Коӷониаԥҳа ателехәаԥшразы: ицәыргатәуп зегь реиҳа иактуалтәу, иџьбароу азҵаатәқәа

137
(ирҿыцуп 13:24 22.11.2020)
Иахьа Жәларбжьаратәи ателехәаԥшра амш ауп. Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа иаҳзеиҭалҳәоит раԥхьаӡа рқыҭаҿы ателербага шцәырҵыз, иара убас Аԥсны ателехәаԥшра аҿиарамҩеи иахьатәи аҭагылазаашьеи рзы лгәаанагара ҳамалдоит.
Коӷониаԥҳа ателехәаԥшразы: ицәыргатәуп зегь реиҳа иактуалтәу, иџьбароу азҵаатәқәа

12-ҟа шықәса анысхыҵуаз, ҳгәыла Гьаргь (Жора) Лашәриа ателевизор ааихәеит ҳәа ҳаҳаит. Ари ахҭыс 1975-тәи ашықәскәа ирыҵаркуеит. Уаанӡа аҩны ҳара ажәабжьқәа ҳзырҳауаз саб иныҟәигоз аспидолақәа ракәын. Уи еснагь иаҿакын, ҳазыӡырҩуан аԥсуа радио, иара убас, еиуеиԥшым ацәаҳәақәа ражәабжьқәа. Исгәалашәоит арадио аҟынтә абжьы шҭыҩааз Иури Гагарин дҭахеит ҳәа. Усҟан зынӡа смаҷын, аха саб игәалсра ала игәныскылеит акосмос ахь иԥрыз акосмонавт ԥшӡа дышҭахаз. Абри зхысҳәаауа, ателевизор ақыҭаҿы ицәырҵаанӡа ажәабжьқәа арадио ала иҳаҳауан.

Усҟантәи атехнологиа ҿыцқәа ртәы ҳҳәозар, иҳаман амагнитофон, нас апластинка зҿаркуаз ашәа рҳәага. Апластинкақәа рацәаны иҳаман, агәыр зхагылаз абжьыргага нақәыргыланы ашәақәа аҿаҳкуан, ажәакала, иҳаҩсыз ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа рзы ҳқыҭа Кәтол кҿаханы иҟамызт.

Абас ишааиуаз, ателевизорқәа рцәырҵра аамҭа ааит, аха саб аахәаха иоуаанӡа, иара аԥшаарагьы мариамызт, ҳгәыла иааигеит ателевизор.

Ахәылбыҽха, агәылацәа-азлацәа ҳҽааилаҳәаны ателевизор ахәаԥшра Жора Лашәриа иахь ҳцон. Ари ҳагьеибанарбон, асахьаныҟәагьы ҳахәанарԥшуан. Исгәалашәоит раԥхьа ателевизор санаҿаԥшы, исзымбатәбараханы сшыҟаз, "ТВ СССР" ҳәа адырраҭара ахышә анаацәырҵ, ҟалашьас иамои абжьы зцу асахьа Москвантә ара иааиуа ҳәа џьашьатәыс исыман. Са сеиԥш уи џьазшьоз рацәаҩын.

Абас аамҭак агәылара ателевизор ахәаԥшра ҳцон, аха саб ас ԥхашьароуп, ателевизор сыԥшаароуп ҟаиҵан, аҩны иаҳзааигеит. Исгәалашәом уи ахьӡ, иҟалоит "Рубин" акәзар, иахьаԥштәылан иара. Заҟа ҳгәырӷьоз аиҭаҳәара уадаҩын. Саб ателевизор анааига, ҳгәылацәа абжаҩык ҳара ҳахь иаауа иалагеит. Анаҩс, маҷ-маҷ ақыҭауаа зегьы иаархәо иҟалеит, 80-тәи ашықәсқәа рзы ателевизор змамыз шамаха дубомызт ақыҭаҿы.

Усҟантәи ателехәаԥшра иахьеиԥш уахи ҽни аус ауамызт. Ахәылбыҽха иаацәырҵуан "ТВ СССР".  Ажәабжьқәа ҳарҳәон урысшәала, инеиԥынкыланы сааҭбжак инеиҳаны иҟан. Исгәалашәоит ақырҭуа телехәаԥшрагьы шаҳнарбоз, аха рбызшәа ҳаздыруамызт аҟынтә, уи аканал ҳахәаԥшуамызт, концертк рмышьҭуазар.

© Sputnik / Михаил Воскресенский

Ҳтелевизор уажәеиԥш апульт ала иурҵәиуа иауҟахыз, унеины унадгыланы аргьежьыга ала иқәургылон. Ателехәаԥшра аартра техникатә еволициоуп ҳҳәар ауеит. Аҵарауаа акыр шықәса рҽазыршәон асахьаныҟәа атехникатә мыругақәа рыла аарԥшра. Аҭоурых ҳагәылаԥшуазар, ари аидеиа 19-тәи ашәышықәсазгьы ицәырҵхьан, аурыс ҵарауаа рҽазыршәон асахьа арбара. Ус акәзаргьы, Асовет ҳәынҭқарра раԥхьатәи ателехәаԥшра аусура хнартит 1931 шықәсазы.

Ателехәаԥшра аартра ҵарадырратә еволиуциоуп ҳҳәазаргьы, анаҩс уи ишьҭнахит ихадоу аидеологиатә ҵакы. Абасала, иахьа ҳазҭагылоу аамҭазы, амеханикатә, аелектронтә шьҭахьҟа иныжны, ацифратә телехәаԥшра амҩахь ииасны адунеи зымҽхазкыз аинформациатә, акультуратә, аҵарадырратә хырхарҭақәа змоу жәабжьҳәаганы иҟалеит.

1996 шықәсазы ООН Ассамблеиа хадаҿы абҵара 21 адунеижәларбжьаратәи ателехәаԥшра иамшны ирыларҳәеит, абри амш азы Адунеижәларбжьаратәи ателехәаԥшратә форум ахьымҩаԥгаз азы. Ҳара ҳазлааӡаз СССР ахаантәи ателехәаԥшра иахьа иахыҵуеит 89 шықәса, ари абжа аҟара ахыҵуеит, ҳара ҳмилаҭтә телехәаԥшра. Абҵара 6 рзы Аԥсуа телехәаԥшра 42 шықәса ахыҵит. Схәыҷра ашықәсқәа раамҭазы агәылара сцаны ателербага анызбоз аума, аҩны ианҳау санеигәырӷьоз аума, сыԥсҭазаара уи иадҳәалахоит ҳәа сыҟамызт.

Шамил Хәсеин-иԥа Ԥлиа
© Фото : из архива Екатерины Бебия

Сара ибзианы исгәалашәоит аԥсуаа рықәгыларақәа ателехәаԥшра аартра азҵаатәазы. Усҟан аиҳабыратәи аклассқәа рҿы стәан. Раԥхьаӡа Аԥсуа телехәаԥшра ацәырҵра даара игәышьҭыхган, анаҩс амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аамҭазы, ажәлар рус ахаҵгыларазы ихадоу ароль нанагӡон. Аибашьра аԥхьа ақырҭуа информациатә хархәагақәа рхаҭарнакцәа аԥсуа зҵаатәқәа рзы инегативтәыз аинформациа адунеи иаладырҵәон, аԥсуаа ракәзар, гәыӷырҭас ирыман Аԥсуа телехәаԥшра, арадиогьы налаҵаны.

Усҟан, акоммунистцәа рхаан, имариамызт ииашоу аинформациа ауаа дырбара, аха аԥсуа журналистцәа, арежиссиорцәа, атехникцәа уҳәа, русура рамхра азҵаатәы иацәымшәакәа аус руан. Иазгәасҭарц сҭахуп, ателехәаԥшра раԥхьатәи ахада Шамил Ԥлиа даара дшадгылоз ҳидеологиа. ОБКОМ захьӡыз ахь иара дцон ажурналистцәа рыхьчаразы. Иахлафааны ирҳәон, Шамил Хәсеин-иԥа апартиа анапхгара агәынамӡара аарԥшразы ианиԥхьалакгьы "аусура сгьежьыр, урҭ рҭыԥ иқәысҵоит" ҳәа акоммунистцәа ширблаҟьоз. Шамил Ԥлиа аусурахь даныгьежьлакгьы "шәызҿу нашәыгӡала иҳәон". Ус ҟаимҵар, аԥсуаа ридеиа хада ауаажәлар рызнагашьа аиуӡомызт, иалшон ҳара аинформациатә еибашьра ҳаҵахар.

Аԥсуа телехәаԥшра ажәлар ирҿахәҳәаганы иаартын, уи акыр иазықәԥеит амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ахаҭарнакцәа. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра анцоз ҳтелехәаԥшра иалнаршеит аинформациатә ԥхьагылара агара, ҳтәыла аҩнуҵҟеиԥш анҭыҵгьы ҳжурналистцәа азықәпон агеноцид ҳзызурц иҳақәлаз ақырҭқәа имҩаԥыргоз аибашьра аҵакы адунеи арҳара.

Аибашьра ашьҭахьгьы акыраамҭа аԥсуа телехәаԥшра аԥсҭазаара аиҭашьақәыргылара, аоккупациа зызуз аԥсуа нхарҭақәа рҿы ҳауаажәлар ирхыргоз иазкыз афильмқәа рҭыхра уҳәа, аус ауан, алшара дуқәа амамзаргьы.

42 шықәса раԥхьа амилаҭ ирҿаҳәҳәаганы иаартыз ателехәаԥшра, еиҳаракгьы аҵыхәтәантәи 15 шықәса рзы амчра знапаҿы иҟоу аполитикцәа ирҿаҳәҳәаганы иҟалеит сҳәарц сылшоит, схаҭа ажурналист лаҳасабала сызнысхьоу амҩақәа исзааргаз ахшыҩҵакқәа еизыркәкәаны сцәажәозар. Ателехәаԥшра ҳәынҭқарратәуп анырҳәо, изцәеилаго ыҟоуп, иара ахаҭа ашәахтәшәаҩцәа рымчала ишеибарку, уи ҷыдала ачынуаа рхатә ԥарала ишеиҿкаам.

Эмма Адлейба
© Фото : из архива Эммы Адлейба

Ирлас-ырласны ҳтәыла анапхгара рҽырыԥсахуан аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, амчрахь инеиуа имҩақәырцон ирҭахыз аинформациа, ииашоуп, иуԥылон ишиашоу ицоз аефирқәагьы. Уаҟа еиқәшәон амчраҿ иҟои урҭ роппонентцәеи. Арҭ рҩызцәа адырраҭарақәа хымԥадатәизароуп ателехәаԥшраҿы, досу игәаанагара ажәлар дырҳаразы. Ус шакәызгьы, уи инеиԥынкыланы имҩаԥысуаз процессмызт. Амчра агра атәы зҳәоз ақәгыларақәа ателехәаԥшраҿы рцәыргара имариам усын ажурналистцәа рзы.

Иааихҵәаны иаҳҳәозар, еснагь амчраҿ иҟоу ателехәаԥшра анахәҭа ахаршәны иркуп. Иҳаҩсыз аԥхынтәи, иара убас ҳазҭоу ашықәс азтәи апрезиденттә алхрақәа раамҭазы ицоз адебатқәа, мамзаргьы, аинтервиуқәа рҿы амчра арԥшӡара анубаалон.

Алхра аламҭалазтәи адебатқәа: Аслан Бжьаниеи Адгәыр Арӡынбеи злацәажәоз>>

Иҟамызт алхратә кампаниа аамҭазы алхҩы "иргәыбзыӷразы" атәыла бетонла ахҟьара иазкыз арепортажқәа, урҭ ирыдҳәалаз азҵаарақәа. Ажәакала, аԥсуа телехәаԥшратә журналистика ацҳафырра иацәыхарахо иалагеит. Амчра аҽанаԥсах, "апластинка ықәзыргыло" аполитикцәагьы рҽырыԥсахит, даҽакала иаҳҳәозар, даҽа партиак имҩақәнацоит аинформациа.

Иахьагьы иацгьы, ателехәаԥшра иагуп ицҳафыруа аполитикатә, асоциалтә хырхарҭақәа змоу адырраҭарақәа. Ателехәаԥшра афинанстә лагала зҭаху ресурсуп, еснагь ирҿыцлатәуп атехникатә хәҭақәа, аха ҳазҭагылоу аамҭазы ҳтәылаҿы афинанстә еиҵахарақәа ыҟазаргьы, аус ауеит ателехәаԥшра, уимоу атематика аганахь акыр аҽарҭбааит, амала макьаназы, аполитикцәа аидеиақәа рзы реицлабра аарԥшра ацәаарагьы ыҟам. Еиҳа имодахеит анонимтә саитқәа рҿы акарикатиуарақәа ҭаҵаны аҳәынҵәеигәыдҭәалара. Ауаа ирбо, ираҳауа, аԥсуа политикцәа еидтәаланы ргәаанагарақәа реимдара аҭыԥан, анонимтә "апельсинқәеи мандаринқәеи" раамҭа цәырҵит. Иахьа аинтернет хархәагақәа ателехәаԥшра излаоппонентцәахаз ала, иарбан телехәаԥшразаалакгьы азхәыцлароуп, иара аканал аҿы ишцәыргатәу зегь реиҳа иактуалтәу, зегь реиҳа иџьбароу азҵаатәқәа.

Ҳтәылаҿы иҟоуп иҳәынҭқарратәу Аԥсуа телехәаԥшреиԥш, ахатәы канал "Абаза-ТВ". Уи аканал аацәырҵижьҭеи, ражәабжьқәа санрыхәаԥшуа избоит еиҳа рхы ишақәиҭу, амчраҿ иҟоу рнапы усҟак ишымнаӡо дара рҟынӡа. Аканал алшарақәа еиҳа имаҷуп, иубоит рресурсқәа шырацәам, аха зегь акоуп, рхақәиҭра рныԥшуеит ахәаԥшҩы лаҳасабала сцәажәозар.

Амчраҿы иҟоу ирдыруазароуп, зыгра зӡаз иан дшаго. Атәылаҿы иҟоу азҵаатәқәа иаахтны ирылацәажәатәуп, ажурналистцәа ачынуаа ирыцхырааҩцәоуп, дара иаадырԥшуа апроблемақәа анапхгара рзы ихәарҭоуп, ииашаны издызкыло дыҟазар. Уажәы ицәырҵыз афымцалашаратә уадаҩразы, "уара иухароуп, сара исхароуп" аҭыԥан, зегьы иреиӷьуп уаанӡатәии уажәтәии амчрақәа рхаҭарнакцәа ажәлар ирбо-ираҳауа адебатқәа мҩаԥыргар, усҟан иалшоит азҵаатәы аӡбаразы еиҳа еиӷьу амҩа ааԥшыргьы.

Иахыҵӡозеи ателехәаԥшра, аха иахьагьы уи ииашаны ахархәаразы ахьысҳарақәа ҳамоуп ҳполитикцәа ирыбзоураны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

137

Есымша исыцу сҩыза: апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара

42
(ирҿыцуп 11:20 23.11.2020)
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны апоет Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара иазикит.

Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанааи Анатоли Лагәлааи

Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.

Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!

- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.

Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!

- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!

Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.

Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанаа иҩызцәа рыгәҭа

Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.

Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!

Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!

Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!

- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!

- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.

Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!

Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!

Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!

Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:

- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!

- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!

Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.

"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.

Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,

Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,

Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,

Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!

42

Цуца Аҳəԥҳа: аҵаҩы арҵаҩы ибла дхыԥшылозароуп, лабҿаба еимадазароуп

202
(ирҿыцуп 10:15 22.11.2020)
Нестор Лакоба ихьӡ зху Аҟəатəи ажəабатəи Ашьхарыуаа рышкол аҟны аус зуа, Аԥсны зҽаҧсазтəыз арҵаҩы Цуца Виссарион-иԥҳа Аҳəба аиҿцəажəараҟны дырзааҭгылоит ҳазҭагылоу аамҭазы аҭыԥ змоу аҿкчымазара аҵаҩцəеи, арҵаҩцəеи, аҭаацəеи ишырныԥшыз, иара убас лзанааҭ аҷыдарақəа ртəы.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

- Цуца Виссарион-иԥҳа, адунеи иалаҵəаз аҿкчымазара иахҟьаны ашколқəа рҟны имҩаԥысуаз аҵаратə процесс еиԥҟьоуп, уи уадаҩрақəас ицəырнагазеи, ишԥарныԥшуеи аҵаҩцəа рҵарадырра аизырҳараҿы?

- Ҳəарас иаҭахузеи ари аҭагылазаашьа аҵаҩцəагьы, арҵаҩцəагьы, аҭаацəагьы ирнымԥшырц залшом, ԥсыхəа змам акакəны иҟалеит, аҵарадырра знапы алаку зегьы гəҭыхас иҳамоуп. Онлаин арежим ала, аҭелқəа рыла ахəыҷқəа разыҟаҵара, адҵақəа рыҭара нап аркуп, аха уи еиззырҳауа акакəым. Сара аиҵбыратəи аклассқəа рҟны аус злазуа ала, ибзианы избарҭоуп ахəыҷи арҵаҩи аԥхарра рыбжьазар шакəу, урҭ еснагь еимадазароуп. Ахəыҷы арҵаҩы ила дхыԥшылозароуп, арҵаҩы ахəыҷы ила дхыԥшылозароуп, дихəаԥшуазароуп, аҩышьа, аԥхьашьа инацəкьыс нақəкуа, дырҽеиуа дцозароуп. Ари аҩыза аҭагылазаашьа аԥхьаҟа ҳҳəыҷқəа абакылнаго ҳəа зегьы хьаас иҳамоуп.

Цуца Ахуба
© Фото : предоставлено: Сырмой Ашуба
Аԥсны зҽаҧсазтəыз арҵаҩы Цуца Виссарион-иԥҳа Аҳəба

- Абри аамҭа иалагӡаны шəҵаҩцəеи шəареи аимадара шшəыбжьоу ҳасаб азуны, рҵара аус еихьӡара ҳəа акраманы ижəбома?

- Иҟоуп аҭаацəа рхəыҷкəа напы рыдкыланы, ирыдтəаланы рыдҵақəа рыцҟазҵо. Аха, еиҳараӡак аҭаацəа ирылшаӡом, аус зуа ыҟоуп, хəлаанӡа ахəыҷқəеи аҭаацəеи изеибамбо ыҟоуп. Убри азы ахəыҷқəа еиҳа изцəыуадаҩу еиҳахеит, иззымариоу реиҳа. Ахəыҷы еиҳа аҭакԥхықəра иднаҵоит ашкол аҟны даныҟоу, аҩны даныҟоу днатəоит, днагылоит, уиаҟара ихы дацклаԥшӡом. Иреиҳау аҵараиурҭақəа ирҭоу рҭагылазаашьа хазуп, еиҳа иазҿлымҳаны иазнеиуеит рҵаратə процесс.

- Шəара имаҷымкəа абиԥарақəа еиҵашəааӡахьеит, шəџьабаа акыр ирацəоуп. Иаҳҳəозар, шаҟа шықəса ҵуеи уажəшьҭа шəзанааҭ ала аус шəуеижьҭеи?

- Уажəшьҭа 50 шықəса инареиҳауп ахəыҷқəа нап рыдкыланы рааӡара саҿуижьҭеи. Аҭаацəа змоу ауаҩы иҭаацəа рыда дышхəарҭам еиԥш, ахəыҷқəа рыда ухəарҭаӡам. Абыржəы аҩны ҳаҩнахеижьҭеи, сааҟəымҵӡакəа ахəыҷқəа роуп сзызхəыцуа, сыла ихгылоуп еснагь. Ирҳəоз-ируаз зегьы сгəалашəоит, ашкол аҟны аус анууа ахəыҷқəа бзиа иубароуп, бзиа иумбакəа гəыла-ԥсыла аус рызудулаӡом. Ахəыҷқəа анааԥсогьы ыҟоуп, усҟан лафк нараҳəаны, иаарччаны аусура иналасыргалоит. Ахəыҷы дук иаҳасабала пату-ҳаҭыр иқəҵаны уиацəажəозароуп, уи ахəыҷы имнырырц залшом.

- Шəара шəырҵаҩратə ԥсҭазаараҿы иарбан ҟазшьа ҷыдарақəоу иалышəкаауа, еиҳа зҿлымҳара зышəҭо?

- Еснагь уҽырԥшӡаны ахəыҷы уҽиаҟаратəны уцəажəозароуп, уи лымкаала сацклаԥшуеит. Аԥшьбатəи акласс иалганы маҷк ианеизҳалак, иҟəышхо ианалагалак, уҟазшьа ааԥсахны маҷк иаарымчшəа рацəажəара уалагоит. Убри анаҩсан, актəи акласс аҟны ианааҳго иаҳбарҭоуп, насгьы аҳəыҷбаҳчеи рҭаацəеи рыда уаҩ дзымбац ахəыҷқəа рҟазшьа шхазу, ишəаӡыӡо, иԥхашьо, иҟəиҭ-ҟəиҭӡа ианынатəо аамҭазы уаргьы уҽраҟаратəны ацəажəара уалагозар ауп, есииуа ҳрыциуазароуп ҳəа лафны исҳəалоит зны-зынла. Нас, амшын ацəқəырԥа еиҳа-еиҳа ишеиҳахо еиԥш, хəыҷы-хəыҷла уҟазшьа ааԥсахуа унапқəа нарыкəыршаны ԥхьаҟа иугозар ауп. Ахəыҷы мыцхəы иахьырхəрагьы сҟазшьаӡам сара. Аурокқəа рыбжьара аԥсшьарахь иандəылҵлак, аӡəаӡəала иааганы срацəажəоит, срылабжьоит, рҭаацəа дара гəыӷырҭас ишрымоу, идмырԥхашьарц, аҵара бзианы ирҵарц шырҭаху расҳəоит.

- Акыршықəса ҵуеит шəзанааҭ бзиа ибаны, шəыԥсы ахҭынҵаны, ааԥсарак шəынмырԥшкəа шəааиуеижьҭеи. Иаҳҳəап, егьырҭ ашықəсқəа ирҿырԥшны ҳахəаԥшуазар, раԥхьа аҵара зшəырҵоз ахəыҷқəеи уажəтəи ахəыҷқəеи еиԥшымзаарас, ҷыдарақəас ирымои?

- Ҳəарас иаҭахузеи, ахəыҷқəа аамҭа рҽақəыршəаны ицозар ҟалап, уи азы ахара ҳазрыдҵом. Ахəыҷы дани инаркны дшысабиӡоу ахəыҷбаҳчахь игара, даҽаӡəы диааӡартə еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵара, абри сара тəымнапык дааӡазшəа азысыԥхьаӡоит. Урҭ уиаҟара аԥхашьара рылаӡам аҩны иааӡаз ахəыҷқəа реиԥш, рҟазшьақəа еиқəшəаӡом, еиԥшӡам. Ахəыҷбаҳчақəа хымԥада адырра рнаҭоит, иааӡоит, аҩра, аԥхьара, аԥхьаӡара, ажəеинраалақəа ахьыддырҵо рацəоуп. Уажəтəи аамҭазы, шəымбои, аҭелқəа рыҽрыдырцалоит, раамҭа иахнагоит, рҟазшьақəагьы аԥсахуеит. Зҟазшьа зыԥсахыз ахəыҷгьы дгəыгəҭамыжькəа хылаԥшра иуҭароуп. Артист асцена данықəу еиԥш, ахəыҷқəа раԥхьа дыхəмарроуп арҵаҩы.

- Цуца Виссарион-иԥҳа, шəҵаҩцəа рахьтə уажəшьҭа иҟоуп иандуцəоу, иабдуцəоу, зыуаҩыбжара инҭысхьоу. Дареи шəареи шəанеибабо шəгəалаҟазаара зеиԥшрои, цəаныррақəас ишəызҵəырҵуеи?

- Ашкол ианалго, аҵыхəтəантəи аҵəҵəа аныҟало, раԥхьатəи рырҵҩык лаҳасабала еснагь ус расҳəоит: "Арҵаҩы изы еиҳау гəадура ыҟаӡам данубо уивсны умцакəа аԥсшəа аниауҳəо, убри аҟынтə, шəҳавымслан, аԥсшəа ҳашəҳəала" - ҳəа. Аԥсшəа самҳəакəа, сыргəыдмыҳəҳəалакəа исывымсыц сҵаҩцəа.

- Ҳаиҿцəажəара ишьҭнахуа азҵаарақəа рацəоуп, аха ахыркəшамҭазы иҳаҳарц ҳҭахуп шəара шəзеиӷьашьарақəа.

- Сара аҭаацəа рахь, ахəыҷқəа рахь схы нарханы исҳəо убри ауп, абыржəы ҳазҭагылоу аамҭазы агəабзиареи аманшəалареи Анцəа ириҭааит. Агəабзиара аныҟала, зегьы ҟалоит, рхатəы бызшəа рхамшҭуа, рыԥсадгьыл иаԥсаны иаҵагыло аманшəалара Анцəа ириҭааит!

- Иҭабуп ҳаиҿцəажəаразы, аманшəалара шəыцзааит!

Иара убас шәаԥхьа ҟалоит:

202

Емырхәба еиҭеиҳәеит Алакәымҳара ақыҭаҟны имҩаԥысуа аусурақәа ртәы

0
(ирҿыцуп 21:21 23.11.2020)
Гал араион ахада ихаҭыԥуаҩ Беслан Емырхәба арадио Sputnik арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҿы еиҭеиҳәеит Алакәымҳара ақыҭаҟны ицо аиҭашьақәыргыларатә усурақәа ртәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Емырхәба Гал араион аҟны аиҭашьақәыргыларатә усурақәа ртәы

"Алакәымҳара ашкол аҟны аусурақәа мҩаԥгатәны иҟоуижьҭеи акыр шықәса ҵуеит. Иҳәынҭқарратәым аиҿкаара ацхыраарала ахыб ԥсахуп, аиҭашьақәыргыларатә усурақәа мҩаԥысуеит ахыбра аҩныҵҟагьы. Быжь-километрак инацны амҩа аҟаҵара азгәаҭоуп Аберқыҭеи Алакәымҳареи рыбжьара, машьынала амҩасра уадаҩуп", - иҳәеит Емырхәба.

Шәазыӡырҩа аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0