Цуца Аҳəԥҳа: аҵаҩы арҵаҩы ибла дхыԥшылозароуп, лабҿаба еимадазароуп

201
(ирҿыцуп 10:15 22.11.2020)
Нестор Лакоба ихьӡ зху Аҟəатəи ажəабатəи Ашьхарыуаа рышкол аҟны аус зуа, Аԥсны зҽаҧсазтəыз арҵаҩы Цуца Виссарион-иԥҳа Аҳəба аиҿцəажəараҟны дырзааҭгылоит ҳазҭагылоу аамҭазы аҭыԥ змоу аҿкчымазара аҵаҩцəеи, арҵаҩцəеи, аҭаацəеи ишырныԥшыз, иара убас лзанааҭ аҷыдарақəа ртəы.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

- Цуца Виссарион-иԥҳа, адунеи иалаҵəаз аҿкчымазара иахҟьаны ашколқəа рҟны имҩаԥысуаз аҵаратə процесс еиԥҟьоуп, уи уадаҩрақəас ицəырнагазеи, ишԥарныԥшуеи аҵаҩцəа рҵарадырра аизырҳараҿы?

- Ҳəарас иаҭахузеи ари аҭагылазаашьа аҵаҩцəагьы, арҵаҩцəагьы, аҭаацəагьы ирнымԥшырц залшом, ԥсыхəа змам акакəны иҟалеит, аҵарадырра знапы алаку зегьы гəҭыхас иҳамоуп. Онлаин арежим ала, аҭелқəа рыла ахəыҷқəа разыҟаҵара, адҵақəа рыҭара нап аркуп, аха уи еиззырҳауа акакəым. Сара аиҵбыратəи аклассқəа рҟны аус злазуа ала, ибзианы избарҭоуп ахəыҷи арҵаҩи аԥхарра рыбжьазар шакəу, урҭ еснагь еимадазароуп. Ахəыҷы арҵаҩы ила дхыԥшылозароуп, арҵаҩы ахəыҷы ила дхыԥшылозароуп, дихəаԥшуазароуп, аҩышьа, аԥхьашьа инацəкьыс нақəкуа, дырҽеиуа дцозароуп. Ари аҩыза аҭагылазаашьа аԥхьаҟа ҳҳəыҷқəа абакылнаго ҳəа зегьы хьаас иҳамоуп.

Цуца Ахуба
© Фото : предоставлено: Сырмой Ашуба
Аԥсны зҽаҧсазтəыз арҵаҩы Цуца Виссарион-иԥҳа Аҳəба

- Абри аамҭа иалагӡаны шəҵаҩцəеи шəареи аимадара шшəыбжьоу ҳасаб азуны, рҵара аус еихьӡара ҳəа акраманы ижəбома?

- Иҟоуп аҭаацəа рхəыҷкəа напы рыдкыланы, ирыдтəаланы рыдҵақəа рыцҟазҵо. Аха, еиҳараӡак аҭаацəа ирылшаӡом, аус зуа ыҟоуп, хəлаанӡа ахəыҷқəеи аҭаацəеи изеибамбо ыҟоуп. Убри азы ахəыҷқəа еиҳа изцəыуадаҩу еиҳахеит, иззымариоу реиҳа. Ахəыҷы еиҳа аҭакԥхықəра иднаҵоит ашкол аҟны даныҟоу, аҩны даныҟоу днатəоит, днагылоит, уиаҟара ихы дацклаԥшӡом. Иреиҳау аҵараиурҭақəа ирҭоу рҭагылазаашьа хазуп, еиҳа иазҿлымҳаны иазнеиуеит рҵаратə процесс.

- Шəара имаҷымкəа абиԥарақəа еиҵашəааӡахьеит, шəџьабаа акыр ирацəоуп. Иаҳҳəозар, шаҟа шықəса ҵуеи уажəшьҭа шəзанааҭ ала аус шəуеижьҭеи?

- Уажəшьҭа 50 шықəса инареиҳауп ахəыҷқəа нап рыдкыланы рааӡара саҿуижьҭеи. Аҭаацəа змоу ауаҩы иҭаацəа рыда дышхəарҭам еиԥш, ахəыҷқəа рыда ухəарҭаӡам. Абыржəы аҩны ҳаҩнахеижьҭеи, сааҟəымҵӡакəа ахəыҷқəа роуп сзызхəыцуа, сыла ихгылоуп еснагь. Ирҳəоз-ируаз зегьы сгəалашəоит, ашкол аҟны аус анууа ахəыҷқəа бзиа иубароуп, бзиа иумбакəа гəыла-ԥсыла аус рызудулаӡом. Ахəыҷқəа анааԥсогьы ыҟоуп, усҟан лафк нараҳəаны, иаарччаны аусура иналасыргалоит. Ахəыҷы дук иаҳасабала пату-ҳаҭыр иқəҵаны уиацəажəозароуп, уи ахəыҷы имнырырц залшом.

- Шəара шəырҵаҩратə ԥсҭазаараҿы иарбан ҟазшьа ҷыдарақəоу иалышəкаауа, еиҳа зҿлымҳара зышəҭо?

