Учебник Анбан

Хамыжә уҽдыр: абызшәатә проблема аӡбаразы згәаҭақәак

304
(ирҿыцуп 14:57 11.09.2020)
Аԥсуа бызшәа зҭагылоу ауадаҩрақәеи урҭ рыӡбаразы мҩақәас илхтәуи ртәы дазааҭгылоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Ӡаӡ Дарсалиа имоуп зеиӷьыҟам ажәабжь, уаҟа анкьа иӷарыз, нас "зыԥсы злалаз" афырхаҵа хада Кьымпал Кьапаҿ, иҿаԥараҿы изыкныҳаз ихамыжә дасны "Хамыжә уҽдыр" иҳәон, инысымҩа ихамышҭырц азы.

Абри зысгәалашәаз, малла акыр ҳбеиахазаргьы, асасааирҭа дуқәа зауз ҟалазаргьы, иаҳхамышҭыроуп ҳара иаҳтәу, ҳабдуцәа агәыԥхыш иадкыланы ирҿадырхәыз ҳхатәы бызшәа. Макьана ҵарадыррала изыхҟьо ҭҵаамзаргьы, аԥсуаа ҳхатәы бызшәа аганахь аҟәыншьареи атәамбареи шьҭаҳкааит. Аамҭа рацәа ҳацәцеит, цәажәарада иҟаҵоу рацәамкәа "ҳбызшәа ыӡит" шеибаҳҳәоз. "Хамыжә уҽдыр" аасгәалашәоит ари азҵаатәы саназхәыцуа. Анкьа Сталини Бериеи рхаан, аԥсшәа аҳәара аныҟамлоз, мчыла ақырҭшәа анаҳдырҵоз ҳаҿагыланы, ҳбызшәа камыжькәа ишааҳгоз, анаҩстәи ашықәсқәа рзы хырҩа азаҳуа ҳалагеит.

Асовет аамҭазы ақалақь ахь ииасыз аԥсуаа рӷьыраҩык рыхшара рхатәы бызшәа уамак ирзышьҭымкааит, уимоу иара аинтеллигенциа рыбжьара зыхшара аӷьараҳәа аԥсшәа рҳәо иззыҟамҵазгьы ыҟоуп. Ус шакәызгьы, асовет аамҭазы аԥсуа қыҭақәа рыԥсы злаҭаз ала, абызшәатә ҭагылазаашьа иахьатәи иаҿҳарԥшуазар, акыр еиӷьын.

Зегь реиҳа иуадаҩу аамҭа ахҭнагоит ҳхатәы бызшәа иахьатәи аамҭазы. Сара сгәаҭарақәа рыла, акырынтә ишысҳәахьоу еиԥш, аибашьра ашьҭахь, ақыҭа хуааданы ианыҟала, аԥсуаа ақалақь ахь ииасит. Ақалақь аҿы, аԥсшәа егьырҭ абызшәақәа, еиҳаракгьы аурысшәа ацәқәырԥа иаҵанарӡуа иалагеит. Зегь реиҳа ирыцҳара дуу, аԥсшәа здыруа ани аби рыхшара рхатәы бызшәала ирмацәажәо иааҟалеит, хыхь зыӡбахә сҳәахьоу аҟәыншьара иахҟьаны.

Афак фактуп, аха аҳәынҭқарра зыҟоу, хаала ианамулак, аԥҟарақәа рыла абызшәатә политика мҩақәнаҵозароуп. Абраҟагьы, ҳара арҭ ашықәсқәа рзы анапхгара ҭыԥ аанызкылоз рахьтә, абызшәатә политика акыр ишхадоу еиҳарак алхрақәа раамҭазы ауп ианырҳәо, нас амчраҿы ианааилакгьы иаархашҭуеит. Абас шакәугьы, ҳара азин ҳамаӡам иамуазар ус иҟаз ҳәа азҵаатәы акажьра.

Сынтәа Аԥсны аҵарадырра аминистр Инал Габлиа "аԥсуаа, шәыхшара аԥсуа школ иашәҭ" ҳәа иҟаиҵаз адҵа иалҵыз аҭыӡшәа ашьҭахь, ахдырра аганахь еиҳагьы ҳашкәадахаз ааԥшит, адҵа ахаҭа азакәантә шьаҭа амамзаргьы.

