибжьаӡыз апоет Таиф Аџьба ипоезиаҿы усҟакгьы ирацәам аибашьра атема, ҳанхәыҷыз ашәаны иаҳҳәон "Ҳар рзы ашәа":

Ирзыскуеит са сашәа

Ҳаԥсадгьыл зыхьчо –

Ҳаруаа – аиааирахьтә

Аиааирахь ҳазго.

Усҟан ҳара ари ашәа ззаҳҳәоз Асовет ар ракәын, еиҳаракгьы Аџьынџьтәылатә аибашьра ду аҿы Аиааира амшныҳәа маи 9 аназгәарҭоз ашколтә хор инанагӡон. Ари ашәа иахьа ибжьаханы иҟоуп, шамаха инарыгӡогьы сгәалашәом. Ажәеирнаала кьыԥхьын 1979 шықәсазы аизга "Амҩа иқәу" аҿы.

Таиф Аджба с супругой Риммой Когония
© Фото : из личного архива семьи Аджба

Аибашьра анеилга уаанӡа ирымбацыз ҿыцбарах ибаны ицәырыргеит "Ихнымҳәыз аибашьҩы ибжьы" захьӡу апоет иажәеинраала.

Хьӡи-ԥшеи сҭахымызт

Изгарц еибашьрала –

Аибашьра – нибахра

Иалоузеи хьӡыс!

Ахьӡ-аԥша соур

Сҭахын даҽакала –

Аха, снамгылар ҟамлеит еибашьҩыс …

Абас далагоит апоет ихнымҳәыз аибашьҩы имонолог. Ари ажәеинраала ҩын аҭынч ԥсҭазаараҿы, апоет-лирик дазхәыцуазма иҟалашаз, аибашьра ашьҭахь аидеиақәа рыҽшырыԥсахуаз идыруазма? Изиҩзеи, иара "сшәыҳәоит, акымзарак шәмырӡын ишәысҭаз, убри сара сзыҳәан иреиӷьу баҟоуп" ҳәа? Ҳара ҳаибашьра иазку ажәеинраалақәа маҷым, аха аҭынч ԥсҭазаараҿы иаԥҵаз апоет Таиф Аџьба ирҿиаз, афилософиатә хәыцрақәа рыла еибыҭоуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Араҟа иҟаӡам, баша апатриотизм арцыхцыхразы иҳәоу ажәа еизадақәа. "Ихнымҳәыз аибашьҩы ибжьы" раԥхьаӡа ианылеит 1984 шықәсазы иҭыҵыз аизга "Уахынлатәи ашәҭ". Аибашьра дазхәыцуазма усҟан апоет, мамзаргьы аҭоурых иахыԥхьаӡалахахьаз егьырҭ аибашьрақәа дыргәылаԥшны аибашьҩы ихәыцрақәа ҳаҵеиҳәоу? Аҳәара уадаҩуп. Ари ажәеинраала усҟан ианҭыҵыз сшаԥхьахьазгьы, зегь акоуп, иахьеиԥш иҵарны исыдыскыломызт.

Исылшеит иҳажәлаз

Аӷа цәгьа инкылара,

Саҵамхт исуалыз –

Ахаҵа иуахҭа.

Дыԥхасҵеит уи

Уаҳа игәахымлартә ақәылара,

Аҵыхәтәан

Сызгашазгьы сықәшәеит схаҭа…

Сгәанала, арҭ ацәаҳәақәа иҭахоз зегь зызхәыцуаз акәын. Усҟан акыр иҵарын аԥсадгьыл абзиабара. Абар, 27 шықәса рнаҩсан, ҳаззеибашьуаз ааҳхашҭызшәа, уаанӡа иҟаҳҵахьаз азымхошәа, Жәлар Реизара ирахәым рықәҵара гәыбжьыхганы иааҳзыҟалеит. Ҳаԥсҭазаара еиӷьызтәуа азакәанқәа аԥырҵоит ҳәа ҳабжьы заҳҭо адепутатцәа "ауаа аҵеиџь иҭажьны рыԥсҭазаара иалызхуа" ирықәу ашықәс абжа рхырхуеит иветеранцәоуп ҳәа.

