"Амца аҿҿаҳәа изкыз": зыламыс заԥхьа изыргылоз Радион Ҵәыџьба игәаларшәаразы

76
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны ашәҟәыҩҩы Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа апоет, ауаажәларратә усзуҩ Радион Ҵәыџьба игәаларшәара иазкуп.

Аԥсуара зхы ақәызҵоз, аԥсуара иашьҭаз рыхьӡқәа анаҳгәалаҳаршәо, зегь раԥхьаӡа иргыланы ихьӡ ҳхаҿы иааиуеит уахгьы-ҽынгьы уи аус иашьҭаз, гәык-ԥсыкала зыжәлар абзиарахь икылсындаз ҳәа рымаҵ зуаз Радион (Кәыри) Акәын-иԥа Ҵәыџьба. Уи данҩыҵшәаз инаркны дкәалкәало дзышьҭаз ҳаԥсуареи, ҳбызшәеи, ҳдоуҳатә культура ашьҭыхреи ракәын. Иџьоушьаша, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡагьы зынзаҵәык убри амҩа дацәхьамҵит, имҩа иагьа ауадаҩрақәа ацзаргьы, иара дхьамҵӡакәа еиҳагьы дадхьымӡӷкыланы ижәлар рымаҵура аус ԥшьа мҩаԥигон.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион (Кәыри) Акәын- иԥа Ҵәыџьба

Радион, реиҳа аамҭақәа аныцәгьаз, зқьи жәшәи ԥшьынҩажәижәабатәи ашықәсқәа рзы, аԥсуа жәлари ақырҭуа жәлари цәгьала ианеиҿагылаз, уи ашьҭахьгьы, аибашьра иалагаанӡатәи ашықәсқәа рзы, ақырҭуа жәлар ирҿаԥыххааны иреиҳәон дара Аԥсны ишсасцәоу, ишаԥшәымацәам, ара ахаангьы аԥсуа дшаԥшәымаз, ус дагьшаанхо!.. Уи дара рхы еиланагон, иадхьымӡӷкылон, аха иареи иара иҩызцәа "Аидгылара" Очамчыратәи аҟәша иалахәызи ирҳәозгьы, ируазгьы узавалаӡомызт, ҵарадырралагьы, аԥсыуалагьы!

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион (Кәыри) Акәын- иԥа Ҵәыџьба Волгоград  акалақь аҟны

Радион дыззымдыруа рзы иавтобиографиа абас иҟоуп. Ҵәыџь Акәын иԥа Радион (Кәыри) диит 1941 шықәса, апрель 13  рзы, Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа, Ақыдра аҳаблан. Ҷлоутәи абжьаратәи ашкол даналга, дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә институт. Уи ашьҭахь аамҭала Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль аҟны кәашаҩыс дыҟан, аус иуан иара убас атуризми аекскурсиақәеи рзы Аҳәынҭқарратә еилакы анапхгаҩыс, Аҳәынҭқарратә еилакы аҟәша аиҳабыс, апартиа Очамчыратәи араионтә еилакы аҟәша анапхгаҩыс, араинагӡком акультура аҟәша аиҳабыс, Аԥсны жәлар Рфорум Аидгылара Очамчыратәи аҟәша дахагылан. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит иажәеинраалақәеи истатиақәеи рыла. Иҭыҵхьеит урҭ еидызкыло ишәҟәқәа "Агәы ахьааи" "Аҵәыџь мцеи".

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион Ҵәыџьба иажәеинраалақәеи истатиақәеи еидызкыло ишәҟәқәа "Аҵәыџь мца"

Иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит 1995 шықәса, цәыббра 19 рзы. Анышә дамадоуп иқыҭа гәакьа Ҷлоу, иабацәа рыԥсыжырҭақәа рыҟны…

Радион имоуп иԥсҭазааратә мҩа зегьы ккаӡа уанзырԥшыло ҿыгҳарыла имаҷу, аха ҵакыла идуу ажәеинраалак, убри абра иаазгар сҭахуп:

Сӡыхь

Сажәымҭыҽха ӡыхьк еиҵысхит,

Аҵа срыцқьеит, абна ахысит…

Раԥхьа ҵәыцак азна хызгеит,

Адунеи ду азна сгәырӷьеит!..

Сагьашьцылеит нас уи ажәра-

Исханаршҭит, нас, уи сажәра!..

Радион дшыхәыҷӡаз аҩра далагеит, аха иара акыраамҭа иҩымҭақәа џьаргьы ицәыригаӡомызт, ус зны-зынла иара дшыҩуаз здыруаз иҩызцәа даныхҭаркӡалак дырзаԥхьалон акәымзар… Сара ахаан исхашҭуам, ҳара ҳанхәыҷқәаз, Ҷлоутәи абжьаратәи ашкол аҿы аҵара анаҳҵоз, Очамчыра ақалақь аҿы еиҿкааны ишыҟаз ҿыц аҩра иалагаз рзыҳәан акружокқәа. Урҭ аиԥыларақәа, аиҿкаарақәа напхгара риҭон ажурналист Нугзар Салаҟаиа. Аха еиҳарак аӷьырак зегь иадгылоз, араиони ақыҭақәеи реимадара аус иаҿыз, Аҟәантәи ашәҟәыҩҩцәеи алекциақәа иҳазрыԥхьоз алекторцәеи ҳазназгоз, урҭ ирыцыз акәамаҵамақәа зегьы ҳзеиҿызкаауаз, уаҟа усҟан Очамчыратәи Акультуратә хан аҿы аус зуаз Кәыри Ҵәыџь иакәын. Уи есымша амца икын, есымша дбылуан, ҳара иаҳамбоз рацәаны ибон, дызӡааԥшылоз рацәан… Уи аибашьра иалагараны ишыҟаз, ахықә ҳашхықәгылахьаз зегьы ицәа ианыруан, хәыҷы-хәыҷла ҳара ҳахьгьы аиагара даҿын, алитература "иалаҵаны" ицәыригон уи "амца".

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
А.М. Горки ихьӡ зху Аԥснытәи апедагогикатә институт, афилологиатә факультет аҟны аҵара еицызҵоз

Урҭқәа зегьы аибашьра ҟалаанӡа Радион ииҩуаз ажәеинраалақәа ибзианы ирныԥшуеит, аха урҭ руак даара угәы ҿкааны иакуеит, убри азыҳәан абраҟа ишеибгоу иаазгар сҭахуп сара… Ажәеинраала иахьӡуп "Қәлацәақәак рахь".

Уааи ҳхәыцып аҩыза, гәаҵәа ҳаӷроума,

Ма рахәҵас сеидрума, уаҟа ҳаӷроума?!

Хаҵара ҳалоума, ламысла ҳахиоума,

Ма ҳаграқәа зегь гызмалрыла ихҩоума?

Ҳбызшәеи ҳаԥсадгьыли рҿаԥхьа ҳацқьоума,

Хаҵала уаҟа ҳҿахәқәа ҳазҳәома?!

Гьамала иахьа ма ҳхәыҷқәа ҳааӡома?

Урҭ ҳа ҳагәҭыхақәа ртәы ҳаздырҵома?

Уааи ҳхәыцып аҩыза, гәаҵәа ҳаӷроума?

Ма ҳаԥсы ҿызкааз малрҳароума,

Ҳахьынаԥш-ааԥшуа ҳала акрабома?

Ҳала иабо зегь ҳгәы еилнаргома?

Рыцҳарак иақәшәаз, аӡәыр ибжьы гома?

Ӡибнаҟа ма аӡәыр иҿы хоума?!

Уааи ҳхәыцып аҩыза, ҳаҩнуҵҟа ҳаибгоума?

Чымазара ҳалоума, зҩа ҿкы ҳагома?

Ҳрызхәыцып, ҳажәақәеи ҳуси еиқәшәома?

Ҳамҩақәа ҭшәоума, акыр ма ҳацәшәома?

Уааи ҳхәыцып аҩыза, гәаҵәа ҳаӷроума?!

Радион иаб Акәын Ҵәыџь иашҭа аҩыза ашҭа ԥшӡа Ҷлоу ақыҭа акәым, Очамчыра араионгьы иҟамзар ҟалап!.. Убри азоуп Баграт Шьынқәба ироман "Ахрашәа" иалхны афильм "Хҭырԥа шкәакәа" анҭырхуаз, аишьцәа аҭауадцәа Марыҭхәеи Омари раҳҭынра Радионраа рыҩны ԥшӡа изақәдыршәаз!.. Уи иқәыҷҷаауа игылаз  ахьатә кәаскьа ҩныԥшӡеи, амаҵурҭеи, ашҭеи, мфа-мжәы сахәаԥшландаз уҳәарын, убас аԥшӡара икны иагон!

Абасеиԥш иҟаз аҭыԥ ԥшӡа иааӡаз ауаҩы, абаҩхатәреи, аԥсуареи, аламыси иламлашьа ыҟамызт, анцәа ду дамеигӡакәа илеиҵон! Иара ихала иакәӡам, иашьа гәакьагьы, Сергеи Ҵәыџь иахьа даара ҳзықәгәыӷуа, абаҩхатәра бзиаӡа змоу, ҳсахьаҭыхыҩцәа бзиаӡақәа рыгәҭа дгылоуп, урҭ раҳәшьа хазына Ламара Ҵәыџьԥҳагьы лхы-лыԥсы зегьы Иван Папасқьыр ихьӡ зху абиблиотека, ашәҟәқәа раҳҭынра иалҭеит, уаҟа аус луеит.

Радион Ҵәыџь ихаҿсахьа, дызлагылаз иԥсҭазаара зегьы ааизакны статиа хәыҷык аҿы аҳәара цәгьоуп, уи дызҿыз зегьы ижәлари урҭ рыԥсҭазаареи ирызкын азы, дахьуԥшаауагьы дара рҿоуп!.. Иҟалап, уи изку ажәа зҳәахьоу макьана ирацәаҩымзар, аха згәы амра ашәахәеиԥш дхаакәакәараӡа дҭоу даара ирацәаҩуп, уи еиҳау насыԥгьы ыҟамзар ҟалап. Ҳаԥхьап академик, апоет Валентин Кәаӷәаниа Радион дшигәалаиршәо атәы зҳәо, апоет ишәҟәы иара даныԥсы ашьҭахь 2016 шықәса рзы иҭыҵыз "Аҵәыџь мца" иану, даара гәыкала иҩу астатиа аҟынтәи хәҭа хәыҷык:

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион Ҵәыџьба Аԥснытәи аҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль акәашацәа гәыԥҩык рыгәҭаны

"Радион Ҵәыџьба дреиуан аԥсуаа ахьыԥшымраз рықәԥара ажәалагь услагь иазааԥсоз аҵеицәа хьӡырҳәагақәа, шәарак, гәыҭрысрак изымдырӡо, Аԥсны жәлар Рфорум "Аидгылара" Очымчыратәи аҟәша напхгара азиуан. Хаха дырҿагылан Аԥсынра ақьафаз мацара бзиа избоз, Аԥсынра шьагьырҭас измаз ақырҭуа милаҭеилыхыҩцәа. Убри аамҭазгьы, иҳәатәуп, иара ҽырбашақә, ма аҭыԥ ԥхаз шакәмыз Қырҭтәыла ампыҵахаларатә политика дзаҿагылоз. Уи уалԥшьан иԥхьаӡон, ҩнуҵҟала деилашуан, игәҭыха лассы-лассы ақьаад ахь ииаигон, убри ала игәы иҟачуазар акәхарын. Убри аҟынтә, еилкаау усуп, иполитикатә жәеинраалақәа цәгьа иҵаруп, "ицхлымуеит"!

Ҳшәашьцәоуп, иҳаиӷьу уаҩ дшәымам ҳәа иҳашьҭаз,

Ҳчеиџьыка иааины еиҭанаӷрагылеит.

Иаҳхашҭхьаз, ҭоурыхла иҳашьцәаз, иҳашьҭраз,

Рыда нцәа дҳамамкәа ҿыц ҳааҭагылеит!..

Абас ҳаргь иаҳхараз акрыҟоуп,

Иаҳзымдыруагь ыҟоуп…"

Радион Ҵәыџьба ҳаԥсуа доуҳатә культураҿы, ҳлитератураҿы, ҳаԥсуа жәлар рыԥсҭазаараҿы даанхоит амца аҿҿаҳәа изкыз, есымша ибылуаз, ипатриотыз, зыжәлар рлахьынҵа есымша иазхәыцуаз, акультура ду злаз, ԥсыуа ҵасла иааӡаз, ахараӡа ихәыцуаз, зыхьыӡ камшәо интеллигент дуны.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион Ҵәыџьба иаб иашьа Џьамали иареи

Иахьа ҳара зегьы ҳзы игәадуроуп, уи ихьӡ Очамчыра араион Акультуратә хан ԥшӡаҟәаҟәара иахьаху! Арахь инеиуа абаҩхатәра злоу аҿар есымша рқьышә иқәкызаауеит, ргәы иҭазаауеит иара ихьӡ! Уи даԥсоуп Радион, избанзар иара ииҭахыз, иара дзызгәаҟуаз аус ду наӡеит - Аԥсны ахақәиҭра аиуит, ихьыԥшым ҳәынҭқаррахеит, иреиӷьу араион аҵеицәа зегьы, анцәа ду абаҩхатәра ссир злеиҵаз, иара ихьӡ зху ахан хьыцәцараҿы аҵара рҵоит, икәашоит, ишәаҳәоит, аныҳәа дуқәа мҩаԥыргоит, уи иаргьы иԥсы иабоит, деигәырӷьоит.

© Foto / Радион Ҵәыџьба иҭаацәа рархив
Радион Ҵәыџьба иҭаацәеи иареи

Абраҟа иажәақәа аазымгар сгәы иауам Аԥсны Жәлар рартист Рушьни Џьапуа, даара дақәшәаны, даара ииашаны Радион Ҵәыџь изы ииҳәахьаз:

"Кәыри аԥсадгьыл дажьыхәҭаны далан. Иуаажәлар рҿаԥхьа дхатәран, дагьхаҵан. Дхаҵан, избанзар анхаҩыжәлар ршьауҩы Ҵәыџь Ҭакәи диашьан. Кәыри Аԥсны аӷацәа дырҿагылан. Аԥсны ахақәиҭраз иқәԥоз аҵеира дрылагылан, хьаҵра ҟамҵакәа амаҵ азиуан. Абжьыуаа рымчра дагәыцәын. Уи иахырҟьаны лахь анирҭозгьы ыҟан, аха убасҟангьы игәы каҳан дубомызт. Ҩнуҵҟала ихы даиааины, ианагь игәалаҟазаара шьҭихуан. Ҩнуҵҟала ибеиоу ауаҩы адәахьалагьы дбеиоуп. Агәра игон Аԥсны ахақәиҭра шагоз. Избанзар ибон иара иуаажәлар шиашаз!"

Ҳажәлар иахьа цәала-жьыла дрылагылаӡам Радион Ҵәыџьба. Аха ҳара иҳацуп уи иуаҩра, иламыс, иаԥсуара, ибаҩхатәра, иара дызҿыз, дзышьҭаз аус ԥшьа кармыжьит, ишьҭыркәыцәааит, адунеи зегьы иадырбеит Аԥсны аԥсуа ишитәу, ус иагьшаанхо!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

76

Ахӡыргара иашьҭам: апоет, апрозаик, адраматург Валери Касланӡиа изкны

71
(ирҿыцуп 17:33 11.04.2021)
"Алашара ҳзырбо ауаа" апроект иацҵо, шәаԥхьарц ишәыдаагалоит Анатоли Лагәлаа апоет, апрозаик, адраматург Валери Касланӡиа изкны иазирхиаз анҵамҭа.

Валери Касланӡиа ҳаԥсуа литератураҿы иахьынӡахәҭоу ицәыргам, аха абаҩхатәра бзиа змоу поетуп, прозаикуп, драматургуп, иара убасгьы ахәыҷқәа рзы аҩымҭа шьахәқәа даара ирацәаны иаԥиҵахьеит. Иаразнак иазгәасҭоит, апоет иреиӷьу ихәыҷтәы рҿиамҭақәа рзы Таиф Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа шианашьоу. Уи даҽазныкгьы агәра ҳнаргоит апоет иаԥиҵахьоу ирҿиамҭақәа ҳажәлар ишырзааигәоу, ишрыцу, дара раԥхьаҩцәа шрымоу.

© Foto / предоставлено Елеонорой Когониа
Арӷьарахьынтә армарахь: Таиф Аџьба, Валери Касланӡиа, Валикәа Шамба, Арсен Киут, (1965).

Иара дравторуп ирацәаӡаны ажәеинраалақәа, апоемақәа, ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи, алакәқәеи. Даара иқәҿиоит абзиабаратә, алирикатә жәеинраалақәа. Абар урҭ руак:

Знымзар зны

Сыԥхыӡ далҵхьан, ҳа ҳаицәыӡхьан,
Исыздыруамызт лхабар.
Сқәыԥшра хыхны сыԥсы иалаз,
Ҳаиниеит лакәҵас ҩаԥхьа абар.

Ҳа ҳаилаҵәеит жәада, хаала,
Ас ҳаизааигәаны ҳҟамлац.
Лара дқәыԥшуп, сара сқәыԥшуп,
Қәыԥшроуп, уаҳа ҽак ҳамбац!

Ацәа салҵит сқәыԥшра шсымаз,
Иауам, сзалҵуам са сыԥхыӡ…
Сара усҟан убас сраҳаҭын,
Гәҩарак соуаанӡоуп дшысцәыӡ…

Зегь акоуп са сиарҭа сҽылак,
Сгәалаҟара анарх згоит.
Насыԥ бымаз, ԥхыӡ исҭааз,
Знымзар зны саргьы сыббоит!..

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа

Аԥсуа поет Валери Платон-иԥа Касланӡиа инысымҩа ааркьаҿны абас иҟоуп: диит иара абҵара 23 1943 шықәсазы, Очамчыра араион Кәтол ақыҭан. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы хәа ахьӡ ихҵан 2018 шықәсазы. Таиф Аџьба ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианаршьеит 2016 шықәсазы. Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла далоуп 2003 шықәса раахыс. Дыҩуеит аԥсышәала.

Иаб Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаан дҭахеит, иаб иашьа, еицырдыруа актиор Леуарса Касланӡиа диааӡеит. Уи иҟнытә иоуз аныррала алитература дазҿлымҳахеит.

"Саб иашьа Леуарсан Касланӡиа атеатр садиԥхьалон. Аспектакльқәа анцоз сигон, апиеса ҿыцқәа анеилдыргоз саргьы снеигон. "Отелло" даныхәмаруаз, аспектакль алагара 2-3 сааҭ шагыз атеатр ахь днеиуан. Ихала агрим ҟаиҵон, сара сидтәаланы сихәаԥшуан. Нас Отелло ишәҵатәқәа рыла иҽеилаҳәаны асценахь ацәырҵырҭаҿы днеиуан, нас длеиҩеиуа ироль иҽалаирхалон. Избон саб иашьа уажәраанӡа исацәажәоз шиакәмыз, уантәи ахԥатәи аиарус ахь сишьҭуан: "Ԥшьаала утәаны аспектакль уахәаԥшла" ҳәа насаҳәаны. Саб иашьа хәба-фба пиеса еиҭеигахьан. Ҽнак даасыԥхьан, сааиваиртәан: "Уааи, абри иусырбо уаргьы еиҭага, саргьы еиҭазгоит, еиҳа еиӷьны еиҭазго даабап!" - иҳәеит", - игәалаиршәалоит Валери Касланӡиа.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа ишәҟәы "Алакә ԥхыӡ"

Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышкол далгеит 1965 шықәсазы, иара убас А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет 1970 шықәсазы. Асовет аррамаҵура дахысуан. Аусура далагеит агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" ("Аԥсны" аредакциаҿы, аԥхьа еиҭагаҩыс, нас алитературатә усзуҩыс. 20 шықәса инареиҳаны аус иуит Аԥсны акультуреи аҭоурыхи рбаҟақәа рыхьчаразы аусбарҭа ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аус иуеит "Аԥсныҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы" редакторс.

Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1961 шықәса инаркны. Авторс дрымоуп ажәеинраалақәа, апоемақәа, апиесақәа еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы. Аханатә еиԥш, иҩымҭақәа рнылоит ажурналқәа "Алашара", "Амцабз", "Аҟәа – Сухум", агазеҭқәа "Аԥсны ҟаԥшь", "Аԥсны", "Аамҭа" уҳәа егьырҭгьы.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа ишәҟәы "Аҵлақәа шәҭуеит"

1989 шықәсазы Валери Касланӡиа ипиеса "Апҟа шкәакәа" иалхны Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны аспектакль ықәдыргылахьеит. Ипиеса "Ахеилага" акәзар, иқәыргылан Шәарах Ԥачалиа ихьӡ зху Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә театр аҟны 2012 шықәсазы.

Аҭыжьымҭақәа: аԥсышәала: Аҵәаҵлақәа шәҭуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983; Амш хазына. Ажәеинраалақәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1986; Алакәԥхыӡ. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1989; Анҷа-кәынҷа. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Ацуфарақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004; Иҿыцбараху адунеи ҩаӡаҿ. Ажәеинраалақәа. Апоема. Алакәқәа. Апиесақәа. Аҟәа, 2010; Жьакәыр гәымшәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011; Иалкаау. Ажәеинраалақәа, апоемақәа, ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи алакәқәеи, апиесақәа. Аҟәа, 2014.

  • Валери Касланӡиа ишәҟәқәа
    © Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
  • Валери Касланӡиа ишәҟәқәа
    © Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
  • Валери Касланӡиа ишәҟәқәа
    © Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
  • Валери Касланӡиа ишәҟәқәа
    © Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
1 / 4
© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа ишәҟәқәа

Иара убасгьы, араҟа иазгәаҭатәуп Валери Касланӡиа иповест "Аџьныш лымҩа" азы ҵыԥх ажурнал "Алашара" апремиа дшалауреатхаз.

Валери Касланӡиа, хыхь ишазгәаҳҭаз еиԥш, ахәыҷқәа ирызкны даара аҩымҭа ссирқәа аԥиҵахьеит. Уи ибызшәа цқьоуп, ихаауп, ахәыҷқәа џьабаа дмырбаӡакәа ахьхьаҳәа аҵара рзымариоуп. Иаагап, усеиԥш иҟоу жәеинраалак:

Акәырҷыжь-агәаргәалеи

Акәыр-акәыр, акәырҷыжь,
Исыргәаргәарып зны уааныжь.
Сыҩуа снықәлап амӡырха,
Уԥшы угыланы насҭха.

Снеиуеит акәыр кәараҵо,
Ашьҭа ашьац аҿы ианҵо.
Амҩа ылгоуп, шьҭа уара,
Амаа усҭоит ауаара.

Улаха-ҩаха, нас абас,
Унагәыҵас, унагәҭас.
Зныкыр уақәтәахьоу Дамеи,
Акәырҷыжь-агәаргәалеи?!

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа ишәҟәы "Амш хазына"

Валери згьама ҭбаау, акыр адунеитә литература иаԥхьахьоу, изнырхьоу, уи иреиӷьу атрадициақәа ҳаԥсуа литературахь ииазго, иалазааӡо поетуп, прозаикуп. Уи ипсихологиатә, ифилософиатә жәеинраалақәа рҿы иубоит автор шаҟа инарҵаулан дхәыцуа. Ишьҭихуа атема ҟары-ҵәарыла акәымкәа, даара изааигәоу, дзызхәыцхьоу, иԥсҭазаара иагәылсхьоу, дкыдызҟьахьоу, мамзаргьы дзырԥеиԥеиуа акакәзароуп. Иаагап ус иҟоу автор иажәеинраалақәа руак:

Ажәеи аамҭеи

Лагамҭеи нҵәамҭеи
Аамҭа иамаӡам.
Аҵхи амши
Башаӡа ҳаржьоит.
Сахьак усгьы
Иаман иҟаӡам.
- Инҵәазар аамҭа? -
Зныхгьы сгәы иснарҳәоит.
Зегь зымчу,
Улеишәа шԥаџьбароу!
Иурхәашоит, иурӡуеит
Зегь неибеиԥш!
Аха иуасҳәоит,
Упара шгәасҭахьоу,
Узаҿагылом Ажәаҟәыш
Аԥеиԥш.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа иҩымҭақәа реизга

Валери даара иқәҿиан иааирыԥшуеит ажәа аԥсы ахьҭоу, агәаӷь ахьыҟоу, насгьы аԥсуа цәа ахаҵаны, ҳара иаҳтәны, агәы ҭыӷьӷьа аԥсышәа цқьала ицәажәоит иажәа. Убри азоуп уи иҩымҭақәа иаашьҭухлакгьы, даара ибзиан иудыруа, зыгәра уго, иԥушәахьоу уҩыза гәакьак иеиԥш гәаартыла изуацәажәо, уаргьы уи аҳалалра, аразра угәы-уԥсы зегьы аҭаны узазыӡҩруа. Ҳаԥхьап, убас иҟәандаӡа, игәырԥшаагаха, ԥсҭазаара дуӡӡак зхызгаз абырг бзиа илызку ажәеинраала:

Апсҭазаара ахықәаҿ

Аҭакәажә
Ашҭа дықәтәоуп
Лымала.
Амырхәага лгәыҵаԥхоит,
Ԥхаррада.
Аԥсабара шәҭышны игылоуп,
Иԥштәыдаха.
Адунеи ҭәуп
Шәаҳәабжьыла
Идагәаӡа.
- Сишь! Игазеи?
Арахь ӡәыр ҿиҭу
Здыруада?..
Еиҭах ҭынчроуп,
Иҭацәыроуп,
Акгьыҟаӡам.
Нас иарбану,
Иԥсыршьаган
Маӡа-аргама,
Даашьҭызхло?..

Сара хықәкыс исымамызт ашәҟәыҩҩы инарҭбаан ипоезиеи ипрозеи рыхцәажәара, урҭ рыҵаулара аҟынӡа албаара, раартра, насгьы уи ипрозеи идраматургиеи хазы рзааҭгылара аҭахуп, уи ҳаԥсуа критика иазынҳажьып, хымԥада, инарҭбаау ацәажәара иаԥсоуп.
© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа. "Иалкаау"

Сара агәра згоит, иагьысҭахуп Валери Касланӡиа иеиԥш иҟоу зажәа хатәроу ашәҟәыҩҩцәа ҳаԥхьаҩцәа ибзиан ирылаҵәарц, ирдыруазарц, избанзар, апоет узвымсша аҩымҭа бзиақәа ааган уаԥхьа ианықәиҵа, уара уавсзар, иузгәамҭазар, уи уара иугхоуп, доуҳатә культура дук уцәыӡит, уаԥсыуаны ушьақәгылараҿы уи ахьузымдыруа даара иуԥырхагахо иалагоит, иуныԥшуа иалагоит, уара иутәу, иузааигәаӡоу, зшьа улоу, ма ушьа злоу аӡәы думбар ушыҟало еиԥш… Ус анакәха, даарттәуп, иԥхьатәуп апоет Валери Касланӡиа, уи ихьтәы шәындыҟәра иҭоуп зқьы маӡа, ҳара ҳаԥсҭазаараҿы цҳаны иҳазхыло, маакыраны иҳаураны иҟоу, ашәарҭара ҳалызго, шыцтә лабашьаны иаҳзыҟало, ашьха цаӷьцаӷьқәа ҳарҿызго.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

71

Иалысхуа дсымаӡам, мамзаргьы аҭыԥантәи алхрақәа рызхәыцра

189
(ирҿыцуп 16:22 08.04.2021)
Мшаԥы 11 рзы Аԥсны имҩаԥгахоит аҭыԥантәи ахаланапхгараҭаратә усбарҭақәа рахь алхрақәа. Акандидатцәеи алхыҩцәеи рзы ихадароу ҳәа илԥхьаӡо азы лгәаанагара дазааҭгылеит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Уажә аабыкьа, ҳашә аҵәҵәабжьы геит. Ашәа анааҳарт абӷьыцқәа зку аҿар ылагылан. "Ҳкандидат шәыбжьы ишәҭоума?",- иааҩныҩит агәылацәеи ҳареи ҳзеиԥш ҭыԥ. "Макьана иҳаздыруам", - шәзазҵааи, ҳҳәеит ҳаргьы. "Иҳаԥхьаӡоит шаҟаҩ рыбжьы ҳаураны иҟоу", - еицҿакны аҭак ҟарҵеит дара.

Шәазхәыц, ркандидат илагьы ҳҭамԥшыцт, ихьӡи ижәлеи, ифоти, аус ахьиуеи ада даҽа информациак ҳамам, аҭак ҟаҵашьас иҳамоузеи абжьы иаҳҭоу иаҳамҭоу. Уаанӡагьы, хынтә афлаерқәа кны агитаторцәа ҳзаахьан, уаҟа иану анысымҩеи афото хазынақәеи роуп.

Аҟәа сынхоижьҭеи уажәшьҭа маҷ ҵуама, аха уажәада зынӡа исзымдыруа акандидатцәа ықәымгылацызт. Уаанӡатәи иаҳдырқәоз рзы ҳгәы наӡоуп сзымҳәозаргьы, ақалақьуаа ирдыруаз, ауаажәларратә усқәа рҿы зхы алызкаахьаз ракәын еиҳарак иалырхуаз. Абарҭқәа рыдагьы, дара аиԥыларақәа мҩаԥыргон алхыҩцәа адгаланы, ауаа рацәа ахьынхоз аҩнеихагылақәа рҿы инеины ацәажәарақәа мҩаԥыргон. Сара сыбжьы ахьасҭо алхырҭатә ҭыԥ №7 аҿы иқәгылоуп хҩык акандидатцәа: Нодар Шьоуа, Милана Ҭарԥҳа, Беслан Кәыҵниа. Аԥхьатәиқәа ҩыџьа ирхыҵуеит 28 шықәса, аҵыхәтәантәи зегь иреиҳабу 37 шықәса. Исымоуп зегь рфотоқәа, рыхҩыкгьы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рҿы аус руеит. Исызхома ари аинформациа алхра ҟасҵарц азы, аҭыԥантәи адепутат ианидҳәало? Мап сҳәоит иаразнак, избанзар, издыруазарц сҭахуп акандидатцәа хықәкыс ирымоу, ирыԥсахырц ирҭахыу ҳақалақь ԥсҭазаараҿы.

Закәанла иазгәаҭам, аҭыԥантәи алхрақәа рҿы иқәгыло аканадидатцәа рзы ателедебатқәа рымҩаԥгара, аха даҽа мҩакы аԥшаарагьы иаламгеит акандидатцәа. Апандемиа иахҟьаны алхыҩцәа еизганы аиԥылара ду амҩаԥгара рҭахымхеит сгәахәын, сдаҟьа аҟынтә аҳәара ҟасҵеит ҳкандидатцәа ма феисбук аҿы ишиашоу ицо хәыдаԥсадалатәи аефир мҩаԥганы рыбжьы ҳдырҳарц, аха иахьанӡагьы ҿымҭроуп.

© Sputnik / Михаил Воскресенский

Аҿар амҩа рыҭатәуп анырҳәо, иаҿагыло сакәымзаргьы, еилыскаарц сҭахуп ауаажәларратә усқәа рҿы урҭ аҿар ԥышәас ирымо, изкандидатцәоу рԥышәа аизырҳара азы акәу, мамзаргьы ажәлар ирхаҵгыларц акәу. Уажәшьҭа зусура хзыркәшо ақалақьтә депутатцәа ирхаҭарнаку хҩык аабыкьа имҩаԥыргаз апресс-конференциаҿы "Аизара мчы дук амам" рҳәазар, иахьа иқәгыло ргәаанагара хымԥада еиҳагьы хшыҩзышьҭра аҭатәуп, ас еиԥш иҟоу азҵаатәқәа зцәырҵуа азы. Апресс-конференциа мҩаԥызгаз Асҭамыр Қәҭарба, Инна Кәарҷиаԥҳа, Дмитри Маршьан ражәақәа рыла "русура арекомендациатә ҟазшьа мацароуп иамоу".

Алхҩы лаҳасабала, еилыскаарц сҭахын иԥсахтәузеи "ахаланапхгаратә усбарҭақәа" ирызку азакәан аҿы? Мҩақәас иҟоузеи, аҭыԥантәи амчрақәа русураҿы адепутатцәа анырра ду ҟарҵо иҟаларцаз уҳәа, исызцәырҵуа азҵаарақәа рацәоуп. Иара убас, акыр ихадоуп сара сзы, акандидатцәа аҳәынҭқарратә бызшәа рдыруоу ирзымдыруоу, азакәан ԥықәслара дук рнамҭозаргьы. Макьаназы аҩныҟа иаҳзааргаз, еилаарцыруа иҟоу афлаерқәа зегьы урысшәалоуп ишҩу. Ишеилыскааз ала, скандидатцәа зегьы асоциалтә ҳа феисбук аҿы иҟоуп, аха ҩынтә ааԥхьара иҟасҵаз аҭак смоуӡеит. Акы заҵәык, ицәырҵит, акандидат Милана Ҭарԥҳа аԥсышәала ицәажәо лвидеонҵамҭа. Аӡыргара ӡыргароуп, азҵаарақәа рҭак аиура алхҩы изы -уи хазуп. Ус акәзаргьы, аманитор аҟынтә атекст иаԥхьан изҳәоз аҭыԥҳа дазусҭаз лабҿаба избеит.

Ажәакала, иахьа "дыҷкәына бзиоуп, ма саҳәшьаԥа иоуп" зҳәаз еиԥш иҟоу аԥсуа еилкаарақәа қьар рылам, уи ииасхьо аамҭахь иныжьны, алхыҩцәа иалырхуа иацәажәара алшара роуратәы ианыҟамла, адепутатцәа рымчра еиҳагьы ихьысҳахоит. Ус иҟалар алшоит, адепутат адиплом адагьы, агәаӷьреи, амилаҭтә хдырреи рзы дӷьацаӡа дыҟамзар.

Сахьынхо иқәгыло акандидатцәа ихазынаӡазаргьы здыруада, аха иахьазы сазыхиам алхра, исҭахӡам агха ҟасҵарц. Уажәы аҳәара сцәыуадаҩуп, ҳаԥхьа ишьҭоу алхрақәа рылҵшәа шыҟалаша, ауаа неирц азы, агәылацәа, азлацәа, ауацәа уҳәа рыцхыраара ахархәара аиургьы ауеит, аха ҳабжьы шраҳҭо еиԥш ауп ҳшынхо шырҳәо еиԥш, анаҩстәи ҳақалақьтә ԥсҭазаара еиӷьхара амоур, ҳарҭ алхыҩцәа иаҳхарогьы рацәоуп.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

189

Аслан Бжьаниа Урыстәыла аделегациа идикылеит

3
(ирҿыцуп 09:37 16.04.2021)
Урыстәыла аекономикатә ҿиара аминистрреи Урыстәыла афымцамч аминистрреи рхаҭарнакцәа рделегациа Аԥсны иааны иҟоуп Аинвестициатә программала асоциал-економикатә ҿиара ацхрааразы аобиектқәа рыргылара шцо рбаразы.

АҞӘА, мшаԥы 16 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа мшаԥы 15 рзы идикылеит Урыстәыла аекономикатә ҿиара аминистр ихаҭыԥуаҩ Сергеи Назаров зхадараҿы дыҟоу аделегациа ҳәа аанацҳаит ахада ипресс-маҵзура.

Урыстәыла аекономикатә ҿиара аминистрреи Урыстәыла афымцамч аминистрреи рхаҭарнакцәа рделегациа Аԥсныҟа иааит мшаԥы 15 рзы Аинвестициатә программала асоциал-економикатә ҿиара ацхрааразы аобиектқәа рыргылара шцо рбаразы. Аусутә ныҟәара аҳәаақәа ирҭагӡаны аинспекциа рызун Гагра араион аобиектқәа.

Урыстәылатәи аделегациа аԥсшәа раҳәо ахада агәыӷра ааирԥшит Аԥсни Урыстәылеи рекономикатә усбарҭақәа русеицура ԥхьаҟагьы қәҿиарала имҩаԥыслап ҳәа.

Анаҩс имҩаԥысит инарҭбаау аилатәара: Аԥсны аԥыза-министр Александр Анқәаб, ахада Иусбарҭа анапхгаҩы Алхас Кәыҵниа, ихаҭыԥуаҩ Џьансыхә Нанба, аԥыза-министр ихаҭыԥуаҩ Владимир Делба, аԥыза-министр ихаҭыԥуаҩ, аекономика аминистр Кристина Озган, Аҳазалхратә маҵзура ахантәаҩы Оҭар Хьециа алархәны.

  • Аслан Бжьаниа Урыстәыла аделегациа идикылеит
    © Sputnik / Томас Тхайцук
  • Аслан Бжьаниа Урыстәыла аделегациа идикылеит
    © Sputnik / Томас Тхайцук
1 / 2
© Sputnik / Томас Тхайцук
Аслан Бжьаниа Урыстәыла аделегациа идикылеит

Аилацәажәараҿы ирзааҭгылан 2020-2022 шықәсазтәи Аԥсны асоциал-економикатә ҿиараз Аинвистициатә программа иазыԥхьагәанаҭо ауснагӡатәқәа.

Аԥыза-министр Кристина Озган 2020-2022 шықәсазтәи Аԥсны асоциал-економикатә ҿиараз Аинвестициатә программа ауснагӡатәқәа дрылацәажәеит. Аслан Бжьаниа дазааҭгылеит Роспотребнадзор Урыстәыла алаларазы иҟанаҵаз аԥҟарақәа реиҭакра азҵаара.

"Ари Аԥсны азҵаара рацәа цәырнагеит. Аиҳаракгьы атуристтә сезон аламҭалаз. Атуризм – ареспублика аекономикатә хырхарҭақәа ираԥхьагылоуп. Ҳгәыӷуеит ҳара ҳахь иаауа атуристцәа арҭ аиҭакрақәа рԥырхагахарым ҳәа. Абри азҵаараҿы адгылара ҳауп ҳәа сыԥшуп", - иҳәеит ахада.

Урыстәыла аекономикатә ҿиара аминистр ихаҭыԥуаҩ Сергеи Назаров иҳәеит азҵаара ҵоураны иӡбахап ҳәа агәра шиго.

Аиԥылараҿы ирылацәажәан аԥсуа-аурыс усеицура егьырҭ азҵаарақәагьы.

3