Иҟаҵатәузеи са сгәанала? Зегь раԥхьаӡа иргыланы Аԥсны ахада, "Аҳәынҭкарратә бызшәазы азакәан" 2-тәи ахәҭаҷ еилаганы анапхагара ҭыԥқәа зиҭаз ачынуаа ԥхьатәара ишьҭыроуп, урҭ рҭыԥан аҳәынҭқарратә бызшәа здыруа, ианаало аҵара змоу аус иахаргыланы. Аԥсны аиҳабыра реизарақәа, азакәан ишаҳәо еиԥш, ԥсышәала имҩаԥыргалароуп. Абри азы иаҭахым аԥара аныхра, ари хәыда-ԥсада иҟауҵар зуа усуп. Абас иҟалар, Аԥсны аҳәынҭқарратә бызшәа астатус акыр иҳаракхоит, нас аҭаацәа ирбоит, рхәыҷқәа андухалакгьы, рбызшәа рзымдыркәа аусура аԥшаара шырцәыуадаҩхо.

Аҩбатәи, ари аҵарашықәс ахьыгӡара уадаҩхаргьы, иааиуа ашықәс азы, Аԥсны аҭоурых ахәбатәи акласс инаркны, хәҭа-хәҭала ишаны классцыԥхьаӡа ашколхәыҷқәа ԥсышәала иахысуа иҟаҵатәуп. Ишыздыруа ала, ари арҵага шәҟәы аус адуланы иҟоуп. Аҭыжьра егьа харџь агаргьы, Аԥсны аҭоурых ԥсышәала акыр иарҿиоит ашколхәыҷқәа рлексика. ААУ аушьҭымҭацәа рахьтә имаҷҩым ари амаҭәар ԥсышәала иаԥхьарц зылшо.

Уаанӡатәи аҵарадырра аминистр Адгәыр Какоба иҳаиҭахьоу аинформациа ала, аус адулоуп иара убас "Аԥсны агеографиа". Ус анакәха, ирхианы иҳамоу ҭыжьны ашколхәыҷқәа зыԥшрак ҟамҵакәа ирыдгалатәуп.

Ихԥахаз, аԥсуа школ иҭало ахәыҷқәа абышәа здыруеи иззымдыруеи хаз-хазы иртәатәуп. Иахьа ҳара иҳамоу "Анбан" иара убас, егьырҭ аиҵбыратәи аклассқәа рҿы иҟоу аԥсуа рҵага шәҟәқәа аԥсшәа здыруа рзоуп изеиқәыршәоу. Ус анакәха, ҿыц абызшәа аҵара иалаго ахәыҷы изы иҭыжьтәуп даҽа рҵага шәҟәык. Абызшәа здыруеи иззымдыруеи дырҵара еиуеиԥшым методикоуп, рырҵага шәҟәқәагьы хазызароуп. Аиҵбыратәи аклассқәа рҿы Аԥсны аԥсабара иазку амаҭәар иуадаҩым лексикатә рбагала иҭыжьны иҟалароуп рацәак иахымгакәа, уаанӡа аҵара зларҵоз акыр иуадаҩын алексика аганахь.

Абри ахәышықәса акгьы ҟамҵаӡакәа аамҭа анҳацәца, ҳбызшәа аԥсуа ҳәынҭқарраҿы иамоу апозициақәа еиҳагьы иԥсыҽхоит.

Ҳазҭагылоу аамҭазы Аҟәа ашколқәеи ахәыҷбаҳчақәеи рҿы изҭаху зегь аднамкыло иҟоуп, избанзар ақыҭақәеи араионқәеи рҟынтәи арахь аусуразы иаауа рацәаҩхеит. Сара сгәаанагарала, ари азҵаатәы аӡбароуп еиҳарак иуадаҩу, избанзар, ақыҭа иахьа аекономика аҿиара излалахәым ала, ауаҩы уа аԥарарҳара ицәыуадаҩны дҟалеит. Анаплак маҷқәа раартра, ақыҭанхамҩатә проектқәа адгылара рыҭара уҳәа, Аԥсны аиҳабыра абри зегь реиҳа ихадоу программаны иалыркаароуп.

Аҳәынҭқарратә бызшәа азҵаатәы ҳаналацәажәо, уи аԥсуаа рымацара ирызкымзароуп. Иахьа иаԥсыуам ашколқәа рҿы аԥсшәа иахысуеит, аха иазоужьу асааҭқәа маҷуп, ус анакәха, аурыс, аерман шкоқәа рҿы аԥсуа бызшәа асааҭқәа ырҭбаатәуп. Хымԥада, арҭ азҵаатәқәа афинансқәа зықәхарџьтәу ракәхоит. Ҳбызшәа аҟазаареи аҟамзаареи излаҭагылоу ала, ҳтәыла абиуџьет акыр еилыршәшәаны, аԥсуа бызша арҿиара иазоурыжьроуп аԥара, еиуеиԥшым апроектқәа рынагӡаразы, аха анагӡашьа ахылаԥшра ду аҭаны.