Сара сызҿу уаанӡа депутатс иҟаз, абизнес знапы алакыз Урыстәыла атәылауаҩ Сергеи Клемантович иҩыза ԥҳәызбеи иареи рҭарха еиҿызкааз ҳәа иԥхьаӡоу Нодик Кәыҵниа иус ауп. Абри мацарагьы азхоит, аиааира амш азы "ҳамҭас" иҳадыргалаз азаҭ аԥсҭазаара угәы ахнаршәартә еиԥш аҟаҵаразы. Аамҭа-аамҭала аинвестпрограммазы аԥара аҳәара ҳахьцо Урыстәыла анапхгара зыршнахаша аус. Ауаа аҵеиџь иҭажьны рышьра, даара игәаӷьыуацәаз ацәгьоурақәа ирхыԥҳьаӡалоуп, насгьы уи Жәлар Реизара адепутат даналаҟьашьу. Абар амнистиа уаанӡатәи адепутат инаҭоит алшара, иқәу 16 шықәса рҟынтәи ааба нахыхны, ихиго аркьаҿра. Инхаз ԥшьы-шықәса џьара акы азихәыцышт.

Аиуристцәа ражәақәа рыла, ирацәоуп сынтәатәи амнистиа зхы иақәиҭнатәуа ацәгьоуцәа: арҳәцәа, ауаа рӷьычра иалахәыз уҳәа, деибашьуан, ма Кәыдры аҭарцәра далахәын ҳәа асправка знапы иаку абахҭа аҟынтә иоужьхоит, иара убас, аусҭҵааҩцәа рнапы злаку ашьауӷатә усқәагьы аанкылахоит аветеранцәа ирыдҳәалазар. Иазхәыцуада, ацәгьуоцәа рхарала иҭахазаи, ааха заузи ргәакьацәа рлахьынҵа. Ирхәыцуазеишь урҭ? Ашьоура рҽазыршәома? Дара рыбжьара аветеранцәа рҭаацәа ыҟамкәа иҟоума? Абарҭ азҵаарақәа зегь сгәы бжьырхуеит "ҳаззеибашьи" аасгәахәуа.

Иалшон ҽакала

Сынхар хьыӡла-ԥшала,

Аха, шәара шәҭынчраз –

Сынхоит еибашьҩыс –

абас ихыркәшоуп апоет Аџьба аибашьҩы изикыз ажәеинраала. Ари иҭахоз зегь рхәыцрақәа ракәын.

Ҳара ҳакәзар, ҳҭынчраз иҭахаз ридеиақәа рыцәхьаҵра амҩа ҳанушәа снарбоит ҳаԥсҭазаараҿ имҩаԥысуа саԥшны сцәажәозар. Абас иҟоуп Аиааира амш 27 шықәса ахыҵра ашҭа ҳанылагылоу аамҭазы.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

123

Sputnik апресс-центр аҟны еиҭарҳәоит аԥсуаа рҿы аӡахәааӡара аҭоурых

10
(ирҿыцуп 20:21 01.10.2020)
Жьҭаара 2 асааҭ 14:00 рзы Sputnik Аԥсны амультимедиатә пресс-центр аҿы имҩаԥгахоит Фарид Кәабахьиеи Николаи Ачбеи рышәҟәы "Ажәытәан аԥсуаа рҟны аӡахәааӡареи аҩыҟаҵареи" иазку апресс-конференциа.

Апресс-конференциа иалахәуп:

  • Фарид Кәабахьиа – аҭоурыхдырыҩ, Аԥсуаҭҵааратә институт анаукатә усзуҩ;
  • Николаи Ачба – "Аԥсны аҩқәеи аӡқәеи" адиректор хада.

Амассатә-информациатә хархәагақәа рхаҭарнакцәа ааҳаԥхьоит апресс–конференциахь (аҭыӡҭыԥ: ақ. Аҟәа, Пушкин имҩ. 16, абизнес-центр "Гәдоу Плаза", 5-тәи аихагыла).

Аккредитациа ҟалоит абри аҭел ала: +7(940) 926 00 00

Азыҳәа анашьҭразы аелектронтә ҭыӡҭыԥ: info.abk@sputniknews.com

Иара убасгьы шәара ишәылшоит апресс-конференциа алахәылацәа зинтерес шәымоу азҵаарақәа рышәҭарц Sputnik Аԥсны асоциалтә ҳа Facebook аҿтәи адаҟьаҿы мамзаргьы аелектронтә ԥошьҭахь инашьҭны: info.abk@sputniknews.com

10