- Еснагь уҽырԥшӡаны ахəыҷы уҽиаҟаратəны уцəажəозароуп, уи лымкаала сацклаԥшуеит. Аԥшьбатəи акласс иалганы маҷк ианеизҳалак, иҟəышхо ианалагалак, уҟазшьа ааԥсахны маҷк иаарымчшəа рацəажəара уалагоит. Убри анаҩсан, актəи акласс аҟны ианааҳго иаҳбарҭоуп, насгьы аҳəыҷбаҳчеи рҭаацəеи рыда уаҩ дзымбац ахəыҷқəа рҟазшьа шхазу, ишəаӡыӡо, иԥхашьо, иҟəиҭ-ҟəиҭӡа ианынатəо аамҭазы уаргьы уҽраҟаратəны ацəажəара уалагозар ауп, есииуа ҳрыциуазароуп ҳəа лафны исҳəалоит зны-зынла. Нас, амшын ацəқəырԥа еиҳа-еиҳа ишеиҳахо еиԥш, хəыҷы-хəыҷла уҟазшьа ааԥсахуа унапқəа нарыкəыршаны ԥхьаҟа иугозар ауп. Ахəыҷы мыцхəы иахьырхəрагьы сҟазшьаӡам сара. Аурокқəа рыбжьара аԥсшьарахь иандəылҵлак, аӡəаӡəала иааганы срацəажəоит, срылабжьоит, рҭаацəа дара гəыӷырҭас ишрымоу, идмырԥхашьарц, аҵара бзианы ирҵарц шырҭаху расҳəоит.

- Акыршықəса ҵуеит шəзанааҭ бзиа ибаны, шəыԥсы ахҭынҵаны, ааԥсарак шəынмырԥшкəа шəааиуеижьҭеи. Иаҳҳəап, егьырҭ ашықəсқəа ирҿырԥшны ҳахəаԥшуазар, раԥхьа аҵара зшəырҵоз ахəыҷқəеи уажəтəи ахəыҷқəеи еиԥшымзаарас, ҷыдарақəас ирымои?

- Ҳəарас иаҭахузеи, ахəыҷқəа аамҭа рҽақəыршəаны ицозар ҟалап, уи азы ахара ҳазрыдҵом. Ахəыҷы дани инаркны дшысабиӡоу ахəыҷбаҳчахь игара, даҽаӡəы диааӡартə еиԥш аҭагылазаашьа аԥҵара, абри сара тəымнапык дааӡазшəа азысыԥхьаӡоит. Урҭ уиаҟара аԥхашьара рылаӡам аҩны иааӡаз ахəыҷқəа реиԥш, рҟазшьақəа еиқəшəаӡом, еиԥшӡам. Ахəыҷбаҳчақəа хымԥада адырра рнаҭоит, иааӡоит, аҩра, аԥхьара, аԥхьаӡара, ажəеинраалақəа ахьыддырҵо рацəоуп. Уажəтəи аамҭазы, шəымбои, аҭелқəа рыҽрыдырцалоит, раамҭа иахнагоит, рҟазшьақəагьы аԥсахуеит. Зҟазшьа зыԥсахыз ахəыҷгьы дгəыгəҭамыжькəа хылаԥшра иуҭароуп. Артист асцена данықəу еиԥш, ахəыҷқəа раԥхьа дыхəмарроуп арҵаҩы.

- Цуца Виссарион-иԥҳа, шəҵаҩцəа рахьтə уажəшьҭа иҟоуп иандуцəоу, иабдуцəоу, зыуаҩыбжара инҭысхьоу. Дареи шəареи шəанеибабо шəгəалаҟазаара зеиԥшрои, цəаныррақəас ишəызҵəырҵуеи?

- Ашкол ианалго, аҵыхəтəантəи аҵəҵəа аныҟало, раԥхьатəи рырҵҩык лаҳасабала еснагь ус расҳəоит: "Арҵаҩы изы еиҳау гəадура ыҟаӡам данубо уивсны умцакəа аԥсшəа аниауҳəо, убри аҟынтə, шəҳавымслан, аԥсшəа ҳашəҳəала" - ҳəа. Аԥсшəа самҳəакəа, сыргəыдмыҳəҳəалакəа исывымсыц сҵаҩцəа.

- Ҳаиҿцəажəара ишьҭнахуа азҵаарақəа рацəоуп, аха ахыркəшамҭазы иҳаҳарц ҳҭахуп шəара шəзеиӷьашьарақəа.

- Сара аҭаацəа рахь, ахəыҷқəа рахь схы нарханы исҳəо убри ауп, абыржəы ҳазҭагылоу аамҭазы агəабзиареи аманшəалареи Анцəа ириҭааит. Агəабзиара аныҟала, зегьы ҟалоит, рхатəы бызшəа рхамшҭуа, рыԥсадгьыл иаԥсаны иаҵагыло аманшəалара Анцəа ириҭааит!

- Иҭабуп ҳаиҿцəажəаразы, аманшəалара шəыцзааит!

Иара убас шәаԥхьа ҟалоит:

201

Есымша исыцу сҩыза: апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара

42
(ирҿыцуп 11:20 23.11.2020)
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны апоет Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара иазикит.

Сара аакласск рҿы стәан Виачеслав Ҷыҭанааи сареи ҳанеибадыр. Усҟан ашәҟәыҩҩцәа лассы-лассы араионқәа рҿы инеиуан, еиҿыркаауан алитературатә семинарқәа. Уаҟа ахәыҷқәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи ианырзыӡҩрлак, иргәаԥхоз Аҟәаҟа аредакциақәа рахь иаарыԥхьон. Убасҟан ашәҟәыҩҩы Џьума Аҳәбеи акритик Рауф Ебжьноуи сҩымҭақәа ргәаԥхан, саргьы Аҟәаҟа алитературатә семинар ахь саарыԥхьеит.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанааи Анатоли Лагәлааи

Ари асеминар иалахәын Аԥсны араионқәа зегьы рҟынтә иалрыԥшааз ахәыҷқәа, астудентцәа. Убасҟан ауп Виачеслави сареи ҳанеибадыр. Уи К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа интернат далгахьан, Аҟәа ақалақь бзианы идыруан, даԥшәымахахьан, ашәҟәыҩҩцәагьы рацәак дырцәыԥхамшьакәа драцәажәон.

Виачеслав иажәеинраалақәа зегь ҿырҳәала идыруан, ибзиангьы дрыԥхьон. Уи аҽны ашәҟәыҩҩцәа ҳҩыџьагьы ҳажәеинраалақәа даара иргәаԥхеит. Асеминар анеилга, Виачеслав даасыдгыланы дсазҵааит, узцыда уара ҳәа. Азныказ сара стәала иаахьымӡӷысшьеит, аха нас иасҳәеит саб дышсыцыз, уи апарк аҿы дысзыԥшны дыштәоу!

- Аҩныҟа дҳашьҭып!- иҳәеит иара, гызмалрак аҵаӡамкәа дааччан.- Уаха сара сҿы уҟаз, ара азеиԥшынхарҭаҿы ауада сымоуп.

Сара азныказ исҳәашаз сақәымшәеит, саангыларцгьы сҭахын, аха саб сицны аҩныҟа сцаргьы цәгьа избомызт, арахь асеминар аҿы сдырҽхәахьан, уи ажәабжь "шыԥхаз" саб изеиҭаҳәара сахыццакуан!

- Аҟәа усырҵоит!- деиҭаасыхлафит иара, - ажәеинраала бзиақәа зыҩуа Аҟәагьы бзианы идыруазароуп!

Саб иҿы ҳнеины иаҳҳәеит иааӡбаз, Виачеслав ихы-иҵыхәа цқьа ианеиликаа, инапы снаниҵан, ҟәрышьқәакгьы наҳаиҭан аҩныҟа дцеит.

Абас ауп ҳаибадырра ахы шакыз, сҩыза, сыԥсҭазаараҿы даара иӷәӷәаны исывагылаз, иахьа сызқәу сымҩа сахымҟьартә ианаамҭаз ацхыраара сызҭаз Виачеслави сареи.

© Foto / Из архива Анатолия Лагулаа
Виачеслав Ҷыҭанаа иҩызцәа рыгәҭа

Уи нахыс, сара ашкол сшалгазҵәҟьа аинститут сҭалеит, хышықәса азеиԥшынхарҭа сыҩнан, иаргьы ешьак еиԥшҵәҟьа илаԥш схын. Иҟоуп иареи сареи ҳаиҩызараҿы ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа рацәаны, абраҟа урҭ рахьтә ҩбаҟа-хԥаҟа анысҵоит.

Виачеслав иашьцәеи иаҳәшьцәеи зегьы дреиҳабын. Уи иашьцәа ԥсуаҵас иааӡаз ҷкәынцәан, иара иаԥхьа аҭаацәара алалара рзыгәаӷьуамызт. Арахь иара иани иаби дыхҭаркит, уеиҳабызар, уашьцәагьы мҩакы иқәҵа, урԥырхагамхан, уаргьы шьҭа ухы уаазхәыц ҳәа. Уи иаанагоз еилкаан, ихы дахәар акәын! Виачеслав абри абри лоуп ҳәа аӡәгьы далхны димаӡамызт, иара иҳәашьа аӡәгьы "дҭеимԥшыхәцызт" макьана, анаԥш-ааԥшра акәын дызҿыз!

Исгәалашәоит, хәылԥазык, ҳаашәарыцап, иудыруеи ҳдарҩатә еиӷьхар иҳәан, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Ус ҳалаԥш нақәшәеит афиша, усҟан астудентцәеи Аҟәатәи акультуратә хан аҿы еиҿкааз ақәыԥшцәа ртеатри еицымҩаԥыргоз спектакльк цон. Нас ҳаузынкылозма ҳара, ахәаԥшҩы ирольгьы, аҽырбаҩ ирольгьы нагӡо аԥхьаҵәҟьа ҳнатәеит! Виачеслав ихы аасыдикылан исеиҳәеит, уаҟа ихәмаруаз ӡӷабк дшигәаԥхаз. Уи акәхеит, аспектакль анаанҵәа, лҩызцәеи лареи алаф нараҳәо, апроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Лҩызцәа аӡәы, лара лыжәлантә, ҳпоетесса гәлымҵәах, Саида Делԥҳа лакәын, егьи- ажурналист Инна Ҳаџьымԥҳа, лара- иахьа Виачеслав ихәыҷқәа ран, Нонна Делԥҳа лакәын!

Азеиԥшынхарҭаҿы ҳаннеи, урҭ рахьтә сара Саида дыздыруан, иласҳәеит, ҳҩыза лаҳәшьа дшигәаԥхаз, еибаҳардырырц шаҳҭаху!

- Ибзиоуп!- лҳәеит лара,- амала амыцхә дыԥхашьаҩуп, иаҳзеирцәажәар!

- Иаргьы дыԥхашьаҩуп, аха уи ихәшә сара издыруеит, сҳәан, иаразнак рыжәтә хәыҷык аахәан иаазган, азеиԥшынхарҭа аҩбатәи аихагылаҿы дара руада ҳныҩналеит.

Нонна иара усгьы ажәак аалыхәлымшәеит, иаразнак лцәа иалашәеит ҳгәы иҭаз. Аха Саидеи, Иннеи сареи аҭагылазаашьа "еиқәҳархарц" ҳалагеит. Ус ҳаӡбеит, ҳарҭ ҳабжьы рдуны ҳцәажәалап, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьалап, уимоу, амҳаҵәқәа ықәықшаны "амузыка" аҳарҳәалап, уи иалагӡаны, издыруада Виачеслав акыр изҳәозар ҳәа! Аха Виачеслав, цас иҟаиҵозшәа, убри аҽны ибыз ихәлашәеит, акызаҵәык ииҳәаз, иаб ԥҳәыс даага ҳәа дшыхҭеикыз ауп, лара дшигәаԥхаз, лара лыда дышхәарҭам, - уаанӡа ииҳәарц игәы иҭаз зегьы шҳәатәыз ихашҭит!

Ҳара еиҭах ҳабжьқәа ҳрыӷәӷәеит, дара зынӡак хьаас иҳамаӡамшәа ҟаҳҵеит, уимоу, Саида дагьыкәашеит, ажәеинраалақәа ҳрыԥхьеит! Виачеслав уи иаҩижьуазма, арыжәтәгьы, иқәыԥшрагь, ҳара ҳазҿызгьы зегьы еилалан, игәы иацрасзар акәхап, уаанӡа иҿаҳәазшәа иваԥсаз инапқәагьы рҟьара далагеит. Аха игәы иҭаз зегьы иҳәарцаз, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр акәын, ҳара иҵегь ҳабжьы еиҵаҳхыр,- акомендант дхалан ҳдәылицон! Ус ҳаӡбеит, уахатәи ҳаиқәшәараҿ ҳаангыларц, уаҳа ацҳамҵарц, уаҵәы ҳаиҭеиқәшәарц. Дара аӡӷабцәагьы гызмалқәамзи, еиҿдырԥшуазар акәхарын, ауха иаҳҳәози адырҩаҽны иаҳҳәози еиқәшәозу еиқәымшәозу! Уаҵәы захьӡыз ҳазегь ҳаиҭеиқәшәеит, еибаҳҳәеит ҭыԥ ԥшӡак ахь ҳаиццарц, ҳаԥсқәа ҳшьарц. Ҳцеит Лбаатәи Ешыра, Виачеслав иҩыза гәакьак иҿы зегьы ҳшеицыз. Уи ауаҩ даара ибзиаӡаны ҳидикылеит, Виачеслав ауха Нонна диҳәеит! Мызк анааҵ, Виачеслави Ноннеи рынасыԥ еиларҵеит!

Ахаан исхамышҭуа ахҭысқәа иреиуоуп: даҽа уахык, усҟан авокзал авараҿы ҩынхәыҷык аҟны қьырала иамхны ҳанхон сҭаацәеи сареи, цхыбжьон ашә асыбжь геит. Сҩагылан иаасыртызар, Славик дҳаш-ҳашуа, иԥсы игәы икылахо, ццакырак, ма ус ӷәӷәак дшақәшәаз мҩашьо, ирласны уҽеилаҳәаны уаала иҳәеит. Ҳабацо сҳәан, ҳабацо умбо, Нонна ахшараиурҭаҿы дааганы дышьҭасҵеит, аҳақьым хадеи уареи ибзианы шәшәшеизыҟоу здыруеит, усызиацәажәароуп иҳәеит. Саргьы ахьышәҭҳәа сҽааиласҳәан, сҿанынасхоз аамҭаз: "Дәрыԥшьҟа ааигәа умцаӡаци?!" ҳәа дсазҵааит. Ҳашԥамцац, иаҳхысыз асабшазы уахьынтәи ҳмааи анысҳәа, нас, ҳацлымҳәа зырҵасыша акгьы ааумгаӡеи, иҳәеит! Ишԥаасымгеи, уааи, акака аажәып сҳәан, аҿаԥарашәа иҟаз ахь ҳнҩналеит. Уи акәхеит, аҩны иҟазгьы цыфақәак анааҳзықәлыргыла, аӡәы имаӡа иҵәахып, ҩбаҟа сааҭ ҳаидхалеит!

Ацхыбжьон, ахшараиурҭаҿы ҳаннеи, Нонна деибга-деизҩыда аҷкәын длоухьан!.. Ахшареилыргаҩ ӡӷаб гәырӷьаҽҳәаша анҳалҭоз, Славики сареи лхы наҳақәылкын:

- Нонна дсыҳәан, хынтә ахԥатәи аихагыла аҟынтә сылбаалышьҭхьеит, - лҳәеит,- цхыбжьон хәшәык иашьҭалан ицан, машәырк рмыхьзааит ҳәа! Ҳарҭ ҳабызқәа ҳрымҭииргьы, алашьцара ҳалубаауазар акәхарын ҳҟаԥшьҟаԥшьӡа ҳшыҟаз!

- Шәарҭарак ҳақәшәеит, аха ҳацәцеит!- ҳҳәеит ҳаргьы ҳаҿамхаӡакәа!

Виачеслав аҩыза изы иԥсы ҭихуан, иахьынӡаилшоз дивагылан. Уи алитератураҿы даара агьама бзиа змаз поетын, ирацәаӡаны аҩымҭақәа ҿырҳәала идыруан. Уи аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ииҩыз аепиграммақәеи, апородиақәеи, ажәеинраалақәеи, ажурнал "Алашара" адаҟьақәа рҿы ианылахьеит. Ҳаԥсуа поезиа дацәыӡит ҳаԥхьаҩцәа бзиақәа зыргәырӷьашаз, иҵаулан ихәыцуаз, ажәа агьама зныруаз, злафи зҟазшьа бзиақәеи рыла угәырҩақәа ухазрышҭуаз, ахааназ зҭыԥ даҽаӡә иҭыԥ иаламҩашьо ҳҩыза бзиа, ҳашьа бзиа- Виачеслав Ҷыҭанаа.

"Аԥсуа поезиа антологиаҿы" иануп зхатә ҭыԥ аанызкылахьоу иара ицәаҳәақәа – иара иуасиаҭ.

Сҩызцәа, игәыӷуа исзыԥшыз,

Еиқәтәаз сгәеисыбжьы шышәныҩуа,

Исзымҳәаз ажәа, сгәы иҭашыз,

Сызхьымӡаз сашәала сышәҵәыуа!

42

Ҳшыхәыҷызнатә ҳаӷацәа рхаҿқәа ҳбахьан: арҵаҩы Фатима Лыхәԥҳа лҭоурых

300
(ирҿыцуп 21:11 21.11.2020)
Аԥсны амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра зышколтәи, зыстуденттәи, зусуратә шьаҿақәеи ирныԥшыз, 31 шықәса Гагратәи абжьаратә аԥсуа школ №1 аҟны аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аԥсуареи рырҵаҩы Фатима Лыхәԥҳа еиҭалҳәеит урҭ аамҭақәа раан иҟаз аԥынгылақәеи иахьатәи лусуреи ртәы.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Фатима Заур-иԥҳа Лыхәԥҳа аҵара лҵон О. Демерџьиԥа ихьӡ зху лқыҭа Оҭҳаратәи абжьаратә школ аҟны. Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра алагаанӡа, Оҭҳара ақыҭан ашәанцәа рацәаҩны инхон. Убри азы ари ашкол ҩ-секторкны - аԥсуеи, ақырҭуеи ҳәа еихшан. Аҩ-милаҭк рхәыҷқәа аилибамкаарақәа рыбжьалахьан, ақырҭцәа ҵҟа-ҵҟала имҩаԥыргоз аполитика хәашь иахырҟьаны.

"Сара ашкол санҭаз 80 ашықәсқәа ралагамҭазы Оҭҳаратәи ашкол аҿы аҵара рҵон хәышәҩык иреиҵамкәа аҵаҩцәа. Ашәанцәеи ҳареи есқьынагьы ацтәқәа ҳаман. Зны-зынла убас сгәы иаанагоит аԥсуаа рахь ацәымыӷра мгәарҭа ишыҟаз ршьа иалалахьан ҳәа. Еихагылак аҿы аҵара шеицаҳҵозгьы, аҳәаа ҳабжьан, иахысыр ҳуамызт, ҳаргьы уахь ҳнеиуамызт. Усҟан афбатәи акласс аҿы итәаз, 12 шықәса зхыҵуаз ҳаҷкәынцәа ахацәа нагацәа реиԥш рхы аадырԥшуан. Аԥсуаа рзы ажәа хәахәак ашәанцәа рхы иаҭәаршьар иаразнак ирҿагылон", - ақырҭцәа Аԥсны хаԥышәала ианныҟәоз аамҭақәа лгәалашәоит Фатима Лыхәԥҳа.

Фатима Лыхәԥҳа лышколтә аамҭақәа раан директорс дрыман Рикәа Кәакәасқьыр. Лыкласстә напхгаҩы иакәын Заканбеи Патхвариа. Аус зуаз арҵаҩцәа реиҳараҩыкгьы ахацәа ракәын азы, алеишәеи, аихьӡарақәеи рганахьала ашкол аԥхьагылара аман. Аҩ-милаҭк реизыҟазаашьақәа ртәы умҳәозар.

"Ақырҭуа политика асекта иаҩызан. Аҵара ҳацызҵоз ашәанцәа ргәы ацԥыҳәаны аԥсуа бызшәеи, Аԥсны аҭоурыхи, агеографиеи зҿлымҳара арҭон. Иабардыруаз ахәыҷқәа лымкаала арҭ амаҭәарқәа шҵатәу рҭаацәара ирыҵарымҳәозҭгьы, аҩны апропаганда мҩаԥырамгозҭгьы. Абарҭ адыррақәеи, насгьы рхыԥхьаӡара арацәареи аибашьраан рхы иадырхәеит Оҭҳаратәи ашәанцәа", - инаҵылшьит арҵаҩы.

Фатима Лыхәԥҳа илгәалашәоит, ашәан хәыҷык егьа диашамзаргьы ԥсыуа рҵаҩык ма ҵаҩыки иареи аимак рыбжьалар ақыҭа иаланхоз имилаҭ зегьы адгылара ширҭоз. Уи збоз аԥсуаа рхәыцрақәа рҿы ицәырҵхьан аӷа иҿаԥшылара.

Фатима Лыхәԥҳа ашкол даналга дҭалоит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет, афилологиатә факультет, аԥсуа бызшәеи алитературеи рыҟәша. Иара убарҭ аамҭақәа раан аԥсуа-ақырҭуа еиҿыхарақәа рхы еиҳагьы иҵырхуа ианалага.

"Раԥхьаӡа сара аекономикатә факультет алсхит, аха уи ашықәсан ақырҭуа сектор акәын иҟаз аҟнытә, афилологиатә факультет, аԥсуа бызшәеи алитературеи рыҟәша сҭалеит. Ари амаҭәар ахьсықәҿиоз сышколтә рҵаҩцәа Валери Қардиеи Белла Кәакәасқьырԥҳаи ирыбзоуроуп. Аиаша шәасҳәап, знызаҵәыкгьы сахьымхәит. Владимир Анқәаб, Анатоли Зыхәба, Шоҭа Арсҭаа, Гьаргь Гәыблиа уҳәа реиԥш иҟаз алекторцәа хазынақәа рнапы ҳахьаныз насыԥ дуун", - лажәа иацылҵоит Фатима Заур-иԥҳа.

Фатима Лыхәԥҳа курск аҿы аҵара лыцылҵон апоетесса Саида Делԥҳа. Аԥҳәызба лыӡбахә ҳәауа, Фатима инаҵылшьит дышқәыԥшызгьы лыхшыҩ шшәхьаз, лдунеихәаԥшышьа шыҳаракыз.

"Саида ауниверситет аҿы алитературатә кружок еиҿкааны илыман. Ҳкурс азы лара дҿырԥшыган. Дҳаракны даҳԥхьаӡон. Уамашәа иубаша, Аԥсны уаҵәтәи аԥеиԥш лдыруан. Даара ҳажәлар рзы ицәыӡ дууп лара леиԥш иҟаз ауаҩ ҟәыш аибашьраан лҭахара", - илгәалашәоит ажәабжьҳәаҩ.

1989 шықәсазы Фатима Лыхәԥҳа ауниверситет даналгоз аан, аҩ-милаҭк рыбжьара еиҭа аиҿыхара ӷәӷәақәа ҟалеит. Ақырҭуа студентцәа аԥсуа ҿар ауниверситет ахь иаармышьҭуа аҿагыларатә акциақәа мҩаԥырго иалагеит.

© Foto / фото из архива Фатимы Лухба
Фатима Лыхәԥҳа лыстудентра ашықәсқәа раан

"Ҳара аҩбатәи асмена аан ҳаԥхьон. Ашьыжь инеиз ақырҭуа студентцәа ҳаамҭазы идәылымҵӡеит. Убасҟан ауниверситеттә комҿар еидгыла ахантәаҩы Закан Маршьан ҟәышрыла ихы ааирԥшит. Аҩ-ганк аҿар еиламларц, насгьы аҵараиурҭа аԥхасҭа арымҭарц азы, афилармониаҿы аизара ҟалоит ҳәа ихҭҳәааз алаҳәара ҟаиҵеит. Ақырҭцәа ииашоу џьшьа, аԥсуаа ҳаԥхьа инеины итәарц, нас ҳнармышьҭарц еибарыҩны уахь ицеит. Аудиториа анҭадарцәы ҳҭыԥқәа аанаҳкылеит. Уи ашьҭахь ҳара иааҳмышьҭуа ҳалагеит. Ажәакала аҩ-милаҭк иҳабжьаз ацәымыӷра убраҟа еиҳагьы иааԥшит", - еиҭалҳәоит арҵаҩы.

Уахи-ҽни ҳаишьцәоуп, ҳаиҩызцәоуп ҳәа зҽыргызмалны аԥсуа ҿар ирацәажәоз ақырҭцәа, убасҟан аурыс театр аԥхьа амлашьра итәеит.

"Есқьынагьы аԥсуа иаҳаҭыр аларҟәра акәын изышьҭаз. Ҳацкыс еиӷьызшәа рхы рбон. Аҵараҵараҿгьы ԥсыуак аԥхьагылара имазар, аԥынгылақәа ирҭон. Аха зегь акоуп, усҟантәи аидеологиа ҽакын. Аԥсуа ҿар раӷацәа ирцасны аҵарагьы рҵон, рхгьы бзианы имҩаԥыргон. Зегь рыла раԥсуара аԥхьа идыргылон", - иацылҵоит лара.

Фатима Лыхәԥҳа, Баграт Шьынқәба иҩымҭа "Ахаҳә еиҩса" ала лнапхгаҩы Џьулетта Адлеиԥҳа лҟны адипломтә усумҭа хьчаны, аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс раԥхьатәи лшьаҿақәа ҟалҵоит амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара иалиааз Гагратәи абжьаратә аԥсуа школ №1 ахь. Усҟан ара директорс дыҟан аҵараиурҭа ашьаҭаркыҩцәа иреиуаз Ҳараз Ҳаџьараҭ-иԥа Чамагәуа.

"Сара арҵаҩы изанааҭ сгәазырԥхаз, Аҟәа апрактика санахысуаз зурокқәа срылатәаз Ирина Лакәарԥҳа лоуп. Убраҟоуп арҵаҩи аҵаҩи ицқьоу реизыҟазаашьақәа ахьызбаз. Гаграҟа санаа, исылҭаз аԥышәа схы иархәаны раԥхьатәи ашьаҿақәа ҟасҵеит. Рыӡбахә сымҳәар ҟалом абраҟа иарӷьажәҩаны исывагылаз, аусура саазыԥхьаз ашкол адиректор Ҳараз Чамагәуа, арҵаҩцәа Лиусиа Агрԥҳа, Лили Гәынԥҳа, Венера Ҳагԥҳа, Анна Аргәынԥҳа, Ҭамара Анқәабԥҳа, Ҷыҷка Барцыцԥҳа", - илгәалашәоит Фатима Заур-иԥҳа.

Гагратәи абжьаратә школ №1 ԥсыуа школ заҵәуп ақалақь аҿы. Арҭ аҭыӡқәа рҟны аҵаратә процесс амҩаԥгара инаваргыланы, наџьнатәгьы ҳмилаҭтә хеиқәырхагатә зҵаарақәагьы рыӡбон. Фатима Лыхәԥҳа шаҳаҭра луоит, аурокқәа рышьҭахь амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара активистцәа ажәлар рызҵаарақәа рыӡбаразы ишеизалоз. Урҭ еибырҳәозгьы еилыркаарц маӡала ақырҭцәа ааны икылԥшлон. Аха Ҳараз Чамагәуеи Борис Кьахьыриԥеи апартизанцәа реиԥш акәын аус шыруаз.

Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра аналага, изныкымкәа аӷацәа аԥсуа школ рблырц аҽазышәарақәа мҩаԥыргахьан. Аха нас ирыӡбазаап, дара аиааир аҩыра амхны, "ақырҭуа школ" ҳәа анҵара. Анцәа иџьшьаны ргәахәтәы иахьымӡеит, аха рыгәҭакы еиқәнархеит ашкол ахыбра.

"Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра аналага, Ҳараз Чамагәуа Нхыҵ-Кавказ ицаны ахатәгәаԥхаҩцәа абрахь ихьазырԥшыз дреиуан. Даара илагала ӷәӷәоуп иара убри аус аҿы. Иазгәасҭарц сҭахуп 1992 шықәсазтәи ҳаушьҭымҭацәагьы аӡәырҩы, рықәра шмаҷызгьы, аҩны рыҽԥхьамккәа аԥсадгьыл ахьчара ишазгылаз. Даҽакалагьы рхы аадырԥшрымызт Ҳараз Чамагәуа ииааӡаз абиԥара ҿа. Еиуеиԥшым аамҭақәа раан Гагратәи аԥсуа школ иалгаз 17-ҩык ари аибашьра рыԥсы ахҭнуп", - лажәа иацылҵоит арҵаҩы.

Гагратәи аԥсуа школ шьаҟаны иаҵагылаз Ҳараз Чамагәуа аибашьра аналага мызқәак рышьҭахь машәырла иԥсҭазаара ҿахҵәоит. Иара иҟамзаара ииаҭымхаз ахәыҷқәа реиԥш ирныԥшуан аколлективи аҵаҩцәеи. Анаҩс, аԥсуа школ дахагылеит адырра ҳараки, ауаҩреи злаз Илиа Канџьариа.

"Ашкол ԥсыс иахаз Ҳараз Чамагәуа иҭахара шҵабыргыз ҳадаҳкылар ҳҭахӡамызт. Абык, мҩақәҵаҩык иаҳасабала ҳазҿаԥшуаз ауаҩы даныҟамла илашьцеит зегьы ҳзы. Аха, иҟаҳҵарызеи, ҳгәы ҿаҳҳәеит. Илиа Канџьариа инапхгарала ҩаԥхьа ашкол аԥсҭазаара амҩа ианылеит. Усҟан даара ирацәаҩны ашкол иаднакылеит аибашьра иалҵыз ахҵәацәа. Аҵаҩцәа рнаҩс, арҵаҩцәагьы аусура иааит. Аштатқәа шыҟамызгьы, даргьы чак ахә роурц азы ирыцеиҩаҳшеит, ҳрыцхраауан фатәыла, шәҵатәыла. Уи аԥхьаҟа уалафахәыда акраамҭа ҳаҟан, аха аӡәгьы аҽԥныҳәа ҟаҳамҵеит, Аԥсны зҭагылаз агәаҟра еилаҳкаауан", - ҳәа азгәалҭоит арҵаҩы.

© Foto / фото из архива Фатимы Лухба
Фатима Лыхәԥҳа лоушьҭымҭацәеи лареи

Фатима Лыхәԥҳа аибашьра ашьҭахь ашкол аҿы ахәыҷқәа ирызналго далагеит аԥсуара маҭәарк аҳасабала. Хәыҷи дуи рымчала еизган шәкы рҿынӡа аекспонатқәа, иаартын уи иазалхыз акласс-музеи. Аԥсуа шәақь, апатефон, шәышықәса иреиҳау ауарҳал, аҳаҟьа, амҿы, аиха, анышәаԥшь, аба уҳәа ирылху аԥсуа ибзазара иузаҟәымҭхо иадҳәалаз амаҭәарқәа иахьагьы еиқәырханы ирымоуп.

© Foto / фото из архива Фатимы Лухба
Фатима Лыхәԥҳа аԥсуара аурок аҿы

Гагратәи аԥсуа школ №1 аинвестпрограмма инақәыршәаны ҿыц иргылан. Сынтәа раԥхьаӡакәны, акапиталтә усурақәа рышьҭахь арҭ аҭыӡқәа рҿы игеит раԥхьатәи аҵәҵәабжьы. Арҵаҩы лгәы лнархьуеит рызхара ашкол иҩнаԥшаанӡа акарантин ахьрыларҳәаз, аха ауаа ргәабзиара аԥхьа игылоуп азы, азеиԥш ԥҟарақәа ирықәныҟәоит.

Раԥхьатәи аҵәҵәабжьы: гагратәи ашкол аргыларақәа рышьҭахь ашәқәа аанартит>>

"Ҳашкол аргылара ахьынӡацоз ҳгәы хыҭхыҭуан, знык ҳаклассқәа рахь ҳазнеинда ҳәа ҳаҟан. Адунеи иалаҵәаз ачымазара ҳагәҭакқәа ирԥырхагахеит, аха зегь акоуп, ҳус ҳазымхынҳәыр ҟалаӡом", - лҳәоит арҵаҩы.

© Foto / фото из архива Фатимы Лухба
Ашкол адиректор Хана Гәынԥҳа, арҵаҩцәа Фатима Лыхәԥҳа, Инга Шармаҭԥҳа, Флора Быџьԥҳа, Ларина Гәымԥҳа

Фатима Лыхәԥҳа аџьшьара лылҭоит Гагратәи аԥсуа школ №1 иахьатәи адиректор Хана Гәынԥҳа. Ҟазшьала, хәыцшьала Ҳараз Чамагәуа даниеиԥшнылшьылогьы ыҟоуп.

Фатима Заур-иԥҳа ари аколлектив лҭаацәара реиԥш илзааигәоуп. Лара акыр шықәса аус лухьан Татиана Мықәԥҳагьы лнапхгарала. Арҵаҩы лажәақәа рыла, аԥсуа школ аҿы иҷыдоу аҳауа ыҟоуп. Дарбанзаалак ари ахыбра иадҳәалоу ааӡара ҳаракы змоу, зыԥсадгьыл, зыжәлар, зхатәы бызшәа иазхәыцуа, иаҭаххар, зхы иамеигӡо иоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

300

Дагаргәылиа ашьха еиқәдырхаз атуристцәа рзы: рразҟы иакит аҭел иасыртә иахьыҟалаз

0
(ирҿыцуп 15:37 23.11.2020)
Аԥсны аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистрра аиқәырхаратә-аԥшааратә гәыԥ аиҳабы ихаҭыԥуаҩ Сандро Дагаргәылиа арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны еиҭеиҳәеит ашьхараҟны асы иҭанасыз ҩыџьа аурыс ԥсшьаҩцәа ацхыраара шрырҭаз.
Дагаргәылиа ашьха еиқәдырхаз аурыс туристцәа рзы: рразҟы иакит аҭел иасыртә иахьыҟалаз

"Аҭел ала адырра ҳауит ҩыџьа атуристцәа Цандрыԥшь ахахьы Ҳашԥсы асы ишҭанакыз. Хымш раҟара асы иҭакны иаман. Ҩымш аоперациа мҩаԥысуан, иаразнак ҳзымнеиӡеит, асы рацәаны ишьҭан. Аҩбатәи амш азы ашьыжь асааҭ 5 рзы асы рпо 15 километра ҳцеит. Ҳахьнеиз руаӡәы ишьапқәа хәыҷык иҵаахьан, аха ргәалаҟара бзиан. Аԥхьатәи амедицинатә цхыраара иҭаны илбааҳгеит, аҳәааҟны иганы иоуҳашьҭит. Ҳәарада, ауаа даара рхы иақәгәыӷуеит. Аминистрраҟны иахьцо ркоординатақәа ҳарҭар, шаҟа мшы ицо ҳәа адырра ҟарҵар, ианыхнымҳәлак ҳрызцоит. Ианцо иара убас ианаалак адырра ҳарҭароуп", - азгәеиҭеит Дагаргәылиа.

Шәазыӡырҩа аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0