Сеиҭазыгьежьыр сҭахуп, зегь раԥхьаӡа иргыланы, аԥара зҭахым ҳәа сызҿыз ҳчынуаа ҳәынҭқарратә бызшәала аус руа аҟаҵара, анаҩсан, Аԥсны аҭоурых ԥсышәала ҳашколхәыҷқәа рыдгалара. Абарҭ аҩбагьы хара имгакәа ианалмыршаха, егьырҭ сызлацәажәоз рҿы ҳзынаӡаӡом. Аԥсны аҵара аминистрра,  аҵарауаа адгаланы, иазԥырҵәароуп хәышықәса рыҩнуҵа иҟаҵатәу азы апрограмма.

Абарҭқәа рыдагьы, Аԥсны акультуратә усмҩаԥгатәқәа зегьы ԥсышәала мацара рымҩаԥгара хымԥадатәиуп, афилармониаҿы имҩаԥысуа аконцертқәа, аиԥыларақәа ԥысшәала иҟазароуп, уи ахылаԥшра анаҭароуп Акультура аминистрра. Аԥсуа театрқәа рҿы ахәыҷтәы спектакльқәа рхыԥхьаӡара еиҳазароуп, ашколхәыҷқәа рбызшәеи ркультуреи аршәразы.

Аԥсуа телехәаԥшраҿы ажәабжьқәеи, иактуалтәу акы-ҩба дырраҭара рыда, атематикатә программақәа зегьы ԥсышәала мацара ицалароуп. Акыр игәыгәҭажьуп атопонимика маҷ, азакәан шыҟоугьы, ҳақалақьқәа рҿы икыду аҩырақәа рӷьырак тәым бызшәала икыдуп.

Абарҭқәа зыхҟьо, абызшәа аргәӷәара зуалу атәыла анапхгара ҳазлацәажәо азҵаатәы гәыгәҭажьны ирымоуп азоуп. Аԥсуа интеллигенциа партиала рҽеиҩашаны иҟазаргьы, абас иҟоу апроблемазы еицҿакны рпозициа аадырԥшыроуп.

Хамыжә уҽдыр рымҳәеи, ҳара ҳабдуцәеи ҳабацәеи иныҟәыргоз абызшәатә культура, ахьыԥшымра анҳау, ҳнагәыҵасны икаҳажьыр, агәнаҳа ду ҟаҳҵоит, убри аҟынтә, ари ахәышықәса идеиа хаданы иқәгылароуп аҳәынҭқарратә бызшәа иахәҭоу аҭыԥ аҭара.

Аинвестпрограмма абзоурала иргылахо ахыбрақәа атәым бызшәа рыҩныҩуа ианыҟалалак, аҵакы ыӡуеит ҳара ҳаззеибашьуаз.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

304

Есымша исыцу сҩыза: апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара

49
(ирҿыцуп 11:20 23.11.2020)
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны апоет Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара иазикит.

Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанааи Анатоли Лагәлааи

Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.

Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!

- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.

Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!

- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!

Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.

Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанаа иҩызцәа рыгәҭа

Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.

Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!

Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!

Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!

- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!

- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.

Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!

Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!

Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!

Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:

- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!

- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!

Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.

"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.

Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,

Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,

Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,

Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!

49

Цуца Аҳəԥҳа: аҵаҩы арҵаҩы ибла дхыԥшылозароуп, лабҿаба еимадазароуп

214
(ирҿыцуп 10:15 22.11.2020)
Нестор Лакоба ихьӡ зху Аҟəатəи ажəабатəи Ашьхарыуаа рышкол аҟны аус зуа, Аԥсны зҽаҧсазтəыз арҵаҩы Цуца Виссарион-иԥҳа Аҳəба аиҿцəажəараҟны дырзааҭгылоит ҳазҭагылоу аамҭазы аҭыԥ змоу аҿкчымазара аҵаҩцəеи, арҵаҩцəеи, аҭаацəеи ишырныԥшыз, иара убас лзанааҭ аҷыдарақəа ртəы.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

- Цуца Виссарион-иԥҳа, адунеи иалаҵəаз аҿкчымазара иахҟьаны ашколқəа рҟны имҩаԥысуаз аҵаратə процесс еиԥҟьоуп, уи уадаҩрақəас ицəырнагазеи, ишԥарныԥшуеи аҵаҩцəа рҵарадырра аизырҳараҿы?

