"Ҳлитература аԥсы ахьҭоу": ажурнал "Алашара" 65 шықәса ахыҵит

43
(ирҿыцуп 13:32 13.12.2020)
Сынтәа ажурнал "Алашара" 65 шықәса ахыҵит. Ари арыцхә инамаданы ашәҟәыҩҩы, апоет, ажурнал аредактор хада Анатоли Лагәлаа уи аҭоурыхи аҵаки дырзааҭгылоит.

Сынтәа ажурнал "Алашара" 65 шықәса ахыҵит! Ари аиубилеи ҳара Аԥсны инарҭбааны иаҳзазгәамҭаӡеит, адунеиаҿы ирылаҵәаны иҟоу ачымазара бааԥс иахҟьаны. Аха ҳара иҳамоуп ҳаԥхьаҩцәа, ҳжурнал аҭыҵра иазыԥшу, уаҟа ианыло аҩымҭақәа рыхә зшьо, урҭ рзы згәаанагарақәа зҳәо, Аԥсны алитературатә ԥсҭазаара иалахәу ҳашәҟәыҩҩцәа, ҳакритикцәа, иааизакны ҳлитераторцәа, ҳинтеллигенциа, иара убасгьы адоуҳатә культура иазааигәоу, уахи-ҽни аҿыц ацәырҵра иазыԥшу, убри ала зыԥсы ҭоу зегьы! Урҭ ргәаанагара ҳара ҳзыҳәан есымша акраанагоит, иҳабжьоуп анкьаахыс традициала иаауа аигәныҩра, иҳабжьоуп ацҳа!

Амшын еишьыл уӡсо ухыларц, ахара уцарц азы аӷба ду шуҭаху еиԥш, ҳаԥсуа литературагьы иаҭахын ҳашәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа ахара "изырӡсашаз", ҳаԥхьаҩцәа рҟынӡа иназгашаз ажурнал. Ус еиԥш иҟаз, ҳашәҟәыҩҩцәа иреиӷьӡаз рҩымҭақәа еидызкылашаз, ражәа шыԥхаз, аԥсы шҭаз, дара иахьрыхьуаз, дара иахьыргәырҩоз, дара иахьырхьааз, мамзаргьы дара ргәы ахьышьҭыҵуаз, знацәа ақәызкуаз, раԥхьаӡа иргылан, ҳинтеллигенциа ракәын, еиҳараӡакгьы акалам зырҵысуаз ашәҟәыҩҩцәа. Урҭ ирыԥшаар акәын ажәлар рыхәшә, убри аамҭазы ирыхәашаз, ршьапы иқәзыргылаз, рыла хызтшаз, адунеитә цивилизациа иалазыргылашаз, иреиӷьӡаз ахшыҩқәа дара рахь ихьазырԥшышаз. Асду еиԥш еиқәыцәашь ишьҭан усҟан зынӡа имаҷӡан ианҵаз афольклор, зда ыҟамыз жәлар рҳәамҭақәа, рсаранџь. Уи абиԥарақәа аҭарчеи еиԥш инеимда-ааимдо иааргон, аха иҟан ашәарҭара, урҭ "ирыцрышәшәоз", ҿырҳәала иахьеимырдоз ирцәыӡуаз рацәахар ҳәа. Насгьы, иара алитература ахаҭагьы, аӡыхь еиԥш ахы ыҵнагеит, уи "агьама" ахьырбашаз, изҭахыз иахьырыԥшаашаз, иахьеизнагашаз аҭыԥ ԥшаатәын, иԥшьаны амҩа иқәҵатәын. Ажәакала, ҳажәлар рыхшыҩи, рбаҩхатәреи, рхәыцра ҵаулақәеи зныԥшуаз, аҽыццышә ирзаҩызаз, нарха змаз, журналк аԥҵатәын.

Ус иагьыҟаиҵеит, ҳдоуҳатә культура ахәышҭаарақәа зегьы еиҿазкыз, ҳажәлар аамҭа лашьцаҿы ацәашьеиԥш икаххаа ирзылашаз, зшәахәақәа рыла наҟ-наҟтәи рымҩа алашара анырҷҷалан, ибаӷьаӡа ршьапқәа ахьдыргылашаз дзырбаз, ҳара ҳ-Гәлиа ду, зда дҳамамыз, жәларык рыԥсы иахәшәхаз! Уи зегь раԥхьа еиқәиҵеит амца, иҩаишьҭит алҩа, ихиҵеит ацҳа, илигеит амҩаду ахь ҳкылызгашаз амҩахәасҭа. Убасҟан, иара ахра цаӷьцаӷьра даҿызгашаз алабашьа иҭахын. Ааи, лабашьан изыҟалеит иара инапала иаԥиҵаз ажурнал "Алашара". Избанзар Дырмит Гәлиа зныкала егьа хкы дырҿызаргьы, жәлар рҳәамҭақәа ранҵара, анаука, аҵарадырра, аиҭагара, атеатр, зегь акоуп иара иԥсыҵәҟьа ахьҭаз алитератураҿы акәын. Убри азоуп, усҟан ҿыц иааиҵагылаз ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа идкылан, ҳмилаҭ рхәышҭаара ду аҿҿа-ҿҿаҳәа изеибаиркыз жәларык ҳхыбаҩ.

Убасҟан, 1955 шықәса раахыс "Алашара" иара ахьӡ иаҵанакуаз афункциақәа зегьы нагӡо, иааиԥмырҟьаӡакәа аҭыҵра иаҿуп, зыжәлар рҿахәы зегь раҵкыс иԥшӡоу, ихаау, ихырку литературатә бызшәала иҩу, иаԥҵоу ажурнал. Уи раԥхьаӡа ашә аартны иҩналаз, мышьҭабзиала ахәышҭаара иҩаҵхаз, аредакциатә еилазаара иалахәын: аредактор хада – Мушьни Аҳашба; аредколлегиа иалан Алықьса Џьонуа, Шалуа Иналиԥа, Кәымф Ломиа (аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ), Иван Папасқьыр, Шәарах Ԥачалиа, акорректор Цабу Киутԥҳа.

Абраҟа иҳәатәуп, ажурнал "Алашараҿы" еиуеиԥшым ашықәсқәа раан аус зуаз, зхы аџьыка ӷәӷәа ықәызхыз, аредакторцәа хадацәа рнаҩсгьы, аҟәшақәа реиҳабацәа инадыркны аредакциа аусзуҩцәа зегьы рыхьыӡқәа шарбоу аҵарауаҩ, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор Виачеслав Бигәаа инеиҵыху "Ажурнал "Алашара" аҭоурых аҟнытә" захьӡу, ажурнал аиубилеитә номер иану истатиаҟны. Уи, ҳаргьы аиҭаҳәара ҳаламгарц, араҟа рыхьӡ ҳҳәаӡом.

Ажурнал еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы, рхы-рыԥсы зегьы адҵаны, имыцәа-имтәа амаҵ руан ҳашәҟәыҩҩцәа, ҳҵарауаа, аредакциатә еилазаареи аредколлегиақәеи ирылан, ҵҩа змам аҩымҭақәа аредакциа рзырухьеит. Еиҭаҳҳәоит, урҭ зегьы, араҟа аӡәаӡәала рыхьӡқәа шаҳзымҳәогьы, ҳхырхәаны ҭабуп ҳәа раҳҳәоит. Иҭабуп ҳәа раҳҳәоит иара убасгьы, иахьа иҳалагыламгьы, аӷьараҳәа зыԥсы ҭаны иҳалагылоугьы, аредакциатә усқәа зегь раҵкыс изқәыӷәӷәоз, номерцыԥхьаӡа хынтә-ԥшьынтә ирыԥхьоз, арҿиамҭақәа зегьы алыхәҭа гәӡа икылхны ианызҵоз еиуеиԥшым аамҭақәа рзы редакторцәа хадақәас аус зуаз: Мушьни Аҳашба, Алықьса Џьонуа, Ҷиҷико Џьонуа, Алықьса Џьениа, Гьаргь Гәыблиа, Никәала Кәыҵниа.

Иара убасгьы, ҭабуп ҳәа раҳҳәоит ажурнал "Алашара" ашҟа зырҿиамҭақәа ҳзаазго ҳавторцәа, ҳактив, урҭ рацәаҩуп азы араҟа рыхьӡқәа ахьаҳзымҳәо ҳаҭарымҵааит.

"Алашара" иара ахатәы лашара, иара ахатәы ԥхарра аманы Аԥсны ҩнаҭацыԥхьаӡа, аԥсуа ишәхымс ихыҵны, "Уа мшыбзиақәа!" ҳәа изнеиуан. Сара ибзианы исгәалашәоит, шамаха иҟаӡамызт аԥсуа ҩнаҭа уи ылзымҩаауаз, измоуаз, иамыԥхьоз, еиҳараӡакгьы 70-тәи, 90-тәи ашықәсқәа рзы. Усҟан атиражгьы даара иҳаракын, быжь-нызқь инахыҳәҳәон. Избанзар, усҟангьы уажәгьы "Алашара" асахьаркыратә литература мацара акәӡам иакьыԥхьуа, араҟа иҟоуп реиҳа аԥсуа иахьихьуа кылкааны игәазҭо, иалацәажәо, есымша иҳацу апроблемақәа: абызшәа, аҭоурых, ҳдиаспора рызҵаара, ахаангьы хьшәашәара зқәым ақырҭуа- аԥсуа еибашьра, ҳфольклор, ҳаҭҵаарадырра. Убарҭ зегьы "анапы" рықәкуп "Алашара", убарҭ зегьы иара иахатәы хьаауп, иацит, иацшәит, уи иагьа ихьанҭазаргьы, лахьынҵас иаиуит ишьҭыхны иагаларц.

Ажурнал "Алашара" Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҭыҵшьа амамызт, аха уи аусзуҩцәа зегьы телехәаԥшрала, радиола, насгьы Гәдоуҭа иҭыҵуаз агазеҭқәа рҿы иқәгылон, ажәлар рҿы инаргон рыгәҭыха, иахьынӡарылшоз ҳаибашьцәа ргәы дырхаҵон. Аибашьра шааилгаҵәҟьаз, атипографиа аусура ианналага нахыс, ажурналгьы аҭыжьра ҳалагеит. Уимоу, аибашьра аԥхьа атипографиахь иҳашьҭхьаз номерк иатәыз аматериалқәа ҳаԥшааит, хазы иагьыҭҳажьит. Хәбаҟа шықәса шықәсык ахьтә ԥшьынтә ҳҭыҵуан, нас фынтә аҭыҵра ҳалагеит, акьыԥхь бӷьыцгьы иацаҳҵеит, аибашьра ҟалаанӡатәи иҭыҵуаз аномерқәа рҿыгҳараҟынӡа инаҳгеит. Уажәшьҭа, жәаҩа шықәса ҵуеит, аредакциа аусзуҩцәа Аԥсны Аиҳабыра рахь иҟарҵаз аҳәарала, иаԥҵоижьҭеи апремиақәа хԥа: апоезиеи, апрозеи, акритикеи рзы. Хышықәса раԥхьа иҟаҳҵаз аҳәарала, аҿар рзгьы убас еиԥшҵәҟьа иаԥҵахеит апремиақәа хԥа. Есышықәса, ашықәс анҵәамҭазы, маӡалатәи бжьыҭирала иреиӷьу ҳәа иалкаахо арҿиамҭақәа апремиақәа ранаҳшьоит.

"Алашара" ашәхымс ихымҵыц, уи аԥхарра зымнырыц ԥсыуа шәҟәыҩҩы дыҟаӡам. Уи аредакциахь ианыҷкәынӡаз инаркны, рыбӷьыц хәыҷқәа ргәыдкылан, ргәы хыҭхыҭуа, ихааӡа иҭыԥсаауа, иҳарҳәарызеишь, ҳҩымҭақәа акыр иаԥсахарыма ҳәа имҩахыҵуан, нас, акыр шықәсқәа рышьҭахь зыхьӡ ҳаԥсуа литература иагәадурахаран иҟаз ҳашәҟәыҩҩцәа, ҳпоетцәа, ҳлитератураҭҵааҩцәа, ҳакритикцәа. Абрантәи, абри "ахәы" ԥшӡа аҟынтәи урҭ рыбжьы "наҩуан" Аԥсны араионқәа, ақыҭақәа зегьы рҟынӡа, уа ирзыԥшын досу иара иаԥхьаҩцәа. Уа еилдыргон, уа еилырхуан, ацәгьеи абзиеи, уа, еиԥыларак, еизарак аҿы иаауқәшәаргьы, инҭкааны иуарҳәон, ажурнал ианыз абригь-абригь ҳгәаԥхоит, амала абри ҳгәамԥхаӡеит, изаҳгәамԥхазгьы абри азоуп ҳәа аргументқәа ааганы…

Есымша исыцу сҩыза: апоет Виачеслав Ҷыҭанаа игәаларшәара>>

Ус иҟан иацы, иахьагьы ус иҟоуп, аха иацтәи аԥхарра, иацтәи амцабз маҷк ирыгуп, уи ажурнал мацараҿы акәӡам иахьыҟоу, уи Аԥсны иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы ирлахьынҵоуп. Уи иаанагаӡом ажурнал иацы ианылоз аматериалқәа рыҩаӡара аҟынӡа иҟам иахьатәиқәа ҳәа, уи иаанаго, иааидкылан иахьатәи ҳаамҭа даҽа зҿлымҳарак ахь ахы дырхеит, ҳара ҳҟны мацара акәым, адунеи зехьынџьара. Ртиражқәа каҳаит Урыстәыла иҭыҵуаз адунеи зегьы еимыҵәҵәаны изыԥхьоз "Новый мири", "Дружба народови", "Наш современники", "Знамиеи". Аха зегь акоуп, аинтернет еиԥш зыцәгьеи зыбзиеи еиҟароу ашәҟәи ажурнали зынӡа иазкыдцалом, урҭ анаашьҭухуа ирыцу аԥхарра, ирыҵоу афҩы хаа даҽакы иузадкылом, урҭ еилызкаауа "рҭынхагьы" ддырӡӡом! Ажәакала, "Алашара" макьана ашьаҭақәа ӷәӷәоуп, уи ҳаԥсуа литература иацентруп, араҟа 65 шықәса раахыс икьыԥхьу аҩымҭақәа ҳлитература зегьы иагәадуроуп, урҭ рыда ҳдоуҳатә литература узалацәажәаӡом, ашәиҭышәи унанашьҭӡом!

Дырмит Гәлиа ԥсра зқәым иҩымҭа "Сара схәышҭаара" инаркны иахьа иҳалагылам ҳаклассикцәа Иуа Коӷониеи Баграт Шьынқәбеи рзаарыгӡа, ааигәа иҳаԥхақәаз Џьума Аҳәбеи, Рушьбеи Смыри, Витали Амаршьани, Никәала Кәыҵниеи, аӷьараҳәа иҳалагылоу ҳашәҟәыҩҩцәа Алықьса Гогәуеи, Мушьни Лашәриеи, Анзор Мықәбеи, Геннади Аламиеи, Гәында Кәыҵниаԥҳаи, Гунда Сақаниаԥҳаи рҟынӡа, шаҟаҩы ыҟоузеи, араҟа зыхьӡқәа реиқәыԥхьаӡара ҳаламго, аха "Алашара" ашҭа, заб иашҭеиԥш аҭалара иеигәырӷьо, зҩымҭақәа раԥхьаӡа ҳара ҳҟны изкьыԥхьуаз, иахьагьы изкьыԥхьуа ҳашәҟәыҩҩцәа. Еиҭасҳәоит, урҭ зегьы аӡәаӡәала ҳара ҳрызгәдууп, пату рықәаҳҵоит, ҳжурнал дара рыла ауп аҿы шцәажәо!

Шәара шәазхәыц, жанрла еиуеиԥшым "Асдуи", "Бзоуи", "Ахҟеи", "Ашьа ицашеи", "Ахьтәы уасцәеи", "Аԥсҳаи", "Амшын ҳәынҭқар Ҳаиҭи", "Аҳәа зыҟәну аџьныши", "Қьалашьбеии" ҳжурнал иамкьыԥхьызҭгьы, иара ҳжурналгьы ас ҿыӷәӷәала изцәажәомызт, дара аҩымҭақәагьы ҳаԥхьаҩцәа рҟынӡа ирласны амҩа рзымԥшаар ҟалон…

Иахьа, иаахтны иҳәатәуп, ҳжурналқәагьы, ҳашәҟәқәагьы ишрыгу апропаганда, урҭ реиҳарак, абра Аҟәа иҭыжьны, абратәи ашәҟәыҭирҭақәа ирыҵахоит, наҟ, ҳраионқәеи ҳқыҭақәеи рахь "асыԥса" еимгәҳәаны изцом, ирцәыхьанҭоуп. Нарҭ Цәыцә иеиԥш ӷәӷәара шрыгымгьы, ара Аҟәатәи ҳхәышҭаарақәа, ҳашәҟәыҭирҭақәа рҿы инхеит, ҳраионқәа ҳдоуҳатә культуразы ишӡышац иӡышоит. Еиҳараӡакгьы Пицундеи Гагреи цәашьыркыла урышьҭазаргьы иузыԥшааӡом… Урҭ згәы рзыбылуаз, анкьаахыс ирзыԥшыз, ирыԥхьоз, азԥшра иаркареит, ргәыбылрагьы хьшәашәо иалагеит… Убас иҟалеит аамҭа, уара иҭыжьны, уара урылаланы иушар акәхеит.

Анкьа иааиламырсӡакәа аус зуаз, ҩнаҭацыԥхьаӡа ҳжурналқәеи ҳгазеҭқәеи ҳазназгоз аԥошьҭа ашьамхы аҵӡааит, Асовет Еидгыла иацӡааҟәрылеит!.. Аха, уи зыԥсахуаз, иамыздаша ҳара акгьы ҳзеиҿымкааит, уимоу, Аԥсны араионқәа рыбжеиҳарак рҿы ҳашәҟәқәа ноугаргьы, инықәҵан иахьырҭиша шәҟәыҭирҭак нымхеит! Урҭ зегьы анкьа иҟан, аха иаақәхны ирҭахыз, акыр рзаазгоз адәқьанқәа рылырхит. Ари ахҭысгьы, ҳара ҳашәҟәқәеи ҳжурналқәеи ҳаԥхьаҩцәеи ҳареи иҳабжьаз ацҳа агәҭаҵәҟьа ԥнаҵәеит…

Уи аганахьала, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иатәу алитературатә газеҭ "Аамҭаҿы" ибзиаӡаны аус ахы зкыз уи аредактор Вахтанг Аԥҳазоу ибзоурала, ҳгазеҭ ҳаԥхьаҩцәа рҿы инеиуеит. Уи қәҿиароуп, убасҵәҟьа ибзианы ирыладырҵәоит апоет Инна Аҳашба дызхагылоу ҳхәыҷтәы журнал "Амцабзгьы". Ҳашәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа ркьыԥхьраҿы ажурнал "Алашара" зхьымӡоз "аидара" иаҵырхит, уимоу, ҳара ҳавторцәа рҩымҭақәагьы ркьыԥхьуеит Аԥсны жәлар рпоет Мушьни Лашәриа дызхагылоу ажурналқәа "Аҟәеи" "Еҵәаџьааи".

Лагәлаа: ажурнал "Алашара" иамаз анарха амоуп иахьагьы>>

Ҳжурнал аҭоурых зегьы ҩны ҳнапаҿы иаҳиркит афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, алитератураҭҵааҩ Виачеслав Бигәаа. Уи ҭыҵны ҳнапаҟны иаҳкуп иахьа, даара уеигәырӷьартә иҭыжьуп!..

Егьа ус иҟазаргьы, ҳара иахьатәи аамҭа иацу иагьа еидара ҳақәыӷәӷәозаргьы, ажурнал "Алашара" аусзуҩцәа раԥхьаӡа ҳжурнал аҭыжьра ианналага, ахы анакыз, усҟантәи ҳашәҟәыҩҩцәа ирымаз агәаҳәареи рынархеи, иахьагьы имырӡкәа иааҳгоит. Избанзар, уи ԥшьоуп ҳара ҳзы, уи ҳара ҳаԥсҭазаара зегьы аҵакы анаҭоит, адәы ҳзықәу, Анцәа ҳаззишаз, хыхьынтәи уи иҳалеиҵаз амч даҽакахьы ирхаӡом, абаҩхатәра мацара амаҵ ауларц иҳаиҭеит…

Убриазоуп, аамҭа егьа ицәгьазаргьы, иааузышьҭымхыртә иуадаҩзаргьы, ԥсра зқәым аҩымҭақәа зиуаз, уи аамҭа асаԥыџь еиԥш изаҵагылоз. Шаҟа ихыҵуааз Баграт Шьынқәба "Амҳаџьыраа ргарашәа" аниҩуаз?! 22 шықәса ракәын, аха ижәлар рхьаа заа илсит, ихәлымшәы ҵкааны иакит, уи даунашьҭӡомызт абас иҟаз аҩымҭа ссир инамырҩыкәа…

Владимир Ахьиба аԥсабара абжьқәа зегьы зныҩуаз ипоезиеи, Таиф Аџьба ашәарҭара шаҳзааигәахоз азы есымша ҳгәыҳҽанызҵоз иажәеинраалақәеи, Алықьса Џьениа иповест "Алашә дыҵхупи", Даур Занҭариа иповест "Хылҵысаа раҳи", Даур Наҷҟьебиа иҵаулоу ифилософиатә жәабжьқәеи, Саида Делԥҳа еибафарыла иҭәыз лырҿиареи, ашәаҳәаҩ-еибашьҩы Аркади Кархалаа амца иалҵыз, акәасҭхеиԥш ишыз, игәышьҭыхгоу иашәақәеи.

Ажәеинраала анааиуоуп сышуаҩу аныздыруа,

Ажәеинраала аныҟам – сдәықәуп сыууаӡа.

Ажәа ансырԥыруа, ажәа санарԥыруа, –

Иккаӡа ишазшәа, – избоит слахьынҵа!..

Ҳлитература аԥсы ахьҭоу, аӡыхь еиԥш иахьыҵкәраауа аҭыԥқәа рацәоуп, акызаҵәык, урҭ ҳажәлар рҿы инагатәуп, уаҵәы игылоу аҿар идырдыртәуп, ирылааӡатәуп, дара ирықәшәо ршьеиԥш, рдақәа ирҭаныҟәо иҟаҵатәуп… Апоет ажәа алԥха анимоу ауп аԥсҭазаарагьы анимоу, ҳпоет, ҳакритик бзиахә Владимир Аҵнариа зны иҩхьан абас:

"Аркади Кархалаа ԥсра зқәым иажәеинраала, нас иара ихаҭа уи иалихыз ашәа аҩыза арҿиамҭа змоу алитература, уи ҭызҵаауа ҳакритикцәа, гәадурала ишьҭыхны иркызароуп, ахра ҭакнаҳа иаҿыиааз аҵлеиԥш, агәаҟреи ахаҵареи ирылиааз ари аҩымҭа. Иахьӡуп иара "Аибашьра иалиааз". Абраҟа иаазгоит уи ацыԥҵәаха, инагӡаны аԥхьара даара ишысҭахугьы…

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа

Хьӡы игарцоуп усгьы ахаҵа дзиуа,

Идыруеит уи дшыҟоу аамҭала.

Аԥсуаагьы иҳаман зыԥсадгьыл зҭиуаз, –

Иҿаҳхуа иахьа ҳара ҳшьала!

Аԥсадгьыл аҿаԥхьа изшәода ауал,

Агәаҟроуп измам ҵыхәаԥҵәара.

Ахьӡ аӡә даргәаҟуеит, ҽаӡә дашьҭоуп амал,

Анацәа ирцәыӡуеит рыхшара!"

Ҳжурнал уаҵәтәи амш анамоу, иҩуа аҿар ҳлитература гәык-ԥсык ала бзиа ибаны, уи ахәышҭаара азааигәара агылара насыԥс ианыршьо ауп… Убри аганахьала, ҳара зыхьӡ ҿыцқәа ааҳартыз ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа маҷҩым, агәрагьы аагар ҳҭахуп, урҭ шықәсқәак рыла дара рхатәы ԥхьаҩцәа рыманы, ҳлитератураҿы рбаҩхатәра бзиа иалацәажәо ишыҟало… Акызаҵәык, иахьатәи аамҭа ирызцәырнаго ауадаҩрақәа изыриааир, ҳаргьы урҭ ириааиртә алшарақәа ҳзыҟаҵар…

Лагәлаа: аханатә аахыс "Алашара" аҿар бла ҵарыла ирыхәаԥшуеит>>

Иахьа ҳлитература иаҵагылоу аҿар иргәаласыршәарц сҭахуп ԥсабарала абаҩхатәра бзиа змаз апоет Владимир Ахьиба ицәаҳәақәа:

Адунеи зегь, дад, иуаароуп, – иҳәеит,

Адунеи аҿы иҟоу, дад, ҿароуп, – иҳәеит.

Уахьынӡаҟоу, дад, қәԥароуп, – иҳәеит.

Уанаҵахагьы, дад, цәгьароуп, – иҳәеит.

65 шықәса қәра бзиоуп, иагьқәра дууп! Арҭ ашықәсқәа рыҩнуҵҟа ажурнал аҿы аус зуаз абиԥарақәа зегьы рхы аџьыка ықәырхит, аџьабаа ду рбеит. Урҭ ирылшеит аԥсуа ажәа амаҵ аура, ишыԥхаз, "аԥсы шҭаз" ҳаԥхьаҩцәа рҟынӡа инаргеит, ҳдоуҳатә культура иазрыцҳамкәа, ргәы аздуны ирааӡеит. Иахьа зыԥсы ҭам, иҳалагылам, ажурнал "Алашара" зхы-сыԥсы ақәҵан аус зуаз рыхьӡқәа ҳара ахаангьы иаҳхашҭӡом, ирхашҭӡом ҳаԥхьаҩцәагьы! Иахьагьы зымч-зылшара зегьы ахҭнызҵо, уи амаҵ зуа, ҩымҭа ҿыцк, ҩымҭа бзиак ацәырҵра мшаԥшареиԥш еигәырӷьо, ажурнал "Алашара" зыԥсҭзаароу ҳҩызцәа, аредакциа аусзуҩцәа, ҳредколлегиеи ҳсовети ирылоу, ҳхьаа зхьаау, ҳгәырӷьара згәырӷьароу, гәыкала ишәыдысныҳәалоит ҳиубилеи! Шәара ишәымоуп уаҩ имам анасыԥ, шәара зегь раԥхьа, аԥхьаҩцәа рҟны инеиаанӡа алакҭа шәҭаԥшуеит, шәнапы ахыжәгоит, уаҵәы ҳажәлар зегьы еицыртәхо, ҳдоуҳатә культура иахәҭакхо, иахьӡырҳәагахо арҿиамҭақәа! Иҟалап, убри еиҳау акгьы ыҟам ҳәа ҳахьыҟоу азы акәзар ҳара зегьы абри ахәышҭаараҿы ҳзеидкылоу, ҳаззаԥырымҵуа.

Ааи, уи насыԥуп, зегь раԥхьагьы изынасыԥу – егьырҭ аԥсҭазааратә ҟыбаӡыбақәа зегьы раҵкыс иахьыцқьоуи, иахьреиҳауи, ашьха рҩаш ашьха ишузаҟәымго еиԥш, ҳаламыси ҳаԥсуареи иахьрыцу, иахьузаҟәымго рзы ауп!

Аҵыхәтәаны иаазгар сҭахуп апоет Иван Ҭарба ажурнал "Алашара" иазкны 1980 шықәсазы ииҩыз иажәеинраала "Са сжурнал" аҟынтәи ицәаҳәақәа:

Сыжәлар рышҟа амҩа сызҭо

"Алашара" – са сжурнал,

Апоезиа аӡыхь сзызто,

Смалқәа иреиӷьу – смал ду, смал!

43

Аламыс азышәаҳәаҩ: Миха Лакрба диижьҭеи 120 шықәса ҵит

40
(ирҿыцуп 17:17 19.01.2021)
Ажьырныҳәа 19 рзы 120 шықәса ҵит диижьҭеи Аԥсуа милаҭтә драматургиа ашьаҭа зкыз Миха Лакрба. Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" иацҵо, апоет Анатоли Лагәлаа ианҵамҭа арҿиаҩы игәалашәара иазкуп.

"Иҟоуп убас аԥсыуа ажәак - Аламыс ҳәа. Даара акыр аҵанакуеит, даараӡагьы акыр аанагоит аԥсуа ихы-игәаҿы уи ажәа кьаҿ… "Аламыс" ҳәа аԥсуаа зыӡбахә рымоу ажәа ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру жәлар рҳәамҭақәа, ражәақәа".

Миха Лакрба

Аԥсуа литература ауасхыршьҭаҵаҩ Дырмит Иасыф-иԥа Гәлиа аӷьараҳәа иааивагылаз алитераторцәа қәыԥшқәа раԥхьа дгылан ашәҟәыҩҩы Миха Лакрба. Уи данҩыҵшәа инаркны иаразнак ибызшәа агьама икит, ижәлар иреиӷьӡаз рфольклор "аԥсы" шҭаз дахьӡеит, алитературатә ԥсҭазаарахь аиагара дашьҭалеит. Усҟан уи ирҿиамҭақәа рышьаҭа зықәиргылоз, ибаӷьаӡа уасхыр ӷәӷәак злаҟамыз ала, игәы камыжькәа, иҟаз иҽанраалан, ихатәы мҩа ылхны дцалар акәын… Зегь раԥхьаӡа иргылан, даара ишыуадаҩызгьы, ибаҩхатәра ҿымцәаарц азыҳәан, уи иақәнагоз, ашьеи-адеи еизырсуаз аҵара бзиа иҵар акәын, иреиӷьӡаз адунеитә классикатә литература аҳракыраҿ иҟаз адуқәа зегьы илаԥш рхигар акәын, иҩныҵҟатәи иԥсҭазаара иазааигәаитәыр акәын…

Аҵарауаҩ ду Шалуа Иналиԥа излаигәалаиршәо ала, Миха дук мырҵыкәа иаб Аҳмаҭ даныԥсы ашьҭахь, уи иан лыҷкәынцәа рааӡара лылымшо даналага, иара Михеи иашьеиҳаб Ваниеи Аҟәа иааганы Ашьхарыуаа рышкол аҿы аказенҵара (апансион) иалҭеит, аԥсуаа егьырҭ аӡәырҩы реиԥш, иаргьы дааӡаны ишьапы дықәзыргылаз, абри ашкол иазикит ашәҟәыҩҩы иновеллақәа ҩба: "Раԥхьатәи ашәҟәы" нас "Асалам наӡа" Уи даналга, Миха Аҟәатәи ареалтә учильишьче дҭалеит.

Убри нахыс Миха Лакрба алитература агьама икуа далагеит, ирацәаны дрыԥхьоит ашәҟәыҩҩцәа дуқәа рырҿиамҭақәа. Аизарақәа рҿы дықәгыланы дцәажәоит, ажәахә бзиақәа ҟаиҵоит. Иара убри инаркны иҽазикуеит аҩрагьы. Зны еиҳа ажәеинраалақәеи апублицстикатә-патриоттә статиақәеи иҩуан. Раԥхьаӡатәи иԥышәақәа ркьыԥхьуан агазеҭ "Аԥсны" адаҟьақәа рҿы.

Раԥхьаӡа Миха Лакрба алитературатә гәыбылра изыркыз ирҵаҩцәа: Дырмит Гәылиеи, Самсон Ҷанбеи, Виқтор Стражиови, Иван Запорожскии роуп. Ҷыдала Дырмит инапхгареи, иусуреи, иҩымҭақәеи акыр рылшеит Лакрба иааӡараҿы. Иаргьы уи ихашҭӡомызт. "Бзиа дызбоит Дырмит", - иҳәон лассы-лассы.

© Foto / предоставил Анатолием Лагулаа
Миха Лакрба

Ҳара ибзиан иаадыруеит ақырҭуа меншевикцәа Аԥсны иахаԥаны ианыҟаз 1917-1921 шықәсқәа рзы, даара ахаԥсыра бааԥс ддырбон аԥсуаа. Ажәлар рхаҭарнакцәа иреиӷьыз зегьы ари хьаас ирыман, иахьынӡарылшоз маӡа-аргама иаҿагыланы иқәԥон.

Ашәҟәыҩҩы Миха Лакрба иакәзаргьы ари аамҭа цәгьа иара ишилшоз даҿагылон, ҩнуҵҟала дбылуан, ижәлар рҟынӡа инаигарц ииҭахыз ирмаананы, амала дара еилыркаартә жәеинраалала инаигон. Иаҳгәалаҳаршәап, "Д. Гәлиа иахь", "Аԥсадгьыл", "Абахҭаҿы" иажәеинраалақәа, истатиақәа. Усҟан уи игәы иҭаҵәҟьаз аҳәара гәаӷьыуацәан азы, Лакрба аполитикатә гәрамгара бааԥс иҟаз дацәшәаны, иҩымҭақәа "аԥсуа" ҳәа аԥсевдоним рыҵаиҩуан. Убас ихьӡ рҩашьаны иаҵаҩуп 1920 шықәсазы "Аԥсны" ианылаз ажәамаана "Аӡыцәеи, аԥсыӡи, ауаҩи." Иаагап ажәеинраала шеибгоу абраҟа.

Аӡыцәа ӡысуа ишнеиуаз,

Ԥсыӡ дук акит.

Аԥсыӡ шьарда мыцхәы иԥаҭԥаҭит,

Даара цәгьаӡа аҽашәеит.

Аха амалаӡа иааԥсеит,

Аӡыцәа иахәхеит.

Уи аамҭазы даахықәгылт,

Наҟтәи иааиуаз аӡхықә аӡәы.

Аӡыцәа иауз лабҿаба ианиба,

Ииҳәара изымдыруа даанхеит.

Иаԥхьаҟа аҟәараҿы ԥсыӡ хәыҷык,

Иаацәырҟьаны ус аҳәеит:

- Ҳара ҳгәаҟра ҳазмырҳәауа убри ауп,

Аӡы аҵаҟа- аӡы ҳҿаҵәоит.

Аӡ хыхь- иаразнак ҳаԥсуеит…

- Еҳ, - иҳәеит уи ауаҩы, -

Даара шәрыцҳауп шәарҭ аԥсыӡжәла,

Шәгәы иҭоу шәҿы ишәзарҳәауам,

Шәаӷацәа ишырҭаху ишәылахәмаруеит,

Шәара шәеиԥш игәаҟуа,

Аԥсыӡ уаҟәыҵ, жәларык здыруеит…

Ари аҩыза ажәеинраала усҟантәи аамҭазы акьыԥхьра даара игәаӷьыуацәан, зынӡа иаармариан уақәдырӡуан. Аха Миха ижәлар рҟынӡа инеир иҭахын ирзыԥшыз ашәарҭара, убри азы, еиуеиԥшымыз алитературатә жанрқәа ихы иаирхәон…

Ашәҟәыҩҩы илаԥш ҳәаа ирҭбаауан, иԥсадгьыл ахь ихьеирыԥшыр иҭахын акыр зылшоз, зажәа акраанагоз аурыс интеллигенциа. 1934 шықәсазы М.Лакрба Асоветтә шәҟәыҩҩцәа Актәи Реизара Ду аҟны дыҟан, дазыӡҩруан, иԥсы ҭанаҵгьы ихашҭӡомызт А.М.Горки усҟан иҟаиҵаз ажәахә. Иара уа, Москва дшыҟаз, СССР Ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь дрыдыркылоит, арекомендациа ирҭоит В.Шкловскии, Г.Мдивани, М.Залкаи ( аинрал Лукач). Уи ауаа рҳаны иман, даара еиҩызцәа дуқәан акиносценарист бзиа Кл. Минци иареи, акырынтә Аԥсныҟа еицаахьан, акинофильм "Адгьыли аџьанаҭи" азы акиносценариа еицырҩуан.

Урҭ ашықәсқәа рзы иҩит даҽа жәеинраала ссиркгьы- "Д. Гәылиа уахь." Иҟалап ари ажәеинраала иацназгоз усҟан ҳлитератураҿы даара имаҷызҭгьы. Избанзар, ашәҟәыҩҩы ибон Д. Гәылиа иҵакы ҳаԥсуа жәлар рыԥсҭазаараҿы, уи иҭахын усҟан зхы ҩышьҭызхыз ҳаинтеллигенциа зегьы реиԥш, ҷышәрак здыруаз зегьы деицгәарҭар, ивагылар, иџьабаа ицеиҩыршар… Иааҳгап уи ажәеинраала ссир ацыԥҵәаха:

Аԥсны ала хҩоуп, алымҳа дагәоуп,

Лашарак зааиуам, илашьцоуп.

Иазылухт амҩа, маҷӡак угуп,

Лашара иааиша рацәаӡоуп…

Уԥшишь! Иубома амра гылоит,

Уажәнатә ицәывҵыҷҷоит иара!..

Убас хәыҷы-хәыҷла иҿыхоит,

Ҳара ҳазҽеихар, ҳ-Аԥсынра!..

Уаӡәуп ихнымҳәкәа ус инеиуа,

Макьана иҳамоу хырҽхәарас,

Уажәа ауп еҵәас иаҳзышеишеиуа,

Уажәа ауп иҳамоу гәыӷырҭас…

Ари ажәеинрааала усҟан иаразнак Аԥсны зегь ирылаҵәеит. Изныз агазеҭ ажәлар ахьааизоз ҷышәрак здыруаз ауаа ирзрыԥхьон, аӡәыр ҳаиқәирхозар, аӡәыр ҳаимырӡуазар, Дырмит иакәхоит, рҳ́әон!..

Ашәҟәыҩҩы М.Лакырба иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, даныԥсышаз аламҭалаз, деиҭазыхынҳәит Дырмит ду ихьӡ, уи иԥсҭазаара ҳмилаҭ зегьы реиԥш, дара ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рзгьы иаанагоз:

© Sputnik / Томас Тхайцук
Миха Лакрба

"Д.Гәлиа еснагь ҳара иҳабжьигон аҵара ҳҵаларц, ҳдырра иазҳарҳаларц, ҳажәлар ҳрыхәарҭаны ҳҟаларц. Иаҳирҵон ҳара аԥсуа бызшәа, уи иурокқәа ракәын ҳара зегьы иреиӷьаҳшьоз. Ашәҟәыԥхьареи алитературеи рыбзиабара ҳалаирҵәон. Ҳхатә ҩымҭақәа рзы атемақәа ҳаиҭон. Аклассикатә ҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа аԥсышәала еиҭаагон. Аԥсуа жәлар рашәақәа ирылхны аинсцинировкақәа ҟаҳҵон, нас иқәҳаргылон урҭ иара иеиҿикааз агәыԥ аҿы…"

М.Лакрба хыԥхьаӡарала имҷӡоу иажәеинраала ссирқәа иреиуоуп илирикатә жәеинраала "Абахҭаҿ". Ари ажәеинраалаҿ иаарыԥшу алирикатә фырхаҵа итрагедиа анаҩысгьы, усҟантәи аамҭаз, акыр игәаӷьыуацәаз, азеиԥштә символикагьы аҵубаауеит.

Изури, исҳәари, амчыда?

Адунеи шәҭит, ааԥынроуп.

Агәырӷьара салыхәдоуп, амыжда,

Сбахҭаҿ енагь илашьцоуп…

Сықәлацәа ааԥын еигәырӷьоит,

Амшаԥ иаԥылоит хара,

Аамҭа иалачоит, еиҽырбоит,

Гәыӷрада сыӡӡеит сара.

Асаби, кыка зыгхаз еиԥш,

Сымала сҵәуо сҭатәоуп.

Изури, исҳәари, ахәаша,

Сбахҭаҿы енагь илашьцоуп.

Ԥсы зхоугьы, ԥсы зхамгьы ирықәыԥхо,

Амра зегь ҳзыҳәан ишеит.

Цәывҵа лашаракгьы саҭәамхо,

Амра ду са исыԥхеит…

Шәхаан шәшыԥсыхрагьы жәдыруазар,

Сҽыхәа шәкәадыр, исзаажәга.

Адунеи шәымала ишәымамзар,

Соушәыжь, лашарак сшәырба.

Аҵарауаҩ Ш. Инал иԥа излазгәеиҭо ала, ажәеинраалақәа уи иҵегьы ирацәаны имҩыкәа дыҟам, аха апоезиаҿы игәаԥхарақәа зларацәаз ала, апоезиатә гьама бзиа злаимаз ала, ииҩыз даараӡа игәы азҭамзар, ауаа рахь ицәыригаӡомызт, иаԥсам ҳәа уаҩы имырбаӡакәа, иԥыжәжәаны икаиԥсон. "Изҩит ҳәа сгәы иамыхәаз сеигӡом, сгәы дууп уи азы",- иҳәоит иара.

М.Лакрба даара акыр илшеит, иуҳәар ауеит ашьапы икит ҳәа аԥсуа милаҭтә драматургиа. 1940 шықәсазы уи иҩуеит акомедиа "Гечаа рҵыхәтәа", адырҩашықәсан "Сабыда игәаҩара." Иара убри ашықәсазы қәҿиарала иқәдыргылеит урҭ аҩбагьы Аҟәатәи аԥсуа театр асценаҿы.

Аџьынџьтәылатә Еибашьра Дуӡӡа ианалага, М. Лакрба шәымҭакгьы даанымхакәа иара ихатәгәаԥхарала даҳәаны дцоит еибашьра. Зқьи жәшәи ҩнҩеижәи акы шықәса ииун мзазы, зны аибашьратә трибунал аҿы аус иуан, нас адивизиатә газеҭ "На штурм врага" аредакциаҿы дыҟан, ақалақь-фырхаҵа Севастопль ахьчараҿы амца қьоуқьад далагылан. Аибашьраҿы уи ихигаз ҳәашьак амам, аха ианеилга, ихәрақәа шыӷәӷәазгьы, иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. Уимоу, зныкгьы аӷа инапаҵаҟа днеихьан, ддырбаандаҩхьан, аха иҩызцәеи иареи хаҵарыла ибналан ирыцәцеит.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Книги Михи Лакрба

Аибашьра анеилга ашьҭахь, аԥсҭазааратә ԥышәа ду имаз ихы иархәаны, ҩнапыкла ашәҟәҩыра далагеит. Аха ҩышықәсаҟа ааҵуаны, зқьи жәшәи ҩнҩеижәи бжьба шықәсазы, ииуль хәба рзы, харада ахара иқәҵаны, дыкны дҭаркит, Воркута ахгара иқәырҵеит. Иара убраҟагьы, арыцҳара сақәшәеит ҳәа игәы камыжькәа, аҩра даҿын. Аҵыхәтәан, егьшихарамыз анеилыркаа, аребилитациа изыруит, иԥсадгьылахь дхынҳәит, 1955 шықәса рзы.

Ашәҟәыҩҩы аамҭа рацәаны ицәыӡит, игәамбзеирақәа дыркит, аха аԥсҭазааратә ԥышәа рацәаны иоуит. Уи инеиԥынкыланы аусура даналага, 1955 шықәса рынахыс ауп. Адунеи дадыруа дҟазҵаз иновеллақәа анаԥиҵаз, жәашықәса рыҩныҵҟа ауп, зқьи жәшәи ҩынҩеижәи жәохәи, зқьи жәшәи хнҩеижәи фба шықәсеи рыҩныҵҟа. Арҭ ашықәсқәа рзы уи инеиԥынкыланы аус иуит, идраматә усумҭақәеи, иновеллақәеи раӷьырак зегьы аниҩыз убасҟан ауп.

Аԥсуа театр аҿы иқәдыргылеит иҭоурыхтә драма "Данаҟаи", асценариа иҩит идакументалтә фильм "Аԥсны- ишәҭыкакаҷуа тәыла ҿацәуп." Урысшәала иҭижьуеит акыр шықәса аус здиулоз иновеллақәа, 1961 шықәса рзы иҩит "Прометеи имца" ( Аламыс) ҳәа апиеса, аԥсуа театр аҭоурых иазку ашәҟә ду.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Книги Михи Лакрба

Идуу дарбан шәҟәыҩҩзаалакгьы, ихьӡ шьҭызхуа, шәҟәыҩҩык иаҳасабала ижәлар рҿы ахааназ дынзыжьуа, ҩымҭак изаанхоит… Миха Лакрба, Аԥсынгьы, уи анҭыҵгьы, ихьӡ рҳәартә, атәым бызшәақәа рахь деиҭаргартә дҟазҵаз, дышьҭызԥааз, иновеллақәа роуп. Уи урҭ аԥсышәалагьы урысшәалагьы иҩит, иҟоуп нас аԥсшәахь зеиҭагара дахьымӡаз, аха абаҩхатәра бзиаӡа змаз, Д.И.Гәлиа ихьӡ зхыу Аҳәынҭқарратә премиа алауриат Џьума Аҳәба урҭ ҟазарыла аԥсшәахь иеиҭеигеит, ирзынижьит ирымаз аколарит…

Лакрба, иара ихаҭа иҳәон еиԥш, аламыс ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру жәлар рҳәамҭақәа, рашәақәа: "Аԥсуаа ҳмаҷуп, ҳамч арбаӷьк аҵоукыр иагоит, аха ҳаламыс ҩышә камбашь-уӷә аурхаргьы иузырҵасуам, избан акәзар, ажәаԥҟаны ишыҟоу еиԥш, еиҳагьы иӷәӷәоуп аламыс. Абри еиԥш иҟаз аламыс ауп ашәа ззиҳәоз Миха Лакрба."

Миха Лакрба адраматургиа ановеллисти деимаркуан. Аха уи идраматә ҩымҭақәа здыруа еиҳарак аԥсуа ԥхьаҩцәа роуп. Иажәабжьқәа ракәзар, урҭ рыӡбахә хара инаганы иҟоуп, бзиа ибаны ирыԥхьоит амилаҭқәа зегьы.

Ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа еиҭагоуп иара убасгьы зынӡа 27 аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рыла. Урҭ иреиоуп адунеиаҿ еицырдыруа абызшәақәа: аурыс, аерман, афранцыз, англыз, анемец, аиспан, аҭырқә, акореиа, аболгар, аполиак, авенгер, араб уҳәа убас ирацәаӡаны.

Миха Лакрба иԥсы ҭанаҵы иҩымҭақәа зегьы еидкыланы иҭыжьны ила иамбагәышьеит. 2009 шықәса рзоуп уи иҩымҭақәа зегьы х-томкны ианҭыҵыз. Актәи атом - ановеллақәа ирызкуп, аