"Амца аҿҿаҳәа изкыз": зыламыс заԥхьа изыргылоз Радион Ҵәыџьба игәаларшәаразы

71
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны ашәҟәыҩҩы Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа апоет, ауаажәларратә усзуҩ Радион Ҵәыџьба игәаларшәара иазкуп.

Аԥсуара зхы ақәызҵоз, аԥсуара иашьҭаз рыхьӡқәа анаҳгәалаҳаршәо, зегь раԥхьаӡа иргыланы ихьӡ ҳхаҿы иааиуеит уахгьы-ҽынгьы уи аус иашьҭаз, гәык-ԥсыкала зыжәлар абзиарахь икылсындаз ҳәа рымаҵ зуаз Радион (Кәыри) Акәын-иԥа Ҵәыџьба. Уи данҩыҵшәаз инаркны дкәалкәало дзышьҭаз ҳаԥсуареи, ҳбызшәеи, ҳдоуҳатә культура ашьҭыхреи ракәын. Иџьоушьаша, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡагьы зынзаҵәык убри амҩа дацәхьамҵит, имҩа иагьа ауадаҩрақәа ацзаргьы, иара дхьамҵӡакәа еиҳагьы дадхьымӡӷкыланы ижәлар рымаҵура аус ԥшьа мҩаԥигон.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион (Кәыри) Акәын- иԥа Ҵәыџьба

Радион, реиҳа аамҭақәа аныцәгьаз, зқьи жәшәи ԥшьынҩажәижәабатәи ашықәсқәа рзы, аԥсуа жәлари ақырҭуа жәлари цәгьала ианеиҿагылаз, уи ашьҭахьгьы, аибашьра иалагаанӡатәи ашықәсқәа рзы, ақырҭуа жәлар ирҿаԥыххааны иреиҳәон дара Аԥсны ишсасцәоу, ишаԥшәымацәам, ара ахаангьы аԥсуа дшаԥшәымаз, ус дагьшаанхо!.. Уи дара рхы еиланагон, иадхьымӡӷкылон, аха иареи иара иҩызцәа "Аидгылара" Очамчыратәи аҟәша иалахәызи ирҳәозгьы, ируазгьы узавалаӡомызт, ҵарадырралагьы, аԥсыуалагьы!

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион (Кәыри) Акәын- иԥа Ҵәыџьба Волгоград  акалақь аҟны

Радион дыззымдыруа рзы иавтобиографиа абас иҟоуп. Ҵәыџь Акәын иԥа Радион (Кәыри) диит 1941 шықәса, апрель 13  рзы, Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа, Ақыдра аҳаблан. Ҷлоутәи абжьаратәи ашкол даналга, дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә институт. Уи ашьҭахь аамҭала Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль аҟны кәашаҩыс дыҟан, аус иуан иара убас атуризми аекскурсиақәеи рзы Аҳәынҭқарратә еилакы анапхгаҩыс, Аҳәынҭқарратә еилакы аҟәша аиҳабыс, апартиа Очамчыратәи араионтә еилакы аҟәша анапхгаҩыс, араинагӡком акультура аҟәша аиҳабыс, Аԥсны жәлар Рфорум Аидгылара Очамчыратәи аҟәша дахагылан. Акьыԥхь аҟны дцәырҵит иажәеинраалақәеи истатиақәеи рыла. Иҭыҵхьеит урҭ еидызкыло ишәҟәқәа "Агәы ахьааи" "Аҵәыџь мцеи".

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион Ҵәыџьба иажәеинраалақәеи истатиақәеи еидызкыло ишәҟәқәа "Аҵәыџь мца"

Иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит 1995 шықәса, цәыббра 19 рзы. Анышә дамадоуп иқыҭа гәакьа Ҷлоу, иабацәа рыԥсыжырҭақәа рыҟны…

Радион имоуп иԥсҭазааратә мҩа зегьы ккаӡа уанзырԥшыло ҿыгҳарыла имаҷу, аха ҵакыла идуу ажәеинраалак, убри абра иаазгар сҭахуп:

Сӡыхь

Сажәымҭыҽха ӡыхьк еиҵысхит,

Аҵа срыцқьеит, абна ахысит…

Раԥхьа ҵәыцак азна хызгеит,

Адунеи ду азна сгәырӷьеит!..

Сагьашьцылеит нас уи ажәра-

Исханаршҭит, нас, уи сажәра!..

Радион дшыхәыҷӡаз аҩра далагеит, аха иара акыраамҭа иҩымҭақәа џьаргьы ицәыригаӡомызт, ус зны-зынла иара дшыҩуаз здыруаз иҩызцәа даныхҭаркӡалак дырзаԥхьалон акәымзар… Сара ахаан исхашҭуам, ҳара ҳанхәыҷқәаз, Ҷлоутәи абжьаратәи ашкол аҿы аҵара анаҳҵоз, Очамчыра ақалақь аҿы еиҿкааны ишыҟаз ҿыц аҩра иалагаз рзыҳәан акружокқәа. Урҭ аиԥыларақәа, аиҿкаарақәа напхгара риҭон ажурналист Нугзар Салаҟаиа. Аха еиҳарак аӷьырак зегь иадгылоз, араиони ақыҭақәеи реимадара аус иаҿыз, Аҟәантәи ашәҟәыҩҩцәеи алекциақәа иҳазрыԥхьоз алекторцәеи ҳазназгоз, урҭ ирыцыз акәамаҵамақәа зегьы ҳзеиҿызкаауаз, уаҟа усҟан Очамчыратәи Акультуратә хан аҿы аус зуаз Кәыри Ҵәыџь иакәын. Уи есымша амца икын, есымша дбылуан, ҳара иаҳамбоз рацәаны ибон, дызӡааԥшылоз рацәан… Уи аибашьра иалагараны ишыҟаз, ахықә ҳашхықәгылахьаз зегьы ицәа ианыруан, хәыҷы-хәыҷла ҳара ҳахьгьы аиагара даҿын, алитература "иалаҵаны" ицәыригон уи "амца".

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
А.М. Горки ихьӡ зху Аԥснытәи апедагогикатә институт, афилологиатә факультет аҟны аҵара еицызҵоз

Урҭқәа зегьы аибашьра ҟалаанӡа Радион ииҩуаз ажәеинраалақәа ибзианы ирныԥшуеит, аха урҭ руак даара угәы ҿкааны иакуеит, убри азыҳәан абраҟа ишеибгоу иаазгар сҭахуп сара… Ажәеинраала иахьӡуп "Қәлацәақәак рахь".

Уааи ҳхәыцып аҩыза, гәаҵәа ҳаӷроума,

Ма рахәҵас сеидрума, уаҟа ҳаӷроума?!

Хаҵара ҳалоума, ламысла ҳахиоума,

Ма ҳаграқәа зегь гызмалрыла ихҩоума?

Ҳбызшәеи ҳаԥсадгьыли рҿаԥхьа ҳацқьоума,

Хаҵала уаҟа ҳҿахәқәа ҳазҳәома?!

Гьамала иахьа ма ҳхәыҷқәа ҳааӡома?

Урҭ ҳа ҳагәҭыхақәа ртәы ҳаздырҵома?

Уааи ҳхәыцып аҩыза, гәаҵәа ҳаӷроума?

Ма ҳаԥсы ҿызкааз малрҳароума,

Ҳахьынаԥш-ааԥшуа ҳала акрабома?

Ҳала иабо зегь ҳгәы еилнаргома?

Рыцҳарак иақәшәаз, аӡәыр ибжьы гома?

Ӡибнаҟа ма аӡәыр иҿы хоума?!

Уааи ҳхәыцып аҩыза, ҳаҩнуҵҟа ҳаибгоума?

Чымазара ҳалоума, зҩа ҿкы ҳагома?

Ҳрызхәыцып, ҳажәақәеи ҳуси еиқәшәома?

Ҳамҩақәа ҭшәоума, акыр ма ҳацәшәома?

Уааи ҳхәыцып аҩыза, гәаҵәа ҳаӷроума?!

Радион иаб Акәын Ҵәыџь иашҭа аҩыза ашҭа ԥшӡа Ҷлоу ақыҭа акәым, Очамчыра араионгьы иҟамзар ҟалап!.. Убри азоуп Баграт Шьынқәба ироман "Ахрашәа" иалхны афильм "Хҭырԥа шкәакәа" анҭырхуаз, аишьцәа аҭауадцәа Марыҭхәеи Омари раҳҭынра Радионраа рыҩны ԥшӡа изақәдыршәаз!.. Уи иқәыҷҷаауа игылаз  ахьатә кәаскьа ҩныԥшӡеи, амаҵурҭеи, ашҭеи, мфа-мжәы сахәаԥшландаз уҳәарын, убас аԥшӡара икны иагон!

Абасеиԥш иҟаз аҭыԥ ԥшӡа иааӡаз ауаҩы, абаҩхатәреи, аԥсуареи, аламыси иламлашьа ыҟамызт, анцәа ду дамеигӡакәа илеиҵон! Иара ихала иакәӡам, иашьа гәакьагьы, Сергеи Ҵәыџь иахьа даара ҳзықәгәыӷуа, абаҩхатәра бзиаӡа змоу, ҳсахьаҭыхыҩцәа бзиаӡақәа рыгәҭа дгылоуп, урҭ раҳәшьа хазына Ламара Ҵәыџьԥҳагьы лхы-лыԥсы зегьы Иван Папасқьыр ихьӡ зху абиблиотека, ашәҟәқәа раҳҭынра иалҭеит, уаҟа аус луеит.

Радион Ҵәыџь ихаҿсахьа, дызлагылаз иԥсҭазаара зегьы ааизакны статиа хәыҷык аҿы аҳәара цәгьоуп, уи дызҿыз зегьы ижәлари урҭ рыԥсҭазаареи ирызкын азы, дахьуԥшаауагьы дара рҿоуп!.. Иҟалап, уи изку ажәа зҳәахьоу макьана ирацәаҩымзар, аха згәы амра ашәахәеиԥш дхаакәакәараӡа дҭоу даара ирацәаҩуп, уи еиҳау насыԥгьы ыҟамзар ҟалап. Ҳаԥхьап академик, апоет Валентин Кәаӷәаниа Радион дшигәалаиршәо атәы зҳәо, апоет ишәҟәы иара даныԥсы ашьҭахь 2016 шықәса рзы иҭыҵыз "Аҵәыџь мца" иану, даара гәыкала иҩу астатиа аҟынтәи хәҭа хәыҷык:

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион Ҵәыџьба Аԥснытәи аҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбль акәашацәа гәыԥҩык рыгәҭаны

"Радион Ҵәыџьба дреиуан аԥсуаа ахьыԥшымраз рықәԥара ажәалагь услагь иазааԥсоз аҵеицәа хьӡырҳәагақәа, шәарак, гәыҭрысрак изымдырӡо, Аԥсны жәлар Рфорум "Аидгылара" Очымчыратәи аҟәша напхгара азиуан. Хаха дырҿагылан Аԥсынра ақьафаз мацара бзиа избоз, Аԥсынра шьагьырҭас измаз ақырҭуа милаҭеилыхыҩцәа. Убри аамҭазгьы, иҳәатәуп, иара ҽырбашақә, ма аҭыԥ ԥхаз шакәмыз Қырҭтәыла ампыҵахаларатә политика дзаҿагылоз. Уи уалԥшьан иԥхьаӡон, ҩнуҵҟала деилашуан, игәҭыха лассы-лассы ақьаад ахь ииаигон, убри ала игәы иҟачуазар акәхарын. Убри аҟынтә, еилкаау усуп, иполитикатә жәеинраалақәа цәгьа иҵаруп, "ицхлымуеит"!

Ҳшәашьцәоуп, иҳаиӷьу уаҩ дшәымам ҳәа иҳашьҭаз,

Ҳчеиџьыка иааины еиҭанаӷрагылеит.

Иаҳхашҭхьаз, ҭоурыхла иҳашьцәаз, иҳашьҭраз,

Рыда нцәа дҳамамкәа ҿыц ҳааҭагылеит!..

Абас ҳаргь иаҳхараз акрыҟоуп,

Иаҳзымдыруагь ыҟоуп…"

Радион Ҵәыџьба ҳаԥсуа доуҳатә культураҿы, ҳлитератураҿы, ҳаԥсуа жәлар рыԥсҭазаараҿы даанхоит амца аҿҿаҳәа изкыз, есымша ибылуаз, ипатриотыз, зыжәлар рлахьынҵа есымша иазхәыцуаз, акультура ду злаз, ԥсыуа ҵасла иааӡаз, ахараӡа ихәыцуаз, зыхьыӡ камшәо интеллигент дуны.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Радион Ҵәыџьба иаб иашьа Џьамали иареи

Иахьа ҳара зегьы ҳзы игәадуроуп, уи ихьӡ Очамчыра араион Акультуратә хан ԥшӡаҟәаҟәара иахьаху! Арахь инеиуа абаҩхатәра злоу аҿар есымша рқьышә иқәкызаауеит, ргәы иҭазаауеит иара ихьӡ! Уи даԥсоуп Радион, избанзар иара ииҭахыз, иара дзызгәаҟуаз аус ду наӡеит - Аԥсны ахақәиҭра аиуит, ихьыԥшым ҳәынҭқаррахеит, иреиӷьу араион аҵеицәа зегьы, анцәа ду абаҩхатәра ссир злеиҵаз, иара ихьӡ зху ахан хьыцәцараҿы аҵара рҵоит, икәашоит, ишәаҳәоит, аныҳәа дуқәа мҩаԥыргоит, уи иаргьы иԥсы иабоит, деигәырӷьоит.

© Foto / Радион Ҵәыџьба иҭаацәа рархив
Радион Ҵәыџьба иҭаацәеи иареи

Абраҟа иажәақәа аазымгар сгәы иауам Аԥсны Жәлар рартист Рушьни Џьапуа, даара дақәшәаны, даара ииашаны Радион Ҵәыџь изы ииҳәахьаз:

"Кәыри аԥсадгьыл дажьыхәҭаны далан. Иуаажәлар рҿаԥхьа дхатәран, дагьхаҵан. Дхаҵан, избанзар анхаҩыжәлар ршьауҩы Ҵәыџь Ҭакәи диашьан. Кәыри Аԥсны аӷацәа дырҿагылан. Аԥсны ахақәиҭраз иқәԥоз аҵеира дрылагылан, хьаҵра ҟамҵакәа амаҵ азиуан. Абжьыуаа рымчра дагәыцәын. Уи иахырҟьаны лахь анирҭозгьы ыҟан, аха убасҟангьы игәы каҳан дубомызт. Ҩнуҵҟала ихы даиааины, ианагь игәалаҟазаара шьҭихуан. Ҩнуҵҟала ибеиоу ауаҩы адәахьалагьы дбеиоуп. Агәра игон Аԥсны ахақәиҭра шагоз. Избанзар ибон иара иуаажәлар шиашаз!"

Ҳажәлар иахьа цәала-жьыла дрылагылаӡам Радион Ҵәыџьба. Аха ҳара иҳацуп уи иуаҩра, иламыс, иаԥсуара, ибаҩхатәра, иара дызҿыз, дзышьҭаз аус ԥшьа кармыжьит, ишьҭыркәыцәааит, адунеи зегьы иадырбеит Аԥсны аԥсуа ишитәу, ус иагьшаанхо!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

71

Аинтернет ҳаиланагеит, ма "имодахаз" авидеонҵамҭақәа

319
(ирҿыцуп 14:44 24.01.2021)
Аҵыхәтәантәи аамҭазы аинтернет асаитқәа жәпакы рҿы ҳмилаҭ ахаҿра змырԥшӡо аибахыччара ахьаарԥшу авидеонҵамҭақәа рзы лгәаанагара лҳәоит Sputnik аколумнист Саида Жьиԥҳа.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Иҿио аҳәынҭқаррақәа аинтернет ресурсқәа рхархәарала ртәыла ӡырыргоит, рҭоурыхи имҩаԥырго аполитикеи ирылацәажәоит, еиуеиԥшым апроблемақәа аларӡбоит. Џьоукы аинформациатә еибашьра мҩаԥыргоит. Аха ҳарҭ аԥсуаа аӡәырҩы атәым милаҭқәа "ҳзакәу рзымдырыр" ҳәа ҳшәаны, аинтернет аҳаҭыр аларҟәра, аҳәынҵәеиқәҭәара иазаҳкит.

Зны-зынла убас сгәы иаанагоит абри Facebook ҳаиӷрабаара аанарԥшит ҳәа. Ҳазхымччода, зтәы ҳамҳәода адунеизегьтәи акаҭаҿы. Ҳтәыла иахагылази иахьатәи аиҳабыреи рхаҿсахьа акарикатура алаҳхит, рцәа рхаҳхит, ржьы ҳфеит, рыбаҩқәа еимҿҳаршәшәеит. Аҭаацәара иалалаз хаҵеи ԥҳәыси иршәыз, ирхаз, ирҳәаз, шаҟа хаԥыц рымаз, рԥынҵа заҟараз ҳахыччеит. Иаарлас иахьышьҭоугьы ҳкылԥшны иҭаҳхуазар акәхап…

Аҭацацәа ачанах рызԥымҽит ҳәа аҵәы иахаҳҵеит. Арыцҳараҿгьы ҳкамера нҳажьуам. Егьараан анаркотик зыдкыланы иҟоу, мамзар аҩы иашьу ауаа ҭыхны "ижәбома аԥсуаа ҳзеиԥшроу" ҳҳәошәа, аинтернет иҭагаланы, насгьы зегьы еилыркаартә урысшәала аимак-аиҿак ахылҳарҿиаауеит. Амҩатә машәырқәа раан "гәырӷьаҿҳәаша" раҳҭошәа, иаҳдыруа зегьы иҟәыбаса ишьҭоу амашьынақәа ҭыхны ирзаҳшьҭуеит. Аӡәы ҳицхраарц анаҳгәаӷьуагьы, кьылак ашьақар изнаҳгаргьы, авидео ҭыхны адунеи иалаҳарҵәоит, аума ҟаҳҵазшәа (Агәыҳалалратә фондқәа аласҵом).

Иҟалеи? Иҳахьи? Убарҭ авидеонҵамҭақәа ҭыхны ажәлар ирылазырҵәо, уи ала ишәҳәарц ишәҭахи? "Уаԥхьа икаҳаз уихымччан" аҳәоит аԥсуа жәаԥҟа. Дыҟам "иԥшьоу" ауаҩы. Ҳазегьы граки гхаки ҳамоуп.

Зегь раасҭа гәыбӷан зысҭо уаауп ахәыҷқәа злахәу авидеонҵамҭақәа гәаразҵо. Иара уигьы, дара рықәла иакәзаргьы иҭызхыз, аинтернет ахь изышьҭуа, ахҳәаа азызуа адуцәа ҳауп. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа иакәым ахь икылсыр алшоит. Егьараан иҟалахьеит зыхшыҩ мшәыц аҿар ирамхаҭыхуа, раҳаҭыр лазырҟәуа авидеонҵамҭақәа ажәлар ианрылаҵәалак, рхы аныргәаӷьуа. Нас уи зхылҿиааз ауаҩы игәы рҭынчны адәы дзықәлару?! Иҟам аныки абыки зхәыҷы дҽеимхар зҭаху.

Ирацәаӡоуп саргьы исгәамԥхо, аԥсуара иацәтәыму анҵамҭақәа анызбо. Аха уи иаанагаӡом аинтернет иҭагаланы аҵәы ыршатәуп ҳәа. Иҟоуп аҭацацәа рышәҵатәы саназгәамҵуа. Сара исзааигәоу аҭыԥҳацәа аҽыхтра шыԥшӡам, мышкызны рмаҭацәа ирылабжьар рҭаххаргьы, "бара ибшәыз закәызеи" ҳәа аҽԥныҳәа рырҭар шалшо расҳәахьеит.

Авидео аҭыхра ҵакык амазароуп. Саргьы сдаҟьаҿы лассы-лассы ишиашоу ицо аефирқәа мҩаԥызгоит. Аха урҭ Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа рахь саныҟәарақәа ирызкуп, зны-зынла алаф рыҵоуп. Изласылшо ала Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа ирыдҳәалоу авидеонҵамҭақәа ҭазгалоит.

Аԥсуаа ишахәҭоу еиԥш аинтернет ҳхы иаҳархәозҭгьы ицәыраҳгаша рацәоуп. Ҳбызшәа, ҳлитература, ҳҭоурых, ҳкультура, ҳҵасқәа, ҳқьабзқәа уҳәа узлацәажәаша маҷым. Аҭагылазаашьа схы иархәаны Faacebook аҿы иаԥҵоу аресурс "Аԥсышәала" захьӡу агәыԥ аиҿкааҩцәа иҭабуп ҳәа расҳәоит. Макьаназы убраауп аҳәынҵәеиқәҭәара ахьыҟам, ҳхатәы бызшәа ахьхьаҳәа ашьҭыбжь ахьго. Аџьшьара рысҭоит аусбарҭақәа жәпакы адаҟьақәа ахьрымоу. Уаҟагьы ажәабжь бзиақәа ҳрыԥхьартә, мамзар авидеонҵамҭақәа ҳбартә еиԥш алшара ыҟоуп.

Срыдгылаҩуп ажәлар ринтересқәа рыхьчаразы иҭыху анҵамҭақәа. Иаҳҳәап, усбарҭак аҿы ишакәым ауаҩы иацәажәар, игәы ндырхар, иаҳаҭыр ладырҟәыр, усҟан ажәлар ирдырааит ас еиԥш ахымҩаԥгашьа згәаӷьуа рхаҿқәа, аусурагьы иамырхааит.

Сажәа хыркәшо сыуаажәлар аҳәара шәысҭоит, шәааи ҳаибахымччалап, аӡәы игха ҳбар, ҳилабжьап, амҩа иаша дықәаҳҵап, зегь раасҭа ихадоу - атәым милаҭ ҳаграқәа даҳмырбап. Ҳара ҳаилазаараҿы ҳашьцылеит ҳапроблемақәа зегьы Егры нхыҵтәи ҳгәылацәа арыҵгара. Саҭамыз, аха "ашьышьмахьы изымцогьы" уажәшьҭа дара ирхароушәа ргәы иабо иалагеит. Апроблема ахьыҟоу ҳаҩнуҵҟа ауп. Аҽеиҩшара ҳаҟәыҵны, жәларык шҳакәу еилкааны ҳаидгылап. Сшәыҳәоит.

319

"Ҽыҭк анышәаԥшь кьылак ахьы ианаԥнаго ыҟоуп": археолог Руслан Барцыц иҭоурых

221
(ирҿыцуп 12:19 24.01.2021)
Ажьырныҳәа 24 рзы иубилеи азгәаиҭоит аҭоурыхтә наукақәа ркандидат, археолог, аетнолог, Аԥсуаҭҵааратә институт археологиа аҟәша анаукатә усзуҩ еиҳабы, Гагра араион ахадара аҭоурыхтә баҟақәа рыхьчара аҟәша аиҳабы ихаҭыԥуаҩ, Леон иорден занашьоу Руслан Барцыц.

Аҭоурыхтә наукақәа ркандидат, археолог, аетнолог,  Руслан Барцыц дызнысыз ирҿиаратәи еибашьратәи мҩа Саида Жьиԥҳа ланҵамҭаҿы.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Руслан Барцыц диит Бармышь ақыҭа, анхацәа Михаил Барцыци Александра Дбарԥҳаи рҭаацәараҿы. Иара ицызҳаит ԥшьҩык аиашьцәеи, ҩыџьа аиаҳәшьцәеи. Руслан қәҿиарала абжьаратә школ даналга, Аҟәатәи апедагогикатә институт аԥсуеи англызи бызшәақәа рыҟәша дҭаларц игәы иҭан, аха ианаамҭаз аттестат ахьимоуз иахырҟьаны аԥышәарақәа дырхьымӡеит.

"Иреиҳаз аҵараиурҭа санзымҭала ақыҭатә бзазара снапы аласкит, аха сылахь еиқәнаҵон сҭагылазаашьа. Анаҩс саб иҳәеит: "иааиуа ашықәс азы угәы иаҭаху афакультет уҭалап, уажәы курсқәак урхыс, аҩны умтәан" ҳәа. Ус иагьыҟасҵеит, Аҟәа апрофессионалтә техникатә ҵараиурҭа (ПТУ) сҭалеит аихазҟаза-амотореиқәыршәаҩ изанааҭ соуит. Уи ашьҭахь, Бзыԥҭатәи автоколоннаҟны аус зуит арра сцаанӡа", - еиҭеиҳәоит Руслан Барцыц.

© Foto / предоставил Руслан Барцыц
Фото из международной конф Аудио-визуальная антропология. Москва. 2014

Арԥыс арра маҵура дахысуан Калининградтәи аобласт, Балтикатәи афлот аҟны. Иԥсадгьыл аҿаԥхьа иуалԥшьақәа анынаигӡа, Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә университет аҽазыҟаҵаратә факультет дҭалоит, анаҩс аҭоурыхтә-азиндырратә факультет. Руслан даныхәыҷыз инаркны аҭоурых дазҿлымҳан, еиҳарак археологиа. Бармышь рынхарҭа азааигәара иҟаз аԥсыжырҭақәа еснагь аинтерес изцәырыргон, иаб диазҵаауан изтәыда, ижыда ҳәа.

"Санстудентыз, саби сареи ҳаҩны инацәыхарамкәа афымцатә гәашьа шаҳарсуаз аԥсыбаҩқәа ааԥшит, убас атехника ҷыда ақыҭамҩа аналнадоз анышәаԥшь лыхқәеи аибашьыгатә маҭәахәқәеи ҳалаԥш иҵашәеит. Уи нахыс археологиа еиҳагьы аинтерес сызцәырнагеит", - игәалашәоит Руслан Барцыц.

Аҭоурыхҭҵааҩ даныхәыҷыз, иабду игәараҭа иацәыхарамкәа аҟәаԥаҿаԥарантәи адгьыл аӡыхь ыҵыҵо иалагеит, рашҭаҿгьы аӡиас амҩа ылнадахьан. Ианизҳа, иара ҭабахьан аха, ахыҵхырҭа еиликаарц иӡбеит, ихатәы ҭҵаарақәа анымҩаԥига еилкаахеит акарсттә цәырҵрақәа ишырхылҿиааз, адгьыл аҵа аӡы шыҵаз. Убасҟан илаԥш иҵашәеит ихаҳәхахьаз амшынтә ԥсыӡ хкқәакгьы. Руслан Барцыц ас еиԥш иҟаз аԥшаах ибахьан Гагра, аԥсшьарҭа ҩны "Украина" инацәыхарамкәа иҟоу ацаҟьа аҵаҟа. Уи зҽырчны ихаҳәхаз аԥсыӡ "фуга" акәын.

© Foto / предоставил Руслан Барцыц
Руслан Барцыц

Руслан Барцыц аҭоурыхтә-азиндырратә факультет қәҿиарала даналга, Қарҭ аспирантура дҭаларц азы аԥышәарақәа рыҭира далагеит, аха уахь дцартә изыҟамлеит, 1989 шықәсазтәи аидысларақәа ирылагеит. Амилаҭ хақәиҭратә қәԥара "Аидгылареи" Гагратәи аҟәша "Абраскьыли" ирылаз Руслан Барцыц арҭ аибарххарақәа активла дрылахәын.

"Қарҭ аспирантура сҭаларц азы аҵыхәтәантәи аԥышәара сзынхеит. Аха усҟантәи аамҭазы аҭҵааратә институт иеиҳабыз Владислав Арӡынбеи, ҳакадемик Шьалуа Инал-иԥеи "аԥсуа ҿар аԥынгылақәа шәырҭоит, насгьы арҭ иҳабжьаз аиҿагыларақәа уажәоуп ианеиқәтәа, ишәарҭоуп, умцан" рҳәан, ус Аԥсны саанхеит, аусурагьы салагеит Аԥсуаҭҵааратә институт археологиа аҟәша анаукатә усзуҩ еиҵбыс", - иажәа иациҵоит аҭоурыхҭҵааҩ.

Руслан Барцыц Асовет аамҭақәа раан, Аԥсны имҩаԥысуаз археологиатә ԥшаарақәа раӷьырак дрылахәын Гьаргь Шамбеи, Михаил Гәынбеи, Иури Воронови, Вадим Бжьаниеи рнапхгарала. Хаҭала иара ихылаԥшрала, Башкаԥсаратәи аекспедиациаан, ажәытә аҵалашәкәара абҩаҵхра мҩаԥысуан.

"Археологиатә ԥшаарақәа раан ҽыҭк анышәаԥшьлых еиҳа аҭоурых азы инхадароу ыҟоуп кьылак ахьы аасҭа. Ахьи араӡни ирылху амаҭәахәқәа реиҳарак Аԥсны анҭыҵынтәи иаагаз роуп, анышәаԥшь аҭыԥантәи анапҟазацәа ргьама аныԥшуеит, ахатәы ачаԥашьа амоуп", - ҳәа азгәеиҭоит археолог.

Череп неведомого зверя
© Sputnik / Томас Тхайцук
Череп неведомого зверя

1990 шықәса алагамҭазы, Руслан Барцыци иҩыза Аркади Џьапуеи Москва, археологиатә институт аҿы аспирантура иҭалеит. Иара убри аамҭазы, Руслан Пицундатәи аҳәынҭқарратә аҭоурыхтә-культуратә ҳәырԥссара адиректорс даман. Ус хара имгакәа иалагоит Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра.

"Аибашьра ианалага, иаразнак аинститут ахь адырра рысҭеит. Снапхгаҩы иҳәеит "уара уԥсы ҭаз, аамҭа бзиак ҟалар уааины уԥышәарақәа уҭиип" ҳәа. Ҩымш-хымш рышьҭахь, Пицундатәи ауахәама аҵакыраҿы аԥсуа хацәа еизо иалагеит. Сара скабинет аҿы аштаб ааҳартит, еиҳабысгьы сарҭеит. Аштаб аусзуҩцәа ҳнапы ианын аибашьцәа рсиа ашьақәыргылара, усҟан 150-ҩык ҳзааит, амшын аԥшаҳәеи Бзыԥ ацҳаи рыхьчара, Пицунда аҭынчуааи аԥсшьаҩцәеи ралгара, аибашьцәа фатәыла-жәтәыла реиқәыршәара, ԥшыхәра аҭыҵра уҳәа", - еиҭеиҳәоит Руслан Барцыц.

Иазгәаҭатәуп аибашьра аналагаз адырҩаҽны, Руслан Барцыц аԥсышәала иҩыз аҭоуба, Пицундатәи ауахәама ашҭаҿы еизаз аибашьцәа ишрыдыркылаз. 

Гагра араион ахы ақәиҭтәразы ажәылара ҟалаанӡа, аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Барцыци агеографцәа Левард Барцыци Дмитри Ҳагбеи Пицунда ахьчаратә хсаала шьақәдыргылеит. Уи ахархәарала аибашьцәа ԥшыхәра ицон.

"Гагра араион ахақәиҭтәра ашьҭахь, аштаб хадаҿы ахсаала шышьақәҳаргылаз атәы анраҳа, Владислав Арӡынбеи Сулҭан Сосналиеви ааԥхьара ҳарҭеит. Дара ҳнапы ианырҵеит Аԥсны ахсаала ԥшааны, аксерокопиа хыхны акомандаҟаҵаҩцәа ираҳҭарц. Аибашьра аламҭалазы, Аԥсны ахсаала зныз арҵага шәҟәқәа зегьы ақырҭцәа аиҭашәҟәҭаҩра мҩаԥгатәуп ҳәа еизганы Қарҭҟа иргеит, убри инамаданы арратә командаҟаҵаҩцәа рхы иадырхоз рымамызт", - игәалашәоит иара.

Руслан Барцыц Гагра инхоз иҩыза Беслан Арџьениа, Ростов ақалақь КГБ аҿы аус зуаз ҭынхак диман. Иӡбан иара иҟынӡа инаӡаны, Аԥсны ахсаала роуртә еиԥш иҳәарц. Аруаҩ тәанчара дцахьан, аха иидыруаз, Кавказ анҭыҵтәи арратә округ аҟны маҵура дук ныҟәызгоз аполковник усҟантәи аԥарала 30 миллион изшәаны, "совершенно секретно" агриф змаз ахсаала рнапаҟны иааигеит.

"Х-метрак ауреи, ф-метрак аҭбаареи змаз, квадраттә метрла еихшаны иҟаз ахсаала ианеикәаҳарҳә, х-рулонк алҵит. Уажәшьҭа хьаас иҳамаз аҳәаа аиагара акәын, цас ауашәа улаԥш иҵамшәо иҟамызт. Исгәалашәоит, Аԥсныҟа ҳанаауаз, ԥсыуа ҷкәынак ар маҭәа шә-комплектк "шәахьцо аибашьцәа ирзыжәга" ҳәа ишҳадеигалаз. Аха усҟантәи аамҭазы аҳәааҟны амашьынақәа зегьы "алыхәҭа" икылырхуан азы, аформа уеизгьы ирбоит, уи иахырҟьаны ҳахсаалагьы цәырҵоит ҳгәахәын, ԥшь-комплектк заҵәык роуп имаҳхаз. Аҳәааҿы ҳанааи, "шәагхеит, иаҳаркит, шьыжьынӡа шәыԥшыроуп" рҳәеит. Шаанӡа ҳгәы хыҭ-хыҭуа амашьына ҳҭаиан. Уи аԥхьаҟа сгәы иҭаскхьан, ахсаала хахьла амаҭәа ақәҵаны исҵәахыр, лаԥшыҵашәара рнаҭоит, еиҳа иахьырбарҭоу иқәысҵар еиӷьуп ҳәа. Аиашазы уи аметод аус ауит. Ҳамаҭәа еилырхуа ишалаз, ари ақьаад закәыи анырҳәа, "уи хсаалоуп" ҳәа тәамбашақә ҳцәажәеит. Аҳәаахьчаҩцәа хьаас имкыкәа "шәца" рҳәан, ҳгәырӷьаҵәа ҳус нагӡаны ҳааит. Исымҳәарц залшом, ахсаала аагаразы ҳанцоз Владислав Арӡынба идҵала, арратә банкир Вианор Ҭыжәба 50 миллион шҳаиҭаз. Беслани сареи ҳцара ҳаара 10 миллионк ақәҳарӡеит, 30 миллион аполковник иаҳҭеит, иаанхаз жәа-миллионк ҳаргьежьит. Уи заҳаз ҳҩызцәа лассамҭа аҵәы алхны иҳахлафаауан", - Аԥсны ахсаала шааргаз игәалашәоит Руслан Барцыц.

Руслани Леварди Барцыцаа ахсаала аксеркопиа хыхны акомандаҟаҵаҩцәа ирзыршо иалагеит. Аха ари иус мариамхеит. Ақьаад ахаҭабзиара лаҟәын азы, зныктәи рҭыҵра ашьҭахь ҿыц аксерокс ихыжьтәын. Иара аксерокс амаруга ахаҭагьы аԥшаара аџьабаа адын. Ахсаала аксерокс ианахыркалак, аԥштәы ахаҵатәын азы, асахьаҭыхыҩцәа аҭаххеит, Руслани Леварди ирыдгыланы аусура иалагеит асахьаҭыхыҩцәа Анзор Агәмааи Демур Бжьаниеи. Нас ари аус иадаԥхьалан аҭыԥҳацәагьы, дара ахсаалаҿы абнареи аӡиаси ирхаз аԥштәқәа акарандашьқәеи афломастерқәеи рыла иршәон.

Руслани Леварди Аԥсны ахсаала аиҭакрақәа аларгалар акәын Гәымсҭа аӡиас анадарбоз, избанзар амшцәгьақәа раан Гәымсҭа аӡыршьҭра аҽаԥсахуан, уи хырхарҭас иаиуз ԥшыхәра ицаны иҭҵааны, аибашьцәа аӡы иацәырхьчарц азы ҷыдала иалкааны иадарбон.

Аҟәа ахақәиҭтәра аламҭалазы, Руслани Леварди СССР ахаан, Шәбара арратә аракетатә базаҟны аурыс солдатцәа рхылаԥшрала арелиефтә хсаала шьақәдыргылон, уи мчыбжьык аус адырулон.

"Арелиефтә хсаала ашьақәыргылараҿы аԥышәа ҳамамызт, аха аԥслымӡи, ақәыц амахәқәеи аҷабгеи ҳхы иархәаны, мчыбжьык ала ишьақәҳаргылеит. Анаҩс акомандаҟаҵаҩцәа анахәаԥш, аурыс солдатцәа адҵа рыҭан еимарыԥсарц. Убасҟан афотоаппарат шсымазгьы схы иԥнамҟеит ахсаала афото ҭыхтәуп ҳәа, убри игха дуны исԥхьаӡоит иахьагьы", - иҳәоит аҭоурыхҭҵааҩ.

Аишьцәа напынҵас ирыман Бабышьратәи аҳаиртә баӷәаза ахсаала ашьақәыргыларагьы, аԥсуа командаҟаҵаҩцәа адырра рыман уантәи Шеварнаӡе дыԥроит ҳәа.

Руслани Леварди Аиҳабыра рыҩны (Совмин) агара иалахәын. Дара аԥсуа гәыԥкәа ирыхьӡеит авокзал аҿы. Уаҟа дрықәшәеит зашьа гәакьа аибашьраҿы иҭахаз Мадина Барцыцԥҳа. Лара ахысыбжьқәа анлаҳауаз, ахы рықәшәар ҳәа дшәаны ашьҭыбжь ахьынтәаауаз ала драԥхьагылон. "Совминынӡа" ианнеи, дырԥылеит Марина Барцыцԥҳа. Абас аишьцәеи аиаҳәшьцәеи гәымшәарыла аӷа иҿагылан.

"Сергеи Дбари Ака Арӡынбеи ҳрыцны "Совмин" ҳажәлеит. Иахьынӡасгәалашәо убраҟа иҳацын Борис Џьонуа, Даур Воуба, Даур Барцыц иара убра дырхәит. "Совмин" ахыбрантәи аҵыхәтәантәи аҭҟәацәа аԥсуа ар рнапахьы ианаарга, гәырӷьарахеит Аԥсны ахи аҵыхәи ҭаҳарцәышәа. Убраҟа Левард ианшьа иԥа, ихьӡ сгәалашәом Цкәуа зыжәлаз, иашьа имҭакәа трафеины иднагалаз ажәытәан акавалеристцәа иныҟәыргоз аҳәа ҳамҭас исиҭеит. Уи акадр арратә журналист Слава Сақаниа иҭыхны имоуп", - иажәабжь иациҵоит аибашьра аветеран.

Совмин аԥсуаа рнапаҟны ианаарга, Руслан Барцыц аинститут дныҩнаԥшырц иҭаххеит. Икабинеҭ даныҩнала иҭацәкакараӡа қьаадк убомызт, аха астационартә ҭел аппарат еиқәханы иҟан, уи ацәаҳәа аԥенџьыр икылганы аӷәраҵахь ицон. "Абри иаанагои" ҳәа данылбаа, ааҩык рҟынӡа агыруа ҳәсақәеи хаҵаки рҽыҵәахны итәан. Руслан данырба, еибарҵәыуа "ҳумшьын" ҳәа иашьаԥкит. Агәаҵәа зызҭаз аԥсуа хаҵа дрыламкьысӡеит.

Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра ашьҭахь, Руслан Москва аспирантураҿы иҵара иациҵарц иҽазикуеит, аха аҵыхәтәантәи акурс аԥара ахшәаатәхеит. Арԥыс имаз аԥара еиҟәырҷҷаны амҩа данықәла, адәыӷба дышҭатәаз адефолт ҟалеит, икапеиқәа имыхәо данаанха, иҵара ныжьны Аԥсныҟа дхынҳәит. Аамҭак ашьҭахь, Ҟабарда-Балкариа, аҳҭнықалақь Нальчик Бербеков ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә Университет аҿы, аетнологиа ахырхарҭала адиссертациа ихьчоит.

© Foto / предоставил Руслан Барцыц
Руслан Барцыци, А. Соколовеи, А. Крылови Москватәи аконференциақәа руак аан.

Археолог, аетнолог Руслан Барцыц аҵыхәтәантәи 30 шықәса адгьылжрақәа мҩаԥигоит III-тәи – V-тәи ашәышықәсқәа ирыҵаркуа Лӡаатәи ажәытә уахәама аҵакыраҟны. Араҟа иара аԥсыжырҭақәа рнаҩс иԥыхьашәеит ахьи араӡни ирылху амаҭәахәқәа рацәаӡаны. Лӡаатәи ауахәама аҿаԥхьа археологиатә ԥшаарақәа сынтәатәи ашықәс азы мҽхакы ҭбаала ирыциҵарц игәиҭоуп аҭоурыхҭҵааҩ.

Руслан Барцыц иԥсҭазаара ицеиҩылшоит, Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьраан Москвантәи иааз арратә журналист Анна Броидо. Дара драаӡоит аԥа Лаша. Арԥыс дыстудентуп, аҵара иҵоит Москва.

© Foto / предоставил Руслан Барцыц
Анна Броидои Лаша Барцыци

Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьраан Руслан Барцыц иԥсадгьыл аҿаԥхьа иибаз аџьабаазы ианашьоуп Леон иорден, иԥшәмаԥҳәыс "Агәымшәаразы" амедал. Иазгәаҭатәуп лара акыр шықәса Владислав Арӡынба иабжьгаҩс дшыҟаз.

Аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Барцыц дравторуп амонографиатәи анаукатәи усумҭақәа жәпакы.

 

221

Қәаранӡиа: ауаа алашаразы аҭагылазаашьа шыцәгьахоз дырны, заа мҿыла рҽеиқәдыршәеит

0
(ирҿыцуп 19:51 24.01.2021)
Сынтәа даҽа аамҭанык еиԥшымкәа амҿы зҭаху рхыԥхьаӡара рацәоуп, ҭелла заа аҿаҵа ҟарҵоит, абри атәы арадио Sputnik аефир аҟны иҳәеит Кәҭол ақыҭан инхо амҿылхҩы Енвер Қәаранӡиа.
Қәаранӡиа: сынтәа ауаа алашаразы аҭагылазаашьа шыцәгьахоз дырны, мҿыла заа рҽеиқәдыршәон

"Сусура абжьааԥны еиԥшымкәа иацлеит, аха уи уаргәырӷьартә иҟам, амҿы ҳҭииндаз ҳәа мацара акәым ҳшыҟоу, аԥсабара ахьчарагьы ҳуалуп. Алашара ҵыԥхгьы ибзиамызт, аха сынтәа аҭагылазаашьа еиҳагьы еицәахеит, ауаагьы уи апроблема шыҟалоз дырны заа аӡынра рыҽдырхеит. Сынтәа цәыббрамза инаркны амҿы аҿаҵара иалагахьан хыԥхьаӡара рацәала. Сара схала амҿы аиқәыршәара саҿуп. Аҭел исзасуеит ишырҭаху, шаҟа рҭаху рҳәоит. Еиҳарак ауаа ирҭаху ахьацоуп, уи ибзиан ибылуеит, аршьшьарагьы усҟак ицәгьам. Ашәгьы иазҵаауа дыҟоуп, ал усҟак ирҭахым. Амҿы ылысхуеит Кәтол абнақәа рҿы. Ажәытәан Кәачара ауаа ахьынхоз уажәы иахьҭацәу абнақәа ахиааны иҟоуп. Ҿыц игылоу аҵла ԥаҳҟаӡом, иажәхьоу роуп. Ахьаца ашьапы хаҳҵәаӡом, ажәытәан еиԥш икаҳҿоит хыхь-хыхь, нас амахәҭақәа ҿыцқәа аауеит, анаҩс 3-4 шықәса рышьҭахь еиҭа иԥаҳҟартә иҟалоит. Еиҳарак амҿы Аҟәа ақалақь аҿы инхо роуп иаҿазҵо", - ҳәа еиҭеиҳәеит Енвер Қәаранӡиа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.

0