Зҭоурых иамырҭынчуа апоет: Белла Барцыцԥҳа лыҿцәажәара

120
(ирҿыцуп 11:15 01.11.2020)
2020 шықәсазы имҩаԥысит Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа акомиссиа изаамҭанытәиу аилатәара. Иқәгылаз арҿиамҭақәа рҟнытә маӡалатәи абжьыҭирала зышәҟәы апремиа аиура иаԥсахаз дыруаӡәкуп абаҩхатәра змоу апоетесса, апублицист Белла Барцыцԥҳа.

Белла Барцыцԥҳа апремиа ланашьоуп лпублицистикатә рҿиамҭақәа еидызкыло лышәҟә ҿыц "Абааҭатәи аццышәқәа" азы. Апоет илоуз аҳамҭа ду лыдныҳәало, длыҿцәажәеит апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" автор, апоет Анатоли Лагәлаа.

- Белла, ҳара иаадыруеит бара бпоезиатәи бпублицистикатәи рҿиамҭақәа даара ишрызҿлымҳау, ишрыԥхьо ҳаԥхьаҩцәа! Ажурнал "Алашара" бара бҩымҭақәа ананылалак, иаабоит иаԥхьо шырацәаҩу, азҵаара иалагоит урҭ еидкыланы хаз шәҟәны ианбаҭыҵуеи ҳәа. Абар ааигәа хаз шәҟәны иҭыҵыз "Абааҭатәи аццышәқәа" аԥхьаҩцәа ирылаҵәеит, арезонанс бзиа ҟанаҵеит, уимоу, Дырмит Гәлиа ипремиа иаԥсахеит. Иааркьаҿны иаҳзеиҭабҳәар ҳҭахуп, Сталин ихаан ауаа андырӡуаз аамҭақәа ирызку апублицистикатә рҿиамҭа аҩра бшалагаз.

– Ааи, Дырмит Гәлиа ихьӡ зху апремиа санаршьеит схы-сгәы иҭамкәа, иҭабуп! Сеилкаарала, апремиақәа ршараан аџьамыӷәа рхыргоит акомиcсиа иалоу. Иқәыргылоу аҩымҭақәа рдақәа урҭысны, ухы-уԥсы агәырӡа аҵа икылыршәаны, ахәшьара иаша аҭара аус ус имариам, аиҳаракгьы иахьа Аԥсны иахаҳаз аамҭа хьанҭазы. Уеизгьы, ишыҟаҵәҟьоу, ишсыдыскылаз сҳәозар – ари сарцәом, сартәом. Агәҭынчымра сызнарҵысит. Уаха сшыцәоу, ацәа салхны сықәҿнаҭуеит "еиҳау баҵаларц азоуп, "Абааҭатәи аццышәқәа" амацара азын акәӡам!" ҳәа.

Уи аԥҵара бышԥалага! Сархыџхыџит абри азҵаарагьы. Ажәақәа "арӡра", "ҩажәи жәибжь, "Абааҭатәи абахҭа мцоураша", "изҭарҷыҷуаз х-кьырҭрак," – ҳгараҭыԥи ҳгәараҭеи рҟны ҿырҳәала исҵахьан ашкол сҭалаанӡа, рҵакқәа сыздыруамызт, аха ахәреи ахәреи еибарӷьоит ҳәа жәаҩыла ацынҵәарахқәа иаҳҭаауаз ргәынқьбжьқәеи рылаӷырӡқәеи рыла схәыҷра ахызаҵәқәа алдырҟьахьан, нырҵәагак ишатәыз аргама исыҵанаҳәон. Урҭ ашықәсқәа рыла аблырсҭақәа зныз, ҳашҭаҿы зҽеизызгоз ҳқыҭауаа рсахьақәа сҿаԥхьа иаагылоит. Саб игәара санҭало иахьанӡагьы исгәыдыԥсалоит аццышәқәа. Ирылырхуаз ршьа иҟас-ҟасо алагьанқәа рыла игылаз "шәахныҳәаны ижәжәыр ари "аҩы", нас шәоуҳажьҭуеит" ҳәа ирыдыргалоз саргьы исзыркхьазшәа асахьа шьаҳагақәа ансхаԥогьы ыҟоуп ҳгәараҿы.

Хәышәи ҩажәа даҟьа иҟаз скьыԥхьга машьына иааҿызган (усҟан жәа-нацәкьарак рыла схысны акәын сышкьыԥхьуаз, ҳақалақьтә газеҭ "Авангард" аԥсуа ҟәша аматериалқәагьы ркьыԥхьра са снапы акәын изныз) иаԥеиԥшыз сцәа иалашәазшәа, аҭыжьра сшахыццакуазоуп аибашьра ишалагаз. Зыда ԥсҭазаара сымамыз сҭаацәаратә патреҭқәеи, сызхаанымыз, аха ашәҟәы ҳаразкуаз ажәытә патреҭқәеи, саб иаҳәшьа лшәындыҟәраҟнытә сышҟа ииазгахьаз идырӡыз лашьцәеи ҳқыҭауааи рысалам шәҟәы ҩежьқәеи, сажәеинраалақәа реизгақәа ҩ-шәҟәыки, асаӡ ҿаԥыц ҳәамҭақәеи (аус рыдуулар шаҟа иссирхози), абри сархив зегьы сцәырблит, снапала еиҭаҳаны исааӡахьаз, ахан иаҩсуаз сраҵла ашьапы инадыҳәҳәаланы. Уажәраанӡагьы иџьасшьоит сахьацәынхаз…

"Зыԥсы ҭоу сархив хада" саб иаҳәшьа ҳәа сзыҿԥсаауаз Анҭица (Тета) Маф-иԥҳаи сқыҭа Бзыԥҭеи ракәын. Хәҩык лашьцәа: Ҳаџьым, Камыгә, Шьатыгә, Урсҟан, Қәҭиа (Қәҭиа Зоу ду абахә (Риҵа аиҩхааҿы) дагахьан, раҳәшьазаҵә лгәынкылареи лыӷәӷәареи роуп абиԥарақәа ааба инеимда-ааимдауа Урсҟан иҿынӡа зхьыӡҳәарақәеи зҭоурыхи раагара зылшаз. Лара лоуп изыџьшьоу исылшаз ахәыҷы, идырӡыз рԥацәагьы Аџьынџьтәылатә еибашьра иалаӡхьан… Лыхәраҭыԥқәа дыриааины жәеизаҩык аиаҭымцәагьы еибахаз аҭаацәагьы лааӡахьан.

"Ацынҵәарах" ҳәа изышьҭаз Урсҟангьы жәибжь мшы (уа дҭакын) рыла жәибжь шықәса дҭарбылхьазшәа жьхыршыла игәы кылџьааны, сышәшьы соушәмыжьҭын!" - ҳәа даныҳәҳәа, аҭак ирҭеит: "Узоуҳажьҭуа ацхеи аџьма-кәаци ҳзааугарц азоуп!" - ҳәа ианиҵаҟаа, аҭак риҭазаап: " - Сара шьҭа сыхьчаӡам, ашьхқәеи арахәи срыдыркылаӡом, ҳабацәа ирылхны ари ҩуп, шәахныҳәаны ишәжәы ҳәа иҳадыжәгалоз ашьа афҩы схыркаауеит! – ҳәа дҵәааны ианреиҳәа: – аччиа! – ҳәа, абахҭа ашә дкылырууааны дандыршә, изырухьаз азмырхакәа, иҵҳәҳәоз аихалаба хҵәаха (уиазоуп уа иҵарҟацаны изрымаз) ихәда иҵакшан, дыԥсаанӡа уи ахьаагьы иӷрыхон). Ҳаҳәшьаду мчылоуп Урсҟан Дбарԥҳа Натали Хыш-иԥҳа дшизаалгаз. 26 шықәса лхыҵуан, иара 53. Хәҩык ҳархылҵит: Лиутик, сара, Оҭар, Артиом, Нази…

- Сашҭа еиқәырхага, слааԥшыра с-Хьымор, (ҳан лҭаца хьӡы ) бан Арина Ԥалԥҳа илыхьша сара сахәхааит, бхәыҷқәеи бареи шәшеибгоу шылҳәоз аишәа ҳнахатәон… Абра иазсырхоит уи атема: ашәҟәи Инна Ҳаџьымԥҳа лҭыхымҭа ателефильми ирҳәо азхоит, наҟ сцар ицәгьахоит сырхынҳәра.

- Белла, мышкызны абри аҩымҭала асценариа ҩызар, бгәы ишԥаанаго, ҩеижәижәбжьтәи ашықәс еиқәаҵәақәа ирызку акиносахьа бзиаӡа алымҵӡози?

- Самсон Ҷанба ихьӡ зху адраматә театр актиор, аҟаза наӡа-ааӡа Кьасоу Ҳагба Аҟәа еиҧылара хатәрак аҟны абри ашәҟәы ҳамҭас исҭеит. Убри ашьҭахь иҳәоны исаҳаит ари ашәҟәы дшарҵысыз, асценари алхра дшазнархәыцыз. Жәабала ароль хадақәа назыгӡахьоу, (ирацәоуп схаҭагьы сызхәаҧшхьоу), Баграт Шьынқәба ироман "Ацынҵәарах" аҟнытә Ҳамыҭбеи Чачба ихаҿсахьа шӡыригази, уаҟа еиҿкаау афольклортә ансамбль "Уарада" ашәақәа рыхкы иҧсы рхазҵоз ибжьы ссири рыдагьы аҭахым дзакәу, ишьҭихуа агәра удыргоит идырӡыз рхьыӡҳәарақәа баҟазтәуа хәҽаҧарак ашәҟәы ҳаразкыша асценари ҟаимаҭ аҧсҭазаара аҭара шилшо. "Асценари алхтәуп" - ҳәа Кьасоу Ҳагба иҟнытә ишаасаҳаз сыҧсы ҵнаблааит, сарҵысит, сархив иаларблыз асахьа (аматериал) ҟаимаҭ. Аибашьра ашьҭахь ихьанҭаз ҳаҧсҭазаареи иццышәха иргаз сырҿиамҭақәеи ҿыц ашьақәыргылара ус имариамызт, қьаад хҵәахак, еизызгахьаз бӷьыцк сымаӡамкәа. Уҧсгәыҵхәы анышә иамадара иаҳа имариоуп, дыҵхны даҽаџьара иаҭара аиҳа. Абри ауп сҿаҧхьа иаагылаз.

© Foto / из личного архива Беллы Барцыц
Книги Беллы Барцыц

Иналукааша аҵарауаҩ, иааинырсланы зылшамҭақәа узымҳәо Кәыпраа Арвелод Ерасҭа-иҧа сҿаҧхьа даацәырнагеит асценари1991 аӡбахә. Сгәы иаанагомызт ааигәа-сигәа акы ихьуеит ҳәа. Ҩынтәгьы сыҟан идунеи аниҧсах. Анышә данамардоз аҽны аиқәаҵәа зшәыз ҧҳәыск џьоукы дразҵаауан: "бара изакәытә лаӷырӡузеи бнаҩсан игылоу илҿыкьасо?" ҳәа, нас сҭыҧ ҧсахны ашьҭахьӡа сиасит.

Арвелод Ерасҭа-иҧа агазеҭқәа ирнысҵоз астатиақәа рыла идыруан арӡра атема снапы шалакыз. Ф-даҟьак иҟаз, урыс бызшәала икьыҧхьны исҭахьан 1991 шықәсазы. Уаҟа рыхьӡқәа анын жәаҩаҩык Самырзаҟанаа, убас идырӡыз дара рҭынхацәа, зынӡа ибжьаӡыз. Инҭкааны иахьагаз ҳәа мҩақәҵагак аҳәомызт, аха иазгәаҭан Абааҭа ишҭакыз, еидцаланы, рыла ишхымҵуазгьы игәалашәараҿы рыҧшрақәа шаанхаз.

Саб иаҳәшьа ес-ҩажәак рыбжьара Кәыпраа Ерасҭо (ус акәын изылҳәоз) ихьӡ лҿакын.

Уаҵәы даҳҭаараны дыҟазар уаха ҧхыӡла избон! – ҳәа абас дналагон. Идырӡыз лашьцәа рцәа дазааигәахеит сихаанызшәа. Ҳаҩнаҭаҿы саби иаҳәшьеи ианиламцәажәоз ыҟамызт.

Саҳәшьадуи Ерасҭеи еиқәлацәан, еҳәшьас дҟаиҵахьан. Усҟан уи аҳаҭыр рзақәын ҳ-милаҭ. Агәаҟроуп идзырҟаҵозгьы. Лара ҟазарыла дӡахуан. Адыга, аба аарыхырҭак аҟны аус зуаз, хкы-рацәала, еидарала аба лзааигон, лара ацха илҭон шаҟа изгоз. Хазы асырҭы лыман, лҳаҷашь лыманы днаҿатәон. Аласалых акәзар, илымпыҵыҵуаз улаҧш узаҟәгомызт. "Баҳәшьаду лоуп саб Ерасҭи деиқәзырхаз…"

Арвелод Кәыпраа: – Барцыцҧҳа, баҳәшьаду лгәыбылра ҵаулеи лдоуҳаџьбареи (уаҳа ишысҳәара сыздыруам) ирыцҳашьаны 1937 шықәса саб дахәлабгараны лара деиқәлырхеит. Хаҵа нагак иимгәаӷьра лгәаӷьит. Ара зыхьӡқәа анысҵаз ҳхазыршҭшаз ҳақәшәон. Уи аҩыза шәҟәык ианӡалом: ари зхы иазырхәо изы ахаан имажәуа фильмуп. Ееҳ, бышәҟәы аҭыжьра сахаанхагәышьар, нас сыҧсыргьы – аҧсы сыхьӡхомызт.

Икабмыжьын бпоезиа, баҳәшьаду лҳәамҭақәа, акы бықәҿиап, акы хьшәахап, усмоу "наҟ икажь" - ҳәа бзызҳәогьы бықәшәар алшоит. Сара ахаан исхашҭуам баҳәшьаду лҳәамҭақәа, саб изын аҧсуа маҭәа: акәымжәы, акаба, аҧсуа еиқәа, урҭ ӡахын, аха лгәыршьҭа уҳәеит ҳәа фабрикакгьы ус иузаҿыгомызт, аласалых, акьаҿқәа, ақлаҧад ҧхақәа сара сзын. Иҟалома ари аҩыза ахаршҭра… Ус заҟа маҭәа…

Ҩажәеижәибжь амца анҳалагьежьуаз саб 40 шықәса ихыҵуан, сара – жәаха. Урҭ ахәрақәа уи аҟара еилыскааратәы сшыҟамызгьы, сылахь еиқәнаҵон ҳаҩны зҽеизызгоз ҳгәылацәа ҳәсеи хацәеи ргәынқьбжьқәа. Нацәала иузеиқәыҧхьаӡомызт ҳқыҭауаа, ҳҭынхацәа Самырзаҟан иалыргаз, харада ахара рыдҵаны. Аҟәа иҭаркит. Дук хара имгакәа Абааҭатәи абахҭахь ииаргеит ҳәа раҳаит. Саб Ерасҭи уахь дцарц аҩны данаадәылҵ, уоуҳажьҭуам ҳәа агәашә ркит аҳәсақәа еибарҵәуо. Сара ихәда сҽакәыршаны сҵәуон, сыҳәҳәон", – абас иҩуан Арвелод Ерасҭа-иԥа. "Баҳәшьаду лоуп саб Ерасҭи деиқәзырхаз" - ҳәа иҩны исиҭаз "агәҭыхажәа" аҟны…

Анҭица Маф-иҧҳа (саб иаҳәшьа): – Есыҽны ҳцон уа иҭакыз рхәы ҳаманы. Аиҳараҩык Бзыҧҭаа ҳакәын. Ҳшьапқәа ҳзырхымгыло иҳалаз ҳалҵәеит, ҳаиџьит, арахь шьыбжь хыҵит. Ҳнеиҵашшуа ҳшеилагылаз милициак даадәылҵын дҳаҵаҳәҳәеит, шәеилыҵ ҳәа. Еиҵаххаа фатәыла иҭәыз сшәыра ду Арасаӡыхьтәи ҳаҳәса рыцҳақәа "инрысҭан, сеиси-еисуа абаҳчарахь акыр снаскьеит. Акьырҭрақәа ҩба раҧхьа игылаз аҵла домбеи зыбӷа адҵаны, иблақәа ахьҭоу умбо зылаӷырӡқәа зҿыкьасоз ахаҵа снаидгылеит. Ауама, исызхамҵоз егьсыгымхеит. – Унан! – сҳәон сарӷьа напы ижәҩахыр инықәсҵан сиазҵааит: – Уаҧсыуоума? – ҳәа.

- Ааи, Кәыпра сыжәлоуп, Самырзаҟантәуп, аарла ибжьы изҭымкаауа аҭак шсиҭаз… Снаилабжьазшәа зуын сҩызцәа рахь снеит, аха дымцаны дсыцралеит, рылаҧш дыҵашәар ишилгоз здыруан.

© Foto / из личного архива Беллы Барцыц
Белла Барцыц

Убри инақәыршәаны Анџьиҧариӡе абла ааҭышәшәа даадәылҵын, Костахов зыжәлаз амилициа дааиҧхьан дыниахәыҭхәыҭит. Слымҳа инҭаҷеит инапы ианиҵаз: – Хыхь усыцхал, ихауршәша адаҷ усҭоит, аҧхьан иусырбаз, абни аҵла иадиаалоу ахаҵа ладахьтәи аҟарс аҟны дсызноугоит, уамажәк иоуп!" - иҳәан, рҩыџьагьы уахь иныҩналеит. Ҳаҳәса рыцҳақәа аарлаҳәа ишгылаз, сшәыра сашьҭазма, сышзахәоз аҷкәын иҟны снеин, ирласны усышьҭал нҵәа уара ҳәа дсыманы абнара ҳҽаҭаны Гагрыҧшь ахәы аҿы ҳаҧсқәа ҳаманы ҳанҩеи, иҟаз изеиҭасҳәеит.

Арасаӡыхьҟа, аҩныҟа усышьҭалароуп ҳәа аниасҳәа, мап имкӡеит. Ҳаҩнду дааӡахьазшәа, ахаара иҿыбзаауа, аџьшьара сиҭеит. Ари Кәыпраа Ерасҭа-иҧа Арвелод аҧсҭыхра дшалагаз, игәнаҳара сықәсҵон иҳәан, инапқәа аасыкәиршеит… Сашьцәеи ҳҭахыреи зегьы еибганы ихынҳәызар аҟара сгәы аҭыҧ аҟны иааит дахьырцәынсырхаз. Сиҳәеит, уаҳа уи ашәиҭыҧ ишьапы ҭеимгаларц.

Уи аамҭазы Урсҟангьы доурыжьҭхьан (жәибжь мшы уа дҭакын). Ҳҧацхаҿы усгьы аҭамҳа акәац рҩа агӡамызт. Ихала амҿы хны амца еиқәиҵеит. Урсҟани сареи ҳнапгьы иаимыркит. Ажьхы иахаҵаны аҧсуа мца иҽҳәарҵәиуа убас хаҭабзиарала иӡит. Мақьҭаҭраа Бабкараа адырра раҳҭан иааит, ҳаикәша аишәа ҳнахатәеит… Убри нахыс лассы-лассы ари агәараҭа даҭаауан Кәпраа Ерасҭи. Акырынтә Арвелодгьы дааигахьазаарын. Ауазра еибанардырны еизааигәахаз, ахаангьы ргәыблра ҿыцәаӡом" - иҳәалон Ерасҭи Пиотр-иҧа.

Шьыдгәа Агрба исалам шәҟәы
© Фото : аҭаацәаратә архив аҟынтә

" - Аҧсны ахьанӡанаӡааӡо ари аҩыза ауаҩ-жьыфарҭа (Абааҭатәи) аҩыза џьаргьы иуҧылаӡом. Асценари иаҭаху ахарџь имаҷымгьы лабҿабагатәи асахьақәа ҳацәмаҷгәышьоуп" ҳәа Кьасоу Ҳагба ишхьааигогьы, иахааныз рахьынтә Кәпраа Арвелод иҩызцәагьы ҳацәцахьазаргьы, иреиӷьыз Аҧсны аҵеицәа рыццышәқәа зҭаҧсоу ари абахҭа аҭӡамцқәа рхала ирҳәап. Ахҭысқәа, асахьақәа ажәала идырӡыз рпатреҭқәа.

Зегьы ирыцку асценари автор иҟазара, - хәы змам иаҧсуареи ибжьы ҿацеи…

- Белла, бара бпоеттессоуп, аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы еидыбкылаз бажәеинраалақәа реизга ҳнапаҿы ианбаҳауеи?

- Аамҭа хьанҭа шьамҭлаҳәҵас иахьахашәоз ыҟазаргьы – сацәцеит. Сгәыӷуеит шәнапаҿы инеип ҳәа зҿыгҳара ҟәныумшьо ажәеинраалақәа реизга "Сыбзиабара ашҭа", иара убас Асаӡ ҿаҧыц ҳәамҭақәа – "Уахынла умыцәан С-ҟармаҵыс" (аредактор Арда Ашәба).

- Уажәы иаҳҭахуп еилаҳкаар бара блитературатә гьама. Иаҳҳәап, ҳаԥсуа литрератураҿы бара иалыбкаауада, зҩымҭақәа аӡышеиԥш уажәы-уажәы брыԥхьода?! Иаҳзеиқәыбыԥхьаӡар ҳҭахуп быжьҩык аԥсуа поетцәа!

- Лассы-лассы сзыҧхьо, зҩымҭақәа сзымхо, сгәы иаду, сыхчы иаҵоу – Багратраа, Мушьнираа, Терентраа, уара Лагәлаа уабиҧара иаҵанакуа, Аҧҳазоураа, ҳәсеи-хацәеи еиқәысыҧхьаӡо салагар быжьҩык рҟны сзаангылаӡом. Зегьы ирыцкуп, ауама зхызгахьоу ҳбызшәала иҩуа ахьҳамоу, ақәыҧшцәагьы ахьҳаҵагылоу. Иҳацәмыӡааит иахьа ҳазлаҟоу!

-Иарбан аԥсуа романқәоу бара бгәаҵаҟынӡа инеихьоу, бзыргәаҭеихьоу, даара ибгәаԥхахьоу?! Убарҭ рҟынтә хә-романк рыхьӡ ҳабҳәар ҳҭахуп.

- Ҳмилаҭ рзын игәҽанҵагоу, ахааназ имажәуа ароман "Ацынҵәарах" Б. Шьынқәба, "Камаҷыҷ" Д.Гәлиа, "Аҧҳәыс лыпату" И. Папасқьыр, "Аҽыкәаҳа" А. Гогәуа, "Аҧсҳа" В. Амаршьан, иажәеинраалоу ароаман "Аџьынџь" - М. Лашәриа.

- Иахьа Гагра ақалақь аҿы ишахәҭоу еиԥш ҳашәҟәқәеи, ҳжурналқәеи, ҳгазеҭқәеи рыҭирҭа, раахәарҭа аҭым еиҿкаам, иҟам ашәҟәыҭирҭа анкьатәи аҭыԥаҿ. Абри азҵаара ақалақь ахадараҿы ӡбашьа амоуӡеи, хыла бара акырынтә ишықәбыргылахьоу здыруеит?

- Арадиодарраҭараҿы аус анызуаз ауп, уи аредактор, ашәҟәыҩҩы Вл. Џьологәуа исеиҳәеит Вл. Маиаковски итомқәа ҩба ҭыҵраны иҟоуп, ашәҟәыҭирҭаҿы бнеины илҩаа, уамашәа ибыхәоит ҳәа. Сымҧшыкәа аҽныҵәҟьа сцеит аиҳабы Раиса Чепиоглы лҟны. Усҟан ашәҟәыҭирҭа ыҟан ақалақь агәаҿы, ҩадахьала. Уамашәа еиҿкаан. Қырҭуа ҧҳәыски лареи аус еицыруан, хшыҩзышьҭрала иуҧылон. Улаҧш аамҩахнагаратәа еиҿкаан. Аҧсуа шәҟәқәа рҭыҧ алкаан. Ушылбалакь дхааӡа даауҧылон ақырҭуа ҧҳәыс. Аҧсуа шәҟәыҩҩцәа рышәҟәы ҿыцқәа ҳәа иаақәхны иулырбон. Хәыҷи-дуи аҵаҩцәа раҧхьа инаргыланы еснагь агәаран иқәгылан.

Сыззааиуа, Маиаковски ишәҟәқәа аанагеит ҳәа шаасаҳаз уахь сеихеит. Иҵаӷаны, иҟаҧшьын рцәақәа. Аха иҟалаз сара зыхә сшәахьаз аҩ-томк амал змаз аҧсыуа хәҳахәҭҩык аҩнымаҭәа "англиискаиа горка" аалхәан, ашәҟәқәа рҭаҵара аҭыҧ "полка" змаз, илырҭәырц азы сара стәы лара илгеит (ашьҭахь излеилыскааз ала). Нас даҽазны ианҳаулакь ибаҳҭоит ҳәа саҳәаны аҧарақәа сыҭаны соурыжьҭит. Ахәҳахәҭҩы аҽхәаразоуп ашәҟәқәа зылгаз, уеизгьы аҧсыуа шәҟәык убомызт лыҩны, сара схатәы библиотеказоуп изысҭахыз, насгьы саҧхьаларц. Убас сгәы иалсит, аха исҳәомызт.

Адәқьан саадәылҵын ажәҩан сҩаҵаҧшит, амшын агәгьы сынхыҧшылан саб ирамҵан, Арасаӡыхь сгылазшәа снапқәа неиҵыхны анцәа сиҳәеит (сыбжьы шыҳараскызгьы сызгәамҭакәа: ҳаҧсуа шәҟәыҩҩцәеи, ҳпоетцәеи, ҳҵарауааи рышәҟәқәа томла аҭыҵра ҳахаанхо, аҧсуаа еимакны иаархәо, иаҧхьо! – ҳәа. Усҟан Гаграа ҽеишәа исыздыруамызт, снаҩсахь ҩыџьа аҧсуа хацәа еидгылазаарын.

- Уҧши уара, ани ақәыҧш лхала дахьцәажәо, рыцҳа, Лӡааных зҧырхагоу роуп зхала ицәажәо, хымҧада лҭаацәа гәнаҳарак ҟарҵахьеит азоуп, – иҳәеит ҧыҭк зхыҵуаз. Иҩызагьы уи шьақәирӷәӷәеит. Сара амца сҿықәлеит, аха иҟасҵозыз, амала рхаҿсахьақәа гәныскылан рыжәлақәагьы еилыскааит нас.

1970 шықәсазоуп. Қәҧарыла мацара Гагра аҧсуа школ аартразы аҧсуа ахацәа иҧкаауа ҳрылсны ҳааиуан Ҳараз Чамагәуа, Сократ Аҩӡба, Чынчор Агрба, абырг Сергеи Абыџьба. Сара сыблокноти скалами кны раҧхьа сгылоуп агәашәқәа аартуа.

Ани Лӡааных шысҧырхагоу "здырыз" иҟны акәзаап ҳахьнанагаз. Ашкол қәра иаҵанакуаз иҧа даҳҧылеит длахҿыхӡа, аха иаб иаагәоуҭаратәы иҧшшәы иҧсахит…

- Сара ақырҭуа школоуп сзылгаз, сызицхрааӡом, аурыс школоуп дызҭасҵо, дшәысҭаӡом ҳәа иҧа ижәҩа нҭарс икны иҿанынеихоз, инишьҭасҳәеит. – Ақырҭуа школгьы ыҟоуп, уахь дшәышьҭы, Чакабериагьы аџьшьара шәиҭап!- ҳәа самхаиаҳәеит, ахәыҷы дышрыцҳасшьозгьы…

Ааигәа дсықәшәеит уи амаалықь иаб:

- Барцыцҧҳа, аурыс школ иҭасҵаз сҧа ааигәа аҩбатәи амоҭа диоуит. Ибдыруандаз ихчы иаҵасҵаз амобилтә ҭел шаҟа нызқь ахҭнысҵаз! – иҳәеит ҟәышрак ҟаиҵазшәа.

- Ҳаи, абаа, аҭел шҧанажәгоз ихчы ахь, аҧсуа нбан шәҟәы акәын иаҵашәҵашаз, - сҳәеит сааиҵамхаӡакәа.

- Ихадароу! – анцәа сызиҳәоз наӡеит. Иахьа томла иҭыҵуеит ашәҟәқәа, иара убас жәабала агазеҭқәа, ажурналқәа. Аха иахьа уажәраанӡа Гагра иҳамаӡам ашәҟәҭирҭа адәқьан. "Аҧсуа шәҟәқәа" - абас сахаанны избароуп, сахьӡароуп, иҭбаа-ҭыцәу шәҟыҭирҭак, амала ақалақь агәаны. Агазеҭ "Аҧсны", ажурнал "Алашара" анҭыҵлакь араион Ахадараҿы илаганы инықәырҵо акәымкәа, избан изааҳамхәара. Аҧара иазрыцҳаушәа ҳархамшшаап ҳажәлар. Алкаа рзыҟашәҵа, аинтернети аҭелқәеи мчыбжьык заҟа нызқь рыхҭнырҵо.

© Foto / из личного архива Беллы Барцыц
Белла Барцыц

- Ҳара даара ҳаигәырӷьоит ҳаиԥыларақәа рҿы Гагратәи ашколқәа ирҭоу аҵаҩцәа раԥсшәаҳәашьа, алитература ишазҿлымҳау. Ҳара иаҳҭахуп, ара зыӡбахә сымоу аԥсуа шәҟәыҩҩцәа роуп, аамҭа бзиак шааҟалалак ааигәа ҿыц еиҭашьагәдыргылаз ашкол ҿыц аҭаара, уи адиреқтор бзиа Хана Гәынԥҳа лацәажәара ҳгәы иҭоуп… Ҳгәы иаангоит убра хымԥада иҳаԥшаауеит ҳәа ҿыц аҩра иалаго аҿар! Белла, бара бгәы ишԥаанаго?

- Лассы-лассы срыҧхьоит, исызхаӡом, сгәы иадуп, саҧхьа иқәуп Багратраа, Терентраа, Аҧҳазоураа, Анатолраа, Гәындараа шәпоезиа. Еиқәысҧхьаӡо салагар "быжьба" сҭаӡаӡом. Ихадоу ҳбызшәала иҩуа ахьҳамоу ҳацәмыӡааит. Сара сгәы рызҭынчуп ҳаҧсуа школқәа рҵаҩцәа. Аҧсуа бызшәеи алитературеи рызназго арҵаҩцәа азҿлымҳауп ҿыц аҩра иалаго аҿар.. Шәареи сареи ҳбжьқәа еицырхырааны Гагра ақалақь агәҭылсаҿы "Аҧсуа шәҟәқәа" ҳәа изну дәқьанк ааҳартыр – агәра шәсыргоит, ҳашәҟәқәа ргәыблра шрышьҭсырхуа.

- Белла, иахьа аамҭа уадаҩ ҳҭагылоуп, адунеи зымҽхазкыз ачымазара Аԥсынгьы аҽарцәгьеит… Аха ҳгәы каҳмыжьроуп, ари аҵкыс еицәаз аамҭа уадаҩқәагьы ирҭагылахьан ҳажәлар… Иҟалап убригь аиааишьа, бгәы ишԥаанаго?

- Исгәалашәоит Аҧсны аибашьра анцоз, ҽнак Бзыҧҭеи, Пицундеи, Цандрыҧшьи икҿаз жәҩык аибашьцәа ҵәыуаны аҩны сааит, исылаз ахаара сылырҩааны. Аӡӷаби лаби "шәымшәан!" - ҳәа нараҳәаны, сыччаҧшь иахымбаакәа, ахьурӡы нақәсыргылеит. Иахьа ҳазҭагылоу шымариамгьы – "изоуҳәо змаҳауа, изҭоуҭәо зкылсуа" ҳзыраиааир, ҳалҵуеит.

Белла Барцыц
© Фото : Из личного архива Беллы Барцыц
Белла Барцыц

- Иаарласны Ашықәс Ҿыц ҳашә иаалагылоит. Белла, бара сынтәа Аԥсны адоуҳатә культураҿы иреиҳаӡоу апремиа баԥсахеит. Ҳаԥхьаҩцәа ирзеиҭабҳәар сҭахуп иааркьаҿны блитературатә шәындыҟәра иҭоу, ҳаззыԥшу, ҳзыргәырӷьаша бҩымҭақәа рыӡбахә. Убри инацҵаны исҳәоит, бара поетк иаҳасабалагьы, уаҩԥсык иаҳасабалагьы даара пату дуӡӡа зқәысҵо рҿиаҩуп, убри азы исҭахуп ақәҿиара дуқәа есымша ибзыԥшызарц!

- Аҭыжьра иазхиоуп абарҭ ашәҟәқәа: "Абызшәахьаа" - ажәеинраалақәа реизга, Бзыҧтәи ажәҩан – 1992-1993 шықәсқәа рзтәи аибашьра атемала, Баграт Багаҭелиеи ансамбль "Кьарази", "Иҳаманаҵы Аслан иҩызцәа". Ахәыҷқәа рзы: "Амра аччаҧшь", "Анбан иакәшәырша шәнапқәа".

120

Есымша исыцу сҩыза: апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара

42
(ирҿыцуп 11:20 23.11.2020)
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны апоет Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара иазикит.

Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанааи Анатоли Лагәлааи

Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.

Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!

- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.

Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!

- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!

Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.

Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанаа иҩызцәа рыгәҭа

Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.

Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!

Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!

Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!

- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!

- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.

Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!

Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!

Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!

Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:

- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!

- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!

Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.

"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.

Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,

Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,

Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,

Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!

42

Цуца Аҳəԥҳа: аҵаҩы арҵаҩы ибла дхыԥшылозароуп, лабҿаба еимадазароуп

201
(ирҿыцуп 10:15 22.11.2020)
Нестор Лакоба ихьӡ зху Аҟəатəи ажəабатəи Ашьхарыуаа рышкол аҟны аус зуа, Аԥсны зҽаҧсазтəыз арҵаҩы Цуца Виссарион-иԥҳа Аҳəба аиҿцəажəараҟны дырзааҭгылоит ҳазҭагылоу аамҭазы аҭыԥ змоу аҿкчымазара аҵаҩцəеи, арҵаҩцəеи, аҭаацəеи ишырныԥшыз, иара убас лзанааҭ аҷыдарақəа ртəы.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

- Цуца Виссарион-иԥҳа, адунеи иалаҵəаз аҿкчымазара иахҟьаны ашколқəа рҟны имҩаԥысуаз аҵаратə процесс еиԥҟьоуп, уи уадаҩрақəас ицəырнагазеи, ишԥарныԥшуеи аҵаҩцəа рҵарадырра аизырҳараҿы?

- Ҳəарас иаҭахузеи ари аҭагылазаашьа аҵаҩцəагьы, арҵаҩцəагьы, аҭаацəагьы ирнымԥшырц залшом, ԥсыхəа змам акакəны иҟалеит, аҵарадырра знапы алаку зегьы гəҭыхас иҳамоуп. Онлаин арежим ала, аҭелқəа рыла ахəыҷқəа разыҟаҵара, адҵақəа рыҭара нап аркуп, аха уи еиззырҳауа акакəым. Сара аиҵбыратəи аклассқəа рҟны аус злазуа ала, ибзианы избарҭоуп ахəыҷи арҵаҩи аԥхарра рыбжьазар шакəу, урҭ еснагь еимадазароуп. Ахəыҷы арҵаҩы ила дхыԥшылозароуп, арҵаҩы ахəыҷы ила дхыԥшылозароуп, дихəаԥшуазароуп, аҩышьа, аԥхьашьа инацəкьыс нақəкуа, дырҽеиуа дцозароуп. Ари аҩыза аҭагылазаашьа аԥхьаҟа ҳҳəыҷқəа абакылнаго ҳəа зегьы хьаас иҳамоуп.

Цуца Ахуба
© Фото : предоставлено: Сырмой Ашуба
Аԥсны зҽаҧсазтəыз арҵаҩы Цуца Виссарион-иԥҳа Аҳəба

- Абри аамҭа иалагӡаны шəҵаҩцəеи шəареи аимадара шшəыбжьоу ҳасаб азуны, рҵара аус еихьӡара ҳəа акраманы ижəбома?

- Иҟоуп аҭаацəа рхəыҷкəа напы рыдкыланы, ирыдтəаланы рыдҵақəа рыцҟазҵо. Аха, еиҳараӡак аҭаацəа ирылшаӡом, аус зуа ыҟоуп, хəлаанӡа ахəыҷқəеи аҭаацəеи изеибамбо ыҟоуп. Убри азы ахəыҷқəа еиҳа изцəыуадаҩу еиҳахеит, иззымариоу реиҳа. Ахəыҷы еиҳа аҭакԥхықəра иднаҵоит ашкол аҟны даныҟоу, аҩны даныҟоу днатəоит, днагылоит, уиаҟара ихы дацклаԥшӡом. Иреиҳау аҵараиурҭақəа ирҭоу рҭагылазаашьа хазуп, еиҳа иазҿлымҳаны иазнеиуеит рҵаратə процесс.

- Шəара имаҷымкəа абиԥарақəа еиҵашəааӡахьеит, шəџьабаа акыр ирацəоуп. Иаҳҳəозар, шаҟа шықəса ҵуеи уажəшьҭа шəзанааҭ ала аус шəуеижьҭеи?

- Уажəшьҭа 50 шықəса инареиҳауп ахəыҷқəа нап рыдкыланы рааӡара саҿуижьҭеи. Аҭаацəа змоу ауаҩы иҭаацəа рыда дышхəарҭам еиԥш, ахəыҷқəа рыда ухəарҭаӡам. Абыржəы аҩны ҳаҩнахеижьҭеи, сааҟəымҵӡакəа ахəыҷқəа роуп сзызхəыцуа, сыла ихгылоуп еснагь. Ирҳəоз-ируаз зегьы сгəалашəоит, ашкол аҟны аус анууа ахəыҷқəа бзиа иубароуп, бзиа иумбакəа гəыла-ԥсыла аус рызудулаӡом. Ахəыҷқəа анааԥсогьы ыҟоуп, усҟан лафк нараҳəаны, иаарччаны аусура иналасыргалоит. Ахəыҷы дук иаҳасабала пату-ҳаҭыр иқəҵаны уиацəажəозароуп, уи ахəыҷы имнырырц залшом.

- Шəара шəырҵаҩратə ԥсҭазаараҿы иарбан ҟазшьа ҷыдарақəоу иалышəкаауа, еиҳа зҿлымҳара зышəҭо?

- Еснагь уҽырԥшӡаны ахəыҷы уҽиаҟаратəны уцəажəозароуп, уи лымкаала сацклаԥшуеит. Аԥшьбатəи акласс иалганы маҷк ианеизҳалак, иҟəышхо ианалагалак, уҟазшьа ааԥсахны маҷк иаарымчшəа рацəажəара уалагоит. Убри анаҩсан, актəи акласс аҟны ианааҳго иаҳбарҭоуп, насгьы аҳəыҷбаҳчеи рҭаацəеи рыда уаҩ дзымбац ахəыҷқəа рҟазшьа шхазу, ишəаӡыӡо, иԥхашьо, иҟəиҭ-ҟəиҭӡа ианынатəо аамҭазы уаргьы уҽраҟаратəны ацəажəара уалагозар ауп, есииуа ҳрыциуазароуп ҳəа лафны исҳəалоит зны-зынла. Нас, амшын ацəқəырԥа еиҳа-еиҳа ишеиҳахо еиԥш, хəыҷы-хəыҷла уҟазшьа ааԥсахуа унапқəа нарыкəыршаны ԥхьаҟа иугозар ауп. Ахəыҷы мыцхəы иахьырхəрагьы сҟазшьаӡам сара. Аурокқəа рыбжьара аԥсшьарахь иандəылҵлак, аӡəаӡəала иааганы срацəажəоит, срылабжьоит, рҭаацəа дара гəыӷырҭас ишрымоу, идмырԥхашьарц, аҵара бзианы ирҵарц шырҭаху расҳəоит.

- Акыршықəса ҵуеит шəзанааҭ бзиа ибаны, шəыԥсы ахҭынҵаны, ааԥсарак шəынмырԥшкəа шəааиуеижьҭеи. Иаҳҳəап, егьырҭ ашықəсқəа ирҿырԥшны ҳахəаԥшуазар, раԥхьа аҵара зшəырҵоз ахəыҷқəеи уажəтəи ахəыҷқəеи еиԥшымзаарас, ҷыдарақəас ирымои?

- Ҳəарас иаҭахузеи, ахəыҷқəа аамҭа рҽақəыршəаны ицозар ҟалап, уи азы ахара ҳазрыдҵом. Ахəыҷы дани инаркны дшысабиӡоу ахəыҷбаҳчахь игара, даҽаӡəы диааӡартə еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵара, абри сара тəымнапык дааӡазшəа азысыԥхьаӡоит. Урҭ уиаҟара аԥхашьара рылаӡам аҩны иааӡаз ахəыҷқəа реиԥш, рҟазшьақəа еиқəшəаӡом, еиԥшӡам. Ахəыҷбаҳчақəа хымԥада адырра рнаҭоит, иааӡоит, аҩра, аԥхьара, аԥхьаӡара, ажəеинраалақəа ахьыддырҵо рацəоуп. Уажəтəи аамҭазы, шəымбои, аҭелқəа рыҽрыдырцалоит, раамҭа иахнагоит, рҟазшьақəагьы аԥсахуеит. Зҟазшьа зыԥсахыз ахəыҷгьы дгəыгəҭамыжькəа хылаԥшра иуҭароуп. Артист асцена данықəу еиԥш, ахəыҷқəа раԥхьа дыхəмарроуп арҵаҩы.

- Цуца Виссарион-иԥҳа, шəҵаҩцəа рахьтə уажəшьҭа иҟоуп иандуцəоу, иабдуцəоу, зыуаҩыбжара инҭысхьоу. Дареи шəареи шəанеибабо шəгəалаҟазаара зеиԥшрои, цəаныррақəас ишəызҵəырҵуеи?

- Ашкол ианалго, аҵыхəтəантəи аҵəҵəа аныҟало, раԥхьатəи рырҵҩык лаҳасабала еснагь ус расҳəоит: "Арҵаҩы изы еиҳау гəадура ыҟаӡам данубо уивсны умцакəа аԥсшəа аниауҳəо, убри аҟынтə, шəҳавымслан, аԥсшəа ҳашəҳəала" - ҳəа. Аԥсшəа самҳəакəа, сыргəыдмыҳəҳəалакəа исывымсыц сҵаҩцəа.

- Ҳаиҿцəажəара ишьҭнахуа азҵаарақəа рацəоуп, аха ахыркəшамҭазы иҳаҳарц ҳҭахуп шəара шəзеиӷьашьарақəа.

- Сара аҭаацəа рахь, ахəыҷқəа рахь схы нарханы исҳəо убри ауп, абыржəы ҳазҭагылоу аамҭазы агəабзиареи аманшəалареи Анцəа ириҭааит. Агəабзиара аныҟала, зегьы ҟалоит, рхатəы бызшəа рхамшҭуа, рыԥсадгьыл иаԥсаны иаҵагыло аманшəалара Анцəа ириҭааит!

- Иҭабуп ҳаиҿцəажəаразы, аманшəалара шəыцзааит!

Иара убас шәаԥхьа ҟалоит:

201
Ингур ГЭС.

Аԥсны Апарламент: ЕгрыГЕС аҟны аусурақәа хыркәшахаанӡа амаининг ахархәара азин ԥкызарц

6
(ирҿыцуп 19:29 23.11.2020)
Акриптавалиута амаининг азы аусурақәа рзин ҟаҵан абҵара 21 рзы Аминистрцәа реилазаара ақәҵарала.

АҞӘА, абҵара 23 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Ашәахьа, абҵара 23 рзы Аԥсны Апарламент аилатәараҿы ақәҵара аднакылеит, уи инақәыршәан Аминистрцәа реилазаара иабжьган ЕгрыГЕС аремонт иалгаанӡа амаининг ахархәара азин ԥкызарц.

Уи адагьы Апарламент ақәҵараҿы иҳәоуп ареспубликахь амаинингтә хархәагақәа ралагаларагьы азин ыҟам.

АУН "Амшынеиқәафымцамч" иабжьгоуп ЕгрыГЕС амчхара амаининг азы закәаншьаҭада зхы иазырхәо ауаа раарԥшра аҽазнакырц.

Иара убасгьы аҳәынҭқарратә наплакқәа, аусбарҭақәа ирабжьгоуп дара иртәу амазарақәа амаининг азы ахархәара алдмыршарц.

Аекономика аминистрра иабжьгоуп амаининг анорматив-зинтә ҭышәныртәаларазы аус аднауларц азакәан апроект, азакәанԥҵара алагаларазы.

Абҵара 18 рзы Апарламент аҿы аекономика аминистр Кристина Озганԥҳаи "Амшынеиқәафымцамч" аиҳабы Михаил Логәуеи алархәны аенергетикаҿы иҟоу апроблемақәа ирызкыз аилатәара мҩаԥыргеит.

Апарламент аилатәараҿы "Амшынеиқәафымцамч" аиҳабы Михаил Логәуа иазгәеиҭеит амаинерцәа русура 2021 шықәса лаҵарамзанӡа, ЕгрыГЕС аремонтқәа хыркәшахаанӡа  иаанкылатәуп ҳәа.

Аԥсны иахьаҵанакуа аамҭа-аамҭала афымцалашара арцәара иалагеит абҵара 15 инаркны. Усҟан алашара дырцәалон уахыки-ҽнаки рыла хынтә.

2020 шықәса абҵара 21 инаркны Аԥсны иахьаҵанакуа афымцалашара арцәара аграфик дыркьаҿуа иалагеит. Уи инақәыршәаны афымцалашара дырцәалоит уахыки-ҽнаки рыла ҩынтә ҩба-ҩба сааҭ.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

6