- Ҳəарас иаҭахузеи ари аҭагылазаашьа аҵаҩцəагьы, арҵаҩцəагьы, аҭаацəагьы ирнымԥшырц залшом, ԥсыхəа змам акакəны иҟалеит, аҵарадырра знапы алаку зегьы гəҭыхас иҳамоуп. Онлаин арежим ала, аҭелқəа рыла ахəыҷқəа разыҟаҵара, адҵақəа рыҭара нап аркуп, аха уи еиззырҳауа акакəым. Сара аиҵбыратəи аклассқəа рҟны аус злазуа ала, ибзианы избарҭоуп ахəыҷи арҵаҩи аԥхарра рыбжьазар шакəу, урҭ еснагь еимадазароуп. Ахəыҷы арҵаҩы ила дхыԥшылозароуп, арҵаҩы ахəыҷы ила дхыԥшылозароуп, дихəаԥшуазароуп, аҩышьа, аԥхьашьа инацəкьыс нақəкуа, дырҽеиуа дцозароуп. Ари аҩыза аҭагылазаашьа аԥхьаҟа ҳҳəыҷқəа абакылнаго ҳəа зегьы хьаас иҳамоуп.

Цуца Ахуба
© Фото : предоставлено: Сырмой Ашуба
Аԥсны зҽаҧсазтəыз арҵаҩы Цуца Виссарион-иԥҳа Аҳəба

- Абри аамҭа иалагӡаны шəҵаҩцəеи шəареи аимадара шшəыбжьоу ҳасаб азуны, рҵара аус еихьӡара ҳəа акраманы ижəбома?

- Иҟоуп аҭаацəа рхəыҷкəа напы рыдкыланы, ирыдтəаланы рыдҵақəа рыцҟазҵо. Аха, еиҳараӡак аҭаацəа ирылшаӡом, аус зуа ыҟоуп, хəлаанӡа ахəыҷқəеи аҭаацəеи изеибамбо ыҟоуп. Убри азы ахəыҷқəа еиҳа изцəыуадаҩу еиҳахеит, иззымариоу реиҳа. Ахəыҷы еиҳа аҭакԥхықəра иднаҵоит ашкол аҟны даныҟоу, аҩны даныҟоу днатəоит, днагылоит, уиаҟара ихы дацклаԥшӡом. Иреиҳау аҵараиурҭақəа ирҭоу рҭагылазаашьа хазуп, еиҳа иазҿлымҳаны иазнеиуеит рҵаратə процесс.

- Шəара имаҷымкəа абиԥарақəа еиҵашəааӡахьеит, шəџьабаа акыр ирацəоуп. Иаҳҳəозар, шаҟа шықəса ҵуеи уажəшьҭа шəзанааҭ ала аус шəуеижьҭеи?

- Уажəшьҭа 50 шықəса инареиҳауп ахəыҷқəа нап рыдкыланы рааӡара саҿуижьҭеи. Аҭаацəа змоу ауаҩы иҭаацəа рыда дышхəарҭам еиԥш, ахəыҷқəа рыда ухəарҭаӡам. Абыржəы аҩны ҳаҩнахеижьҭеи, сааҟəымҵӡакəа ахəыҷқəа роуп сзызхəыцуа, сыла ихгылоуп еснагь. Ирҳəоз-ируаз зегьы сгəалашəоит, ашкол аҟны аус анууа ахəыҷқəа бзиа иубароуп, бзиа иумбакəа гəыла-ԥсыла аус рызудулаӡом. Ахəыҷқəа анааԥсогьы ыҟоуп, усҟан лафк нараҳəаны, иаарччаны аусура иналасыргалоит. Ахəыҷы дук иаҳасабала пату-ҳаҭыр иқəҵаны уиацəажəозароуп, уи ахəыҷы имнырырц залшом.

- Шəара шəырҵаҩратə ԥсҭазаараҿы иарбан ҟазшьа ҷыдарақəоу иалышəкаауа, еиҳа зҿлымҳара зышəҭо?

- Еснагь уҽырԥшӡаны ахəыҷы уҽиаҟаратəны уцəажəозароуп, уи лымкаала сацклаԥшуеит. Аԥшьбатəи акласс иалганы маҷк ианеизҳалак, иҟəышхо ианалагалак, уҟазшьа ааԥсахны маҷк иаарымчшəа рацəажəара уалагоит. Убри анаҩсан, актəи акласс аҟны ианааҳго иаҳбарҭоуп, насгьы аҳəыҷбаҳчеи рҭаацəеи рыда уаҩ дзымбац ахəыҷқəа рҟазшьа шхазу, ишəаӡыӡо, иԥхашьо, иҟəиҭ-ҟəиҭӡа ианынатəо аамҭазы уаргьы уҽраҟаратəны ацəажəара уалагозар ауп, есииуа ҳрыциуазароуп ҳəа лафны исҳəалоит зны-зынла. Нас, амшын ацəқəырԥа еиҳа-еиҳа ишеиҳахо еиԥш, хəыҷы-хəыҷла уҟазшьа ааԥсахуа унапқəа нарыкəыршаны ԥхьаҟа иугозар ауп. Ахəыҷы мыцхəы иахьырхəрагьы сҟазшьаӡам сара. Аурокқəа рыбжьара аԥсшьарахь иандəылҵлак, аӡəаӡəала иааганы срацəажəоит, срылабжьоит, рҭаацəа дара гəыӷырҭас ишрымоу, идмырԥхашьарц, аҵара бзианы ирҵарц шырҭаху расҳəоит.

- Акыршықəса ҵуеит шəзанааҭ бзиа ибаны, шəыԥсы ахҭынҵаны, ааԥсарак шəынмырԥшкəа шəааиуеижьҭеи. Иаҳҳəап, егьырҭ ашықəсқəа ирҿырԥшны ҳахəаԥшуазар, раԥхьа аҵара зшəырҵоз ахəыҷқəеи уажəтəи ахəыҷқəеи еиԥшымзаарас, ҷыдарақəас ирымои?

- Ҳəарас иаҭахузеи, ахəыҷқəа аамҭа рҽақəыршəаны ицозар ҟалап, уи азы ахара ҳазрыдҵом. Ахəыҷы дани инаркны дшысабиӡоу ахəыҷбаҳчахь игара, даҽаӡəы диааӡартə еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵара, абри сара тəымнапык дааӡазшəа азысыԥхьаӡоит. Урҭ уиаҟара аԥхашьара рылаӡам аҩны иааӡаз ахəыҷқəа реиԥш, рҟазшьақəа еиқəшəаӡом, еиԥшӡам. Ахəыҷбаҳчақəа хымԥада адырра рнаҭоит, иааӡоит, аҩра, аԥхьара, аԥхьаӡара, ажəеинраалақəа ахьыддырҵо рацəоуп. Уажəтəи аамҭазы, шəымбои, аҭелқəа рыҽрыдырцалоит, раамҭа иахнагоит, рҟазшьақəагьы аԥсахуеит. Зҟазшьа зыԥсахыз ахəыҷгьы дгəыгəҭамыжькəа хылаԥшра иуҭароуп. Артист асцена данықəу еиԥш, ахəыҷқəа раԥхьа дыхəмарроуп арҵаҩы.

- Цуца Виссарион-иԥҳа, шəҵаҩцəа рахьтə уажəшьҭа иҟоуп иандуцəоу, иабдуцəоу, зыуаҩыбжара инҭысхьоу. Дареи шəареи шəанеибабо шəгəалаҟазаара зеиԥшрои, цəаныррақəас ишəызҵəырҵуеи?

- Ашкол ианалго, аҵыхəтəантəи аҵəҵəа аныҟало, раԥхьатəи рырҵҩык лаҳасабала еснагь ус расҳəоит: "Арҵаҩы изы еиҳау гəадура ыҟаӡам данубо уивсны умцакəа аԥсшəа аниауҳəо, убри аҟынтə, шəҳавымслан, аԥсшəа ҳашəҳəала" - ҳəа. Аԥсшəа самҳəакəа, сыргəыдмыҳəҳəалакəа исывымсыц сҵаҩцəа.

- Ҳаиҿцəажəара ишьҭнахуа азҵаарақəа рацəоуп, аха ахыркəшамҭазы иҳаҳарц ҳҭахуп шəара шəзеиӷьашьарақəа.

- Сара аҭаацəа рахь, ахəыҷқəа рахь схы нарханы исҳəо убри ауп, абыржəы ҳазҭагылоу аамҭазы агəабзиареи аманшəалареи Анцəа ириҭааит. Агəабзиара аныҟала, зегьы ҟалоит, рхатəы бызшəа рхамшҭуа, рыԥсадгьыл иаԥсаны иаҵагыло аманшəалара Анцəа ириҭааит!

