Ииаҭымхаз абиԥарак: 37-тәи ашықәсқәа ирылаӡыз аишьцәа Шармаҭаа рҭоурых

89
37-тәи ашықәсқәа раан харада ахара зыдҵаны идырӡыз ҳауаажәлар рыӡбахә шәзеиҭаҳәара иацаҳҵоит. Sputnik акорреспондент Саида Жьиԥҳа иахьатәи ланҵамҭа рызкуп уи аамҭа еиқәаҵәа иалаӡыз Бзыԥҭа инхоз Шармаҭаа ԥшьҩык аишьцәа.

37-тәи ашықәсқәа раан харада ахара зыдҵаны идырӡыз ҳауаажәлар рыӡбахә аҳәара уадаҩуп. Урҭ ирхыргаз зегьы акьыԥхь аҿы иузарбом, иара уи адагьы инҭкааны изгәалашәогьы дыҟам. Иахьа ишәыдызгало ԥшьыҩк аишьцәа Шармаҭаа рҭоурыхгьы инықәырԥшны иаҳаз ала еиҭеиҳәеит ирхылҵшьҭроу Александр Шармаҭ.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

1937-тәи ашықәсқәа раан Сталини Бериеи рполитика ҟьашь иахәлабгеит шәҩыла ҳауаажәлар. Иҟан ҩнаҭак аҟынтә хҩы-ԥшьҩы ырбаандаҩны ҿааҳәыра рмоукәа ианыргоз, ҭаацәала ианықәырхуаз.

Хынтрыгу Ажиба
© Foto / Предоставлено семьей Хинтруга Ажиба

Бзыԥҭа аҳаблан ауаҩ нага ҳәа еицырдыруаз Тиҭ Шармаҭ игәараҭагьы убасҟан аԥҭа еиқәаҵәа ахаԥеит. Ажәлар раӷацәа ҳәа ахьӡ рыҭаны иҭаркит, анаҩс иргәаҟны иҭадырхеит уи ԥшьҩык иԥацәа.

Хәаҭхәаҭи, Мақьҭаҭи, Ҳаџьыми Шармаҭаа рҭаацәа шрыхьҵәыуоз, НКВД аусзуҩцәа рыҩны идәылганы иргеит. Нас ишьҭашәарыцо иалагеит рашьа Алиас. Иара дпартиатә усзуҩын азы, иаразнак иҭакра рзыгәаӷьуамызт, аха ишьклаԥшуа иалагахьан. Усҟан ашәҵатәы, ашьаҵатәы меигӡарах иабаҟаз. Алиас Гагра апартиатә еизарахь имагә ҿыцқәа амакәан иҭаҵаны, излаҿаҳәаз ашашәа алаба иахарԥаны, ибӷа иқәҵаны дцалон. Уахь даннеиуаз ишьаҵа еиҭаикуан, даныгьежьуаз, аҿыцқәа еиҭа амакәан иҭаиҵон. Убри ацәгьахәыццәа иаалаԥшықәырҵан, дыргас иҟарҵеит.

Даныргозгьы, "Алиас дубама" ҳәа изызҵааз агәыла ҷкәын, "ааи, ибӷа амакәан ықәҵаны уажәааигәа дсывсит" ҳәа реиҳәеит. Уи алагьы иара шиакәыз агәра рган, Бзыԥҭа амилициа аиҳабыс иҟаз Жваниа зыжәлази, даҽа ҩыџьа аусзуҩцәеи аҩныҟа ишьҭаланы иааит.

Алиас Шармаҭ дзырбаандаҩуаз ауаа ахаҳә иаирган, дырцәыбналеит. Аамҭакы Бзыԥ аӡиас ахықәахь џьара иҽиӡон, аха зегь акоуп ицәгьа зҳәаз ҟалан дрыԥшааит. Иус анырӡбозгьы, ани игәыла ҷкәынгьы иҿахәы иҿырхуазаарын.

"Алиас ибӷа иқәыз амакәан аԥара ҭан, Гагра абанк дақәлеит" ҳәа иарҳәазаап, ихы шымҩаԥиго рбарц азы. Иаргьы рыцҳа ҩбара зламыз иакәзаарын, "Гагра абанк абаҟоу" ҳәа дҵааит.

© Foto / из личного архива Беллы Барцыц

Ажәабжьҳәаҩ Алеқсандр Шармаҭ уи аҷкәын ижәла аҳәара иҭахымхеит, аха иазгәеиҭеит, "абанк абаҟоу" ҳәа иҵаашьа ҵаҵӷәык аҵоуп ҳәа иԥхьаӡаны, убри аҽныцәҟьа дырбаандаҩны дшыргаз, уи нахысгьы иӡбахә шдырым.

Шармаҭаа аишьцәа иреиҳабыз Хәаҭхәаҭ дҟәаҟәаны, Абааҭатәи абахҭа аҵакыраҿы акьырҭра дҭарыжьзаап далаблып ҳәа, аха имч еизганы илиршеит аҽӡара. Ашьҭахь, еиҭа дрымгарц азы ианшьцәа Ӡиӡариаа Дәрыԥшь дырҵәахуеит. Аха зымаха-зышьаха ааха ӷәӷәа амаз ахаҵа ҩымз рышьҭахь адунеи иԥсахуеит. Мақьҭаҭи Ҳаџьыми иаразнак иршьу, мамзаргьы Сибраҟа иахыргоу атәы еилкаам.

"Сара сабду Алиас Красноиарск атәылаҿацә, аҳабла Рыбныи днанагеит. Уигьы злаҳдыруа уаҟа иқәшәаз, анцәа имчала зыԥсы ҭаны ихынҳәыз ҳгәыла Падон Габлиа ила ауп. Аӡиас Енисеи азааигәара абаандаҩцәа рлагерқәа рҿы абаракқәа ирыҩназаарын. Устәи есышьыжь ацәаҳәа иқәыргыланы абналхра иргон. Ҽнак Падон Габлиа агәыԥ дацны дышцоз, баракк аԥхьа зхы ларҟәны итәаз, бааԥсыла еимҳәоз ахаҵа иахь дынхьаԥшит, "ари иеимҳәашьала хара дызнеиуам" ҳәа ааигәахәауа. Данизааигәаха, дихәаԥшзар, Алиас Шармаҭ иакәын. "Оо, Алиас, уара уоума, иухьзеи, угәы бааԥсума" ҳәа дыҳәҳәо днаидххалоны еиԥш, "абаақәа, Падон, сааигәара умааин, ма уи уахҭынҟьаны уамак уақәдыршәоит" ҳәа иеиҳәазаап. Падон дааҭгылашәа збаз асолдаҭгьы даӷьын, ԥхьаҟа дцар акәхеит", - еиҭеиҳәоит Алиас имаҭа Александр Шармаҭ.

© Foto / предоставлено Саидой Жиба
37-тәи ашықәсқәа ирылаӡыз Алиас Шармаҭ имаҭа Александр Шармаҭ

Падон Габлиа иҩыза игәы дыҵалеит, даара игәаԥхомызт иеимҳәашьа. Адырҩаҽны Алиас игәабзиара аилкааразы ани иаӷьуаз асолдаҭ диҳәеит. Иагьеилкаахеит ауха иԥсҭазаара дшалҵыз.

"Падон Габлиа сабду дышԥсыз аниаҳа, алагер азааигәара иҟаз аԥсыжырҭахь дцеит инышәынҭра иԥшаарц. Аха уаҟа ҽнак шәҩыла аԥсцәа ржуан, насгьы рыхьӡи рыжәлеи ацынхәрас ргәы икыдыз абаандаҩцәа рномер акәын ирхадыргылоз аӷәыцәмаҟь аҿы икнарҳауаз.

"Иауеи, сзамыхәаԥши Алиас иномер, уаԥсҵәык игәы иқәыз анышә аазгазҭгьы, уаҳа акыр аҭахызма" ҳәа игәы иалан абырг иԥсы ахьынӡаҭаз", - иажәа иациҵоит Александр.

Гагра 37-тәи ашықәсқәа раан аполитикатә баандаҩцәа рҿахәы рҿыхны, иргәаҟны иахьыршьуаз НКВД иатәыз ахыбра аамҭак азы азеиԥш нхарҭа алырхит Александр Шармаҭ излаиҳәо ала. Убраҟа ауада лыман иаҳәшьаду Валиа. Александр игәалашәоит лара лҟны даныҟаз зны, амшцәгьа ашьҭахь амшын аҟәараҿы ауаа рхыбаҩқәа шибаз. Ианиԥхьаӡагьы, быжьба шыҟаз. Ирҳәацәаны убрааҵәҟьа иршьқәаз абаандаҩцәа рхыбаҩқәа шракәу агәра игоит. Иахьагьы ицәа дҭаӡыӡаауеит иблаҿы уи асахьа ааганы, иабду иашьцәа рхыбаҩқәа рылазар ҳәа данхәыцуа...

Ари анҵамҭа аишьцәа Шармаҭаа рфотосахьақәа ацзар сҭахын, аха излеилкаахаз ала, аҭаацәаратә архив Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан аӷацәа ирблит...

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

89

Дзаҭахыуи Аԥсны апрезидент: аҳәынҭқарратә напхгаразы агәаанагара

61
(ирҿыцуп 13:47 26.09.2021)
Аԥсны Аконституциа аиҭакрақәа азутәуп, апрезиденттә ҳәынҭқарраҟынтәи апарламенттә ахь ииастәуп ҳәа иҟоу агәаанагара ахҳәаа азиуеит, ихатәы зхәыцшьа ҳадигалоит аполитикатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, адоцент, Sputnik аколумнист Беслан Ҳагба.

Аԥсны аполитикатә ԥсҭазаара даара илахҿыхуп, иполитикымгьы ауаҩы ҳтәылаҿы имҩаԥысуа ауаажәларра-политикатә процессқәа днарызхьамԥшлар ауӡом, зҿлымҳарак нариҭоит. Ҳаԥсуа политика аинтерес арҭоит, идырцыхцыхуеит ҳполитикцәагьы, урҭ ршьапы еиқәыршәны итәаӡам, лассы-лассы ҳтәыла шырманшәалатәу, ишеиҿкаатәу ҳзеиҭарҳәоит, абжьгара ҿыцқәа ҳадыргалоит.

Аҵыхәтәаны абас еиԥш аԥхьагылара змоу идеианы политикцәак ҳажәлар ирыларҳәеит Аԥсны аҳәынҭқарра анапхгара ареформа азутәуп ҳәа, иалацәажәоит ҳтәыла иахьа иамоу аконституциатә еиҿкаара ашьаҭақәа ԥсахтәуп ҳәа.

Еимаркуеит-еиҿаркуеит Аԥсны апрезидентра аинститутгьы, иаҳҳәап, иҟоуп имаҷымкәа аполитикцәа, аекспертцәа ари аинститут аԥыхра иадгылоу, қәҿиарала ареспублика анапхгаразы Аԥсны иаҳа ианаалоит, иаҳа иақәнагоуп ҳәа ирԥхьаӡоит апарламенттә форма змоу анапхгара. Абри анҵамҭа автор игәаанагарала, иахьа Аԥсны анапхгараҿы иаҭахызаргьы еиҭакрақәак, апрезидентра аинститут аиқәырхара дадгылоит, иагьиԥхьаӡоит, апарламенттә формахь аиасразы ареспублика макьана иазыҟаҵам ҳәа, иазыҟаҵам иԥсыҽу аполитикатә институтқәа ирыхҟьаны, насгьы, иахьа ҳтәылаҿы ишьақәгылаз, макьана иҳаракым аполитикатә культура иалҵшәаны.

Иахьа Аԥсны аҳәынҭқарра анапхгара аформа аԥсахра ихымԥадатәу зҵаароуп ҳәа ҳазнеиаанӡа, иазгәаҳҭароуп, Аԥсны - макьана иқәыԥшу, ихьыԥшым тәылоуп, аԥсуа жәлар азинтә ҳәынҭқарра аргылараҿы ирымоу аԥышәара маҷӡоуп, насгьы, иаҳхамшҭлароуп, ҳҳәынҭқарра қәҿиарала аизҳара зынӡаск иазԥхьаҳәаақәҵаӡам, ари имариам, иуадаҩу акыраамҭатәи процессуп. Иахьа иҳазҳәаӡом ҳаамҭазтәи Аԥсны инагӡаны ашәарҭара аамҭа иҭысит ҳәа, милаҭҵас, ҳәынҭқарраҵас ҳшьақәгылара нагӡахеит ҳәа. Абарҭқәа азгәаҭаны ҳазнеироуп ҳреспублика иахьа иамоу анапхгаратә форма еиҭакрақәак аҳҭозар.

Аԥсны апрезидентра аҭоурых анализ иаҳнарбоит ари аинститут ҳтәылаҿы ашьақәгылара политикатә хҭыс дуны ишыҟалаз, насгьы, ҳаԥхьаҟа ҳҳәынҭқарра аргылараҿы иамоу аҵакы иҵегь иазҳалоит. Абар ҳаргументқәагьы, абас иҳаракны абри амчратә институт ахә заҳшьо.

Иҳамӡап, аҵыхәтәантәи ашықәсқәа Аԥсны аҳәынҭқарра анапхгара, амчратә система иаанахәеит мҽхакыҭбаалатәи акризис, иӷәӷәаӡаны икаҳаит анапхгара акультура, ахаҭабзиара. Аполитикатәи, аҳәынҭқарратәи аусураҿы илаҟәӡахеит алеишәа, маҷк иџьбараны иҳамхаҳәозаргьы, иахьа аԥсуаа ҳполитикатә ԥсҭазаара цәгьа еилататоуп, ҳмилаҭ реидгыларагьы даара иԥсыҽуп. Абас иуашәшәыроу, макьана иҟәарҽаруа ашьақәгылара иаҿу аҳәынҭқарра даҭахуп амчратә система еиҿызкааша, атәыла аконституциатә шьақәгылара ахылаԥшра назыгӡаша, насгьы, адунеижәларбжьаратә еизыҟазаашьа еиҳаӡоу ахаҭарнакра азҭаша амаҵурауаҩ - ус еиԥш ареспублика амчраҿ иҟоу Аԥсны ахада, апрезидент иоуп. Аԥсны ахада иуалԥшьоуп аҳәынҭқарратә амчра арӷәӷәара, уи аҳәынҭқарра дагьасимволуп, амилаҭ рыҩнуҵҟа, амчра акәша-мыкәша еимактәқәак, еиҿагыларақәак ҟалозар, апрезидент ихамхабзиарақәа дыриааины, дашьҭазароуп амилаҭ реинраалара, реиқәырхара. Иахьа Аԥсны аполитикцәа рацәоуп, аха апрезидент иоуп аҭакԥхықәра ҷыда зду аԥсуа жәлар рҳәынҭқарратә шьақәгылараҿы ирықәҿиарц, уи иконституциатә уалԥшьоуп.

Ареспублика Аԥсны иахьа апрезидентра аинститут иаҳа иақәнагоуп ҳәа азаҳԥхьаӡоит аԥсуа жәлар ирылаҵәаз аполитикатә культура ҳацклаԥшны, даҽакала иаҳҳәозар, имҩаԥысуа ҳаамҭазтәи аполитикатә процессқәа ҳажәлар "рҽалархәшьатә культура" азгәаҭаны. Аполитикатә наука акатегориақәа ҳхы иархәаны ҳалацәажәозар, аԥсуаа ҳполитикатә практикаҿы макьана аԥыжәара амоуп апатриархалтә, аклантә еизыҟазаашьақәа. Урҭ ирхылымҿиаар залшом аморфра, цқьа еилкаам аполитикатә шьақәгыларақәа, агәаанагарақәа, ахымҩаԥгашьа амодельқәа. Абри ишьақәгылаз аполитикатә ԥсҭазаара азгәамҭакәа Аԥсны анапхгара иахьа иамоу апрезиденттә форма амхра, мамзаргьы, арԥсыҽра - ари иҭакԥхықәрадоу шьаҿахоит, ҳтәыла ҵыхәаԥҵәара змам аилаҩынтра иҭанажьуеит. Иара апарламенттә форма анапхгара ҳалацәажәо иазгәаҭатәуп уи аинститут иаҷыдоу аҭышәынтәаламра, изаамҭанытәым алхрақәа, лассы-лассылатәи амчра аԥсахра.

Насгьы, апарламенттә форма анапхгарахьы аиасразы атәылаҿы ишьақәгылароуп ишәу, еизҳазыӷьоу апартиатә система. Иахьа Аԥсны апартиақәа раԥҵара убас ихҭаркит, рхыԥхьаӡара убас идыррацәеит, наԥшыҩцәак ргәы иаанагар ҟалоит аԥсуаа "апартиатә чымазара ҿкы" рызцәырҵзар ҟалап ҳәа. Ас еиԥш апартиатә "жәылара" зхыԥхьаӡара маҷу амилаҭ рполитикатә ԥсҭазаара арҩашьоит, ишьақәнарҟьоит, рҳәынҭқарратә шьақәгылара ҵнашәаауеит, насгьы, агәрагара уадаҩуп иахьа абас еиԥхьыттоу аполитикатә мчқәа ҳаԥхьаҟа ирылшап ҳәа қәҿиарала аусура зылшо амилаҭтә парламент аԥҵара.

Аҵыхәтәаны, даҽа аргументк Аԥсны апрезидентра аинститут аиқәырхаразы, арӷәӷәаразы. Ҳтәылаҿы иахьа, Анцәа имчала, иапҵоуп аҭагылазаашьа аԥсуаа ҳҭынчны, ҳаинааланы ҳмилаҭ ҳәынҭқарра аргыларазы. Абас еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵара ирыбзоуроуп иахьатәи Урыстәыла аиҳабыра, урҭ иҳарҭо ацхыраара, ахылаԥшра. Аха, иаҳԥеиԥшу здыруада, ҳаԥхьаҟа ҳтәыла аполитикатә, ма агеополитикатә кризисқәак ирылашәар ҟалоит, иара Қырҭтәылагьы макьана Аԥсны ишақәмақарыц иақәмақаруеит, реваншк ҳазгозар ҳәа иашьҭоуп. Абас, адәныҟатәи ҳәынҭқаррақәак ҳаԥсадгьыл шәарҭарак иҭадыргылар, Аԥсны ахьчаразы, аиқәырхаразы амилаҭ еидызкыло, амобилизациа рзызуа Аԥсны ахада, апрезидент иоуп.

Апрезидентра аинститут ҳаналацәажәо, ҳара ҳхаҿы иҟоу асимвол мацара змоу атәыла ахада иакәӡам. Аԥсны адекоративтә президент даҭахӡам. Аԥсны даҭахуп, еснагь даҭахызаауеит амчра змоу, адырра змоу, ахьӡ змоу апрезидент. Уи аполитикатә институтгьы ҳтәыла амчратә еилазаараҿы еснагь аԥыжәара амазароуп.

Автори аредакциеи рпозициақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

61

Зхьаа згәалақәа ацәызҳәаз апоет: Витали Амаршьан игәалашәара иазкны

45
(ирҿыцуп 15:26 22.09.2021)
Иахьа иԥсы ҭаны дҳалагылазҭгьы 80 шықәса ихыҵуазаарын Аԥсны Жәлар рпоет, апрозаик, Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩ, Д.Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиеи "Ахьӡ-Аԥша" аорден II аҩаӡареи занашьаз Витали Амаршьан. Уи игәалашәара иазку анҵамҭа азирхиеит Анатоли Лагәлаа.

"Адунеи аҿы зегь реиҳа алахьеиқәра зцу агәырӷьара – поетны аҟазаароуп. Егьырҭ зегьы рацәак ихьааӡам, аԥсрагьы налаҵаны".

Федерико Гарсиа Лорка

Иахьа иԥсы ҭаны дҳалагылазҭгьы, 80 шықәса ихыҵуазаарын Аԥсны Жәлар рпоет Витали Амаршьан. Сара раԥхьаӡа акәны Витали Амаршьан дызбеит саб ажурнал "Алашара" аредакциаҿы саннеигаз. Усҟан аа-класск рҿы стәан. Исхашҭӡом, ажурнал аредактор хада Алықьса Џьениа Аиааира Ашҭаҿы иахьа ибылны игылоу ажәытәтәи Аиҳабыра рыҩны иавагылаз х-еихагылак иҟаз аҩны аҩбатәи аихагылаҿ дтәан. Имаӡаныҟәгаҩ адҵа лиҭеит апоетцәа Мушьни Миқаиеи Витали Амаршьани сзаашьҭ ҳәа. Урҭ ахԥатәи аихагылаҿ итәан, адырра анроу, иаразнак илбааит. Алықьса иреиҳәеит сажәеинраалақәа игәцаракны ирыԥхьарц, "Сымҩашьозар, аҟыбаҩ злоу аӡә иакәзар ҟалап!" ҳәагьы нациҵеит.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьани Анатоли Лагәлааи

Убри аҽны стетрад хәыҷқәа сымхны ахы инаркны аҵыхәанӡа ирыԥхьеит саби сареи ҳаштәаз, сыгәгьы рызҭарҵеит сҩымҭа хәыҷқәа. Уи нахыстәи даҽа ҭоурыхуп, аха Виталии сареи ҳаибадырра шалагаз абас ауп…

Акыр шықәса анҵы уи ашьҭахь, 2005 шықәса рзы, иара ихаҭа ихәыҷра игәаларшәо хә-томкны иҭыҵыз ишәҟәы аԥхьажәаҿы иҩуеит:

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьан

"Сахьиз, сахьааӡаз Џьгьарда ақыҭан, ҳкәасқьа ахәы ҳарак иқәгылоуп, уи сылацәа анаахыст избаз ауп, аиԥш ҭыԥ ԥшӡа, ҭыԥ џьанаҭ адунеи исзаламызт. Сныҟәо, сцәажәо, избо-исаҳауа гәныскыло саналага инаркны, ҳгәашә сынҭыҵны, Ахықә ҳәа ҳзышьҭоу адгьыл цәхыԥраҿ санааилак, лбааҟа сахьыԥшуаз, лагӡа-ҩагӡа, снапсыргәыҵа ианушәа, ҳқыҭа зегьы ккаӡа салаԥшуан.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьан

Сара сҿарагьы, аԥхыӡ еиԥш, еишьылкакараӡа, еиҭаҳәашьа змам акы иҳәаԥыӡаԥуа иалан, сгәы сыхон, аха иахьсыхоз ҳәа егьсзеилкаауамызт. Ус-ус, ихҭакны сзыԥхьоз анҭ ашәҟәқәеи, уаанӡатәи ссахьаҭыхрақәеи, сыгәҭахәыцрақәеи, зегьы неилалан, хыма-ԥсыма ақьаади акалами шьҭыхны, ажәақәа реинраалара сҽыназыскит. Уи ҿык-бзык иазымҳәо хаарак наҵызбааит, гьама ссирк нахыскааит, уахынла акәаҷаб садҟәыҟәла, аҵхқәа ԥысҽуагьы сҿаасхеит. Раԥхьаӡа изҩыз ажәеинраалагьы "Аԥсуа поетцәа шәахь" ахьӡын. Абар иаргьы, мшаҽны ишииз еиԥш, кьыс амаӡамкәа.

Ирымаӡамкәа рхатә ԥхьагыла,

Ҵыси жәҵысиҵәҟьа зԥырӡом.

Дырмит Гәлиа шәаԥхьа дангыла,

Ишьҭанеиуаз шәеиҵахаӡом.

 

Аҳәыҳә гәарҭа иԥыруа инеиуаз,

Шәаргьы шәнарԥылеит шәԥыруа.

Шәгәаҵа иҭыҵуаз шәашәа еиуаз,

Аҳауа иналалеит икаууа.

 

Ари уажә акәым, шәнеихьеит шьарда,

Шәымҩа шәықәланы шәцауеит.

Саргьы сыҵԥрааит абра, Џьгьарда,

Сызшәыхьӡозар - сшәыхьӡауеит!.."

Витали Амаршьан ихы-иԥсы ақәҵан иус ԥшьа даҿын, уи аԥсҭазаараҿы дызлаԥшыз, инырыз, дзыблыз ахҭысқәа зегьы ирҿиамҭақәа рахь ииаигеит, рыԥсы ҭеиҵеит, алитературатә ԥсҭазаара риҭеит. Уи иажәеинраалақәеи, ипоемақәеи, иажәабжьқәеи, иповестқәеи, ироманқәеи ажәлар ргәаҿы инеит, ишьҭыркааит, рыгәҭыхакәа ирзааигәахеит.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьан

Иара апоет иажәақәа рыла иаҳҳәозар: "Схы сыԥхьаӡоит сара, иааиԥмырҟьаӡакәа агармониа иашьҭоу поет лирикны. Апоезиа - уи сара исыԥсҭазаароуп, исыԥсыԥлагаҩагароуп. Аԥсабара зегь реиҳа сгәы зырцыхцыхыз, абҷеиԥш зны исыхьыз раԥхьаӡатәи сыбзиабароуп, сгәы иҭымҵәо ихааӡа ԥсраҽнынӡагьы исыцзааит. Иагьыздыруеит, иреиӷьу сҩымҭақәа, ӡыӷәарӷәалеила акәымкәа, сшьала ишҩу, сыԥсы ишахылҵыз.

Зыхшара аҩны ианыҟоу згәы раҳаҭу ан леиԥш, ианакәызаалак сҩымҭақәа акьыԥхь рбаанӡа еиҳа сгәы рызҭынчуп, еиҳа среигәырӷьоит, знык акьыԥхь иананылалак нахыс, измааноу сыздыруам аха, лахьеиқәҵарак сызцәырҵуеит. Зԥацәа хьыӡрацара изышьҭыз аб иеиԥшгьы, такәаамҭа акы сазыԥшуп. Ицаз шцаз, уаҳа ишыхнымҳәуа аныздырлак, саақәыԥсычҳауеит, уаҳа акымзарак.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Витали Амаршьан

Уи аахыс Аԥсны ахҭыс дуӡӡақәа ҟалахьеит. Зегьы иреицәахеит 1992 шықәсазы ҳзықәшәаз аибашьра. Уи хаҭала исыцрасит, саблит".

Иахьатәи ҳара ҳформат аҿы инарҭбаан узрылаҵәажәом ашәҟәыҩҩы ипрозатәи ипоезиатәи рҿиамҭа дуқәа, урҭ ҳара ҳлитература дырбеиахьеит, иреиӷьӡоу апрозатә ҩымҭақәа рахь ишьоуп, иаҳҳәап, иҭоурыхҭә роман "Аԥсҳа". 

Ипоезиа ҳалацәажәозар, уи иреиҳаӡоу акульминациаҿ ихаргалеит аибашьра иазку иажәеинраалақәа. Апоет иҷкәын заҵә иҭахара, уи иацу агәырҩа инарҩит даара иҵаулоу, иӷәӷәоу, ԥсра зқәым ажәеинраалақәа. Абраҟа иааҳгоит урҭ руак:

Марттәи ажәылараан

Гәымысҭа ирит ахацәа ӷьеиҩқәа,

Аҟәа ргарцаз ԥхьа инеихеит!

Рҭыԥ иахымсит ирышьҭанеишаз,

Шьҭахьҟа ихьаҵны рыԥсы ргеит…

 

Ԥхьаҟа ижәылаз рхы иамеигӡа,

Аԥсра иаԥылеит хацәнымырха.

Рыԥсы ҿызхшаз уаҩ дымнеиӡеит,

Уи даргәырӷьаӡеит ҳаӷа!

 

Аҟәа далҵырц дышдәықәлахьазгьы,

Ҩаԥхьа ишьҭахьҟа дхынҳәит.

Ҳҵеицәа бзиахәқәа иҭахазгьы,

Напыҟьашьыла уаҟа иржит.

 

Иҳарымҭеит рыԥсыбаҩқәаҵәҟьа,

Наҟ-ааҟ иҳалҵырц аҭыӡшәа.

Аха иарбан иҟоу ҳԥызымшәацҳәа,

Адунеиаҿ ҳара абра!

 

Ҳаҽҳрыӷәӷәароуп ҳаӷа ицасҳәагь,

Ҳаиҭазхәыцроуп ҳ-Аԥсынра.

Иҳақәлаз раҵкыс зынӡа ишәарҭоу,

Рҵыхәажә ԥаҳҵәап ҳазҭиуа!..

 

Ҳхацәа ӷьеиҩқәа рхы назқәырҵаз,

Ршьа зызкарҭәаз ҳаҳҭынра,

Уеизгьы-уеизгьы иҳархынҳәырцаз,

Ҳаиҭажәылароуп ԥхьаҟа!

 

Адунеи дуӡӡа ашьа ааргьы,

Ажәҩан ҳақәҳаргь ибганы,

Мнеишьа ҳамам, егьа аамҭа царгьы,

Мнеишьа ҳамаӡам ҳаҩны!!!

1993, Лыхны.

Ас еиԥш иҟоу апоет инысымҩа, уи иҭижьыз ишәҟәқәа, урҭ рҵакы, дарбан аԥсуазаалакгьы идыруазароуп, иныруазароуп, насоуп уаҵәтәи ҳамш аншәарҭамхо, избанзар, уи ҳҵеира ршьала ишаагоу ауп иаҳәо апоет иԥсҭазааратә цәқәырԥара:

© Foto / предоставлены Анатолием Лагулаа
Витали Амаршьани Анатоли Лагәлааи

Аԥсны жәлар рпоет, апрозаик Амаршьан Витали Џьота-иԥа диит Аԥсны, Очамчыра араион Џьгьарда ақыҭа цәыббра 22 1941 шықәса рзы, иԥсҭазаара далҵит хәажәкыра 24 2020 шықәса рзы. Иара СССР Ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәареидгылеи, Урыстәыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи (1999) дырлахәылан, ашьҭахь – Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа рассоциациа (2003) далахәылан. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩ (2015) ҳәа ахьӡ ихҵан. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиеи "Ахьӡ-Аԥша" аорден II аҩаӡареи ианашьан. Дыҩуан аԥсышәала.

© Foto / из личного архива семьи Аджба
Апоетцәа: Таиф Аџьба, Белла Ахмадулина, Витали Амаршьан

Акыр заа иаб диԥхеит (1943 ш.). Витали, иара убас иашьцәа еиҵбацәа Валерии Артури рааӡеит рани ран лаҳәшьеи. В. Амаршьан далгеит Џьгьардатәи абжьаратәи ашкол (1959). 1962 ш. нахыс А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аҟны аҵара иҵон. 1965 ш. иҵара ааныжьны А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт дҭалоит. Иҵара хиркәшоит 1970 шықәсазы. Алитинститут аҟны апоетикатә ҟазара амаӡақәа аҵихуан еицырдыруа аурыс поет, алитератураҭҵааҩ С. С. Наровчатов напхгаҩыс дызмаз асеминар аҟны. Аҵара еицырҵон, иагьеиҩызцәан иналукааша аурыс поет Иури Кузнецови иареи. Аус иухьеит ажурнал "Алашара" аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс, ашьҭахь аредактор хада ихаҭыԥуаҩс, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа рассоциациа амаӡаныҟәгаҩс.

  • Книга Виталий Амаршан
    Книга Виталий Амаршан
    © Sputnik / Бадрак Авидзба
  • Книги Виталия Амаршан
    © Foto / предоставлены Анатолием Лагулаа
  • Виталий Амаршан
    Виталий Амаршан
    © Sputnik / Томас Тхайцук
  • Витали Амаршьан
    © Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
  • Книги Виталия Амаршан
    © Foto / предоставлены Анатолием Лагулаа
1 / 5
© Sputnik / Бадрак Авидзба
Книга Виталий Амаршан

В. Амаршьан заа ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. Раԥхьатәи иҩымҭақәа кьыԥхьын 1962 шықәсазы агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" ("Аԥсны") аҟны, уи нахыс - ажурнал "Алашара" (№4) аҟны. Раҧхьатәи иажәабжьқәагьы кьыҧхьын "Алашара" адаҟьақәа рҟны (1966). Апоет ҿа ишьақәгылараҿы акырӡа абзоуроуп Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Б. У. Шьынқәба рырҿиара, иара убас аурыс классикцәа: А. С. Пушкин, М. И. Лермонтов уҳәа рҩымҭақәа. Иҩымҭақәа рнылахьеит иара убас ажурнал "Амцабз", "Аҟәа-Сухум", агазеҭқәа "Аԥсны", "Советская Абхазия", "Еҵәаџьаа", "Правда", "Известия", "Литературная газета", "Литературная Россия" уҳәа. Иҭижьхьеит хыԥхьаӡара рацәала ажәеинраалақәа, апоемақәа, аповестқәа, ароманқәа, аочеркқәа. 20 инареиҳаны ажәеинраалақәеи апрозатә ҩымҭақәеи еидызкыло ишәҟәқәа ҭыҵхьеит.

В. Амаршьан иажәеинраалақәа жәпакы, иҭоурыхтә роман "Аԥсҳа" еиҭагоуп аурыси аҭырқәеи бызшәақәа рахь.

Аԥсшәахь еиҭеигеит В. Н. Соколов, С. С. Наровчатов, З. М. Тхагазитов, И. Ш. Машбаш, К. С.-Г. Џьегуҭанов, Р. Гамзатов ражәеинраалақәа, В.М. Шукшин, Г.Д. Гәлиа, Е.Ф. Басариа ражәабжьқәа, М. Твен ироман "Том Соиер ихҭысқәа" уҳәа егьырҭгьы.

Аҭыжьымҭақәа

Аԥсышәала

Агәеисыбжь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1966; Еиуеиԥшым аҟазшьақәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1967; Сразҟы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1969; Ааԥынтәи ақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1972; Мрагыларахь зхы хоу акәасқьа. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1974; Аигәныҩра. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1975; Амш ахәлара иҳамнахаанӡа. Ароман. Аҟәа, 1981; Ашьхыцқәа ртәыла. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1983; Аччаԥшь. Ажәабжьқәа. Аҟәа. 1986; Схәыҷра аӡынра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1988; Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1991; Аԥсҳа. Аҭоурыхтә роман. Аҟәа, 1994; Уашхәа мақьаԥсыс. Аҭоурыхтә хьӡыртәра. Аҟәа, 1999; Бзиала уаабеит, Том Соиер! Ажәабжьқәа, аиҭагақәа, ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002; Иҩымҭақәа реизга: 6-томкны. Аҟәа, 2005-2010; аурысшәахь аиҭагақәа: Месяц сева. Стихи. М., 1980; Там где люди, там и я. Стихи. Сухуми, 1980; Леон Апсха. Исторический роман. Сухум, 2003; Апсха Леон. Историческии роман. (2-е издание). Сухум, 2012.

Витали аҵыхәтәантәи имҩахь данынаскьаргоз ари ачымазара бааԥс иҳалоу даара аҽырцәгьан иҟан, гәыблыла дызҵәыуашаз аӡәырҩы зымнеиӡеит, аха рыгәқәа рҿы рхы-рыԥсы далырхит. Абра иаазгоит уатәи сцәажәара аҟынтәи хәҭак:

Витали, уара акырынтә Аҟәа агәы ашашараҿ ҳаҷкәынцәа ахьжу утәаны иухугахьан, урҭ гәаныла урацәажәон, урҭ рхы зқәырҵаз ҳаԥсадгьыл шьҭа аӷа иганахьала кьыс шамоуа агәра дургон… Нас, аҩны уанааилак, аҵх агәы иааумнахаанӡа, уи агәырҩа иахылҵыз, ишыԥхоу, ишшу, уаԥхьаҩцәа ҳахь ииаугон, ирылухуан аҩымҭа хатәрақәа… Убас ииз роуп уажәеинраалақәа, упоемақәа, уроманқәа, иара убасгьы ҳхьаақәа зегьы згәылаҵәаху уҭоурыхтә рҿиамҭа "Уашхәа мақьаԥсыс". Аԥсыуак дыҟанаҵ, есымша иқьышә иқәыххло, инарҵаулаӡаны дзырхәыцуа, абырлаш еиԥш ҳпоезиа иалаԥсоу уцәаҳәақәа:

Ашәышықәсқәа рнаҩыс ҳаԥхьаҟа зны,

Аԥсыуак дҭынчӡа дыштәоу иҩны,

Игәиҽанӡамкәа ашә аатуеит,

Аԥша иаанартызшәагь ибауеит,

Аха аԥшакәӡам иаазыртуа,

Са соуп иҩнало усҟан уа!..

Мамзаргьы;

Ауаҩы

Ауаҩы дажәӡом, ауаҩы дааԥсоит,

Ауаҩы дкарахоит бааԥсыла!

Ашәышықәса амҵан ҭынч днатәоит,

Иԥсы ааиҭакны ҿыц дҩагыларц!..

Аха маҷ-маҷ ацәа уи дагоит,

Цәарҭасгьы изыҟалоит адәаӡа…

Ауаҩы дыԥсӡом, ауаҩы дааԥсоит,

Ауаҩы дамхацәоит наӡаӡа!.."

Абриаҟара зхызгаз апоет макьана дҳалагылазар акәын, аха имчқәа зегьы нҵәеит, ихьаақәа дыркит, игәырҩа хьанҭа изышьҭымхит. Инхеит иара иаԥиҵаз ԥсра зқәым арҿиамҭақәа, урҭ уаҵәы игыло аҿар баагәараҵас иахьчалоит…

45

Аԥсны ахада Аахыҵ Уаԥстәыла атәылахьчара аминистр агәымшәараз аорден ианеишьеит

6
(ирҿыцуп 18:32 27.09.2021)
Аԥсны Атәылахьчара аминистрраҟны Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьраҟны Аиааира 28 шықәса ахыҵреи Аҟәа ахақәиҭтәра амши разгәаҭаразы аныҳәатә еилатәара мҩаԥысит.

АҞӘА, цәыббра 27 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Аслан Бжьаниа Аахыҵ Уаԥстәыла Атәылахьчара аминистр Ибрагим Гассеева ианеишьеит Агәымшәараз аорден, Қырҭтәыла Аахыҵ Уаԥстәыла ианажәлаз иааирԥшыз афырхаҵараз.

"Ҳаҭыр зқәу Аԥсны ахада, Атәылахьчара аминистр, аҩызцәа. Азин сышәҭ Аиааира амш шәыдысныҳәаларц Аахыҵ Уаԥстәыла ахадеи ажәлари рыхьӡала, ишәзеиӷьасшьарц аҭынчра, ашәҭыкакаҷра, ԥхьаҟатәи амш лаша. Ҳаҭыр зқәу Аԥсны ахада, ари аҳамҭа сара гәадыурала иныҟәызгалоит", - иҳәеит Гассеев.

Анаҩс, Ибрагим Гассеев Атәылахьчара аминистрра агәаларшәагатә ҳамҭақәа аиҭеит.

"Арҭ амшқәа рзы Аԥсны иқәынхо, милаҭрацәала еилоу ҳажәлар, Аԥсны арбџьар мчқәа рыруаа, ҳаиашьаратә жәларқәа, аҳәаанырцә иҟоу хыԥхьаӡара рацәала аԥсуа диаспора иазгәарҭоит игәырӷьахәу амшныҳәа – 1992-1993 шықәсқәа рызтәи Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьраҿы иргаз Аиааира амш", - иҳәеит Аԥсны Атәылахьчара аминистр Владимир Ануа иқәгылараҿы.

"1992 шықәса нанҳәамзазы аԥсуа жәлар мцаԥшьла дырхысырц аҳәаа дхыҵны ҳадгьыл ашьа каршуа дықәлеит аӷа. Уи хықәкыс иман аԥсуа ҳәынҭқарра, аԥсуа жәлар, аԥсуа бызшәа шьаҭанкыла рықәгара.

Аамҭа кьаҿк иалагӡаны аӷа импыҵеихалаз ақыҭақәа, ақалақьқәа шьала икәабеит. Аҭынч уааԥсыра ракәзар ақырҭуа фашизм агыгшәыгра зегь рхыргар акәхеит ҳәа азгәеиҭеит иара.

Ҳәашьак амамкәа иуадаҩын ашьаӡа-гәаӡа илсны аиааирахь уназгоз амҩа. Ацәыӡ дуқәа, арыцҳарақәа, аԥсыҭбарақәа ирылсны инеиуан ҳажәлар. Шьҭахьҟа хьаҵшьа ыҟамызт, избанзар Аԥсны аҟазаареи аҟамзаареи ирыбжьагылан, уаҵәтәи аԥеиԥш ахыц иакын, азқьышықәсақәа ирылсны иахьанӡагь иааиз аҭоурых ашәарҭара иҭагылан.

Аха ҳара аиааира ҳамгар алшомызт, избанзар аиашаразы ҳақәԥон, аиашаразы ахымца ҳаҿагылон, аиашаразы ҳаԥсҭазаарақәа ҳреигӡомызт. Аӷа иҭархаразы, игәыхәтәы иахьымгӡаразы рыжәҩа ҳамаданы иҳавагылеит Нхыҵ Кавказ ареспубликақәа рҟынтәи ҳашьцәа, Алада Урыстәыла аказақцәа, Асовет еидгыла уаанӡатәи атәылақәа рҟынтәи ҳиашара еилызкааз, аҳәаанырцәтәи адиаспора рхаҭарнакцәа",- ҳәа иҳәеит Ануа.

Аԥсны Атәылахьчара аминистр иӡбарала Аиааира амшныҳәа аламҭалаз аинрал Владимир Ҳаразиа имедал ранашьан арратә прокурор ихаҭыԥуаҩ, аиустициа аподполковник Руслан Лагәлаа, арратә прокурор ихаҭыԥуаҩ, аиустициа амаиор Аслан Инаԥшьба.

Амедал "Аԥсны аҭынчра аиҿкааразы" ланашьан Аштаб хада ашәҟәеиҿкаара аиҳабы Лиана Габуниаԥҳа.

Иара убас, Аԥсны ахада иқәҵарала Атәылахьчара аминистрра афицарцәа жәохә-ҩык аԥаратә ҳамҭақәа ранашьан.

Цәыббра 27 1993 шықәсазы аԥсуа ар Аҟәа агәахьы инеит, асааҭ 15:30 рзы Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ "Аминистрцәа реилазаара" ахыбра иахадыргылеит.

6