- Иҭабуп ҳаиҿцəажəаразы, аманшəалара шəыцзааит!

Иара убас шәаԥхьа ҟалоит:

214

Аԥсны акоронавирус аламырҵәаразы аԥкра ҿыцқәа ирыцҵоуп ажьырныҳәа 12-нӡа

4
(ирҿыцуп 22:20 24.11.2020)
Аԥсны акоронавирустә чымазара ҿкы аламырҵәаразы иназыцҵоу аԥкрақәа ралагаларазы адҵа инапы аҵаҩын жьҭаара 13 рзы, урҭ рыҿҳәара нҵәон абҵара 24 рзы.

АҞӘА, абҵара 24 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа аусдҵа инапы аҵеиҩит. Уи инақәыршәаны аԥкырақәа рыҿҳәара инахахоит 2021 шықәса ажьырныҳәа 12 рҟынӡа ҳәа аанацҳауеит ахада исаит.

Аусдҵа анапы аҵаҩуп Акоординациатә штаб 2020 шықәса абҵара 20 азтәи аӡбра шьаҭас иҟаҵаны.

Аусдҵа ҿыц инақәыршәаны ареспубликаҿы 2021 шықәса ажьырныҳәа 12 рҟынӡа азин ыҟам:

  • Ашколқәраҟынӡатәии азеиԥшҵаратәи еиҿкаарақәа русура урҭ реиҿкаара-зинтә формеи рхатәтәратә формеи ирыхьмырԥшыкәа;
  • Амассатә спорттә, агәмырҿыӷьгатә, ацәыргақәҵатә уснагӡатәқәа иарку аҭыԥқәа рҿы рымҩаԥгара;
  • Акультуратә усҳәарҭақәа (атеатрқәа, амузеиқәа, абиблиотекақәа, акультуратә центрқәа, акультура аханқәа, аконцерттәи ацәыргақәҵатәи залқәа) русура;
  • Афитнес-центрқәа, атренажиортә залқәа, аӡсарҭатәбассеинқәа, СПА-салонқәа, асаунақәа русура;
  • Арҵаратә кружокқәа, аспорттә, акәашаратә, арепетициатә секциақәа русура;
  • Акомпиутортә залқәа, абоулингқәа, ахәыҷтәы хәмарырҭатә центрқәа, егьырҭ аԥсшьарҭатә ҭыԥқәа;

Ауааԥсыра ирабыжьгоуп ауаажәларратә ҭыԥқәа рҟны рыҟазаараан ахыхьчаратә хархәагақәа ах рархәара, аԥсрақәеи аԥсхәрақәеи ирылахәу ауааԥсыра рхыԥхьаӡара рырмаҷра, аныҳәақәа раан акульттә обиектқәа (аҵакырақәа) рҟны ауаа рырмаҷра.

Абри аамҭазы икоммерциатәуи иккоммерциатәыми аиҿкаарақәа ирабжьгоуп руалафахәы рызныжьны 60 шықәса ирҭысхьоу, ашколқәраҟынӡатәии алагарҭатә школқәреи (1-4 аклассқәа) ирыҵаркуа ахәыҷқәа змоу русзуҩцәа рхы иақәиҭыртәырц ажьырныҳәа 12 2021 шықәсанӡа рулафахәы рызныжьны.

Аҟәа ақалақьи араионқәеи рҟны афатә, ақыҭанхамҩатә, ацәамаҭәатә џьармыкьақәа рҟны апрофилактикатә рзҩыдара мҩаԥгалатәуп.

Араионқәа рхадарақәа еиҿыркаароуп есыҽнтәи арзҩыдаратә усурақәа ауаажәларратә транспорт аҿы, атранспорт арныҟәцаҩцәа асабрадақәа рҿазароуп, амедицинатә напхаҵақәа ныҟәыргозароуп. Иара убасгьы иҟалом ахыхьчага зхы иазмырхәо апассаџьырцәа рныҟәгара.

Ауаажәларратә крыфарҭақәа ирабыжьгоуп робиектқәа ртәарҭақәа 50 процент рхы иархәаны атәылауаа рымаҵура иазку аишәақәа рыбжьара асоциалтә дистанциа (1,5 метра) рыбжьаҵарац, амаҵ зуа аусуҩцәа хаҭалатәи ахыхьчагақәа (амедицинатә сабрадақәеи амедицинатә напҭарҧақәеи) рхархәаразы аҭаххарақәа ирықәныҟәаларазы.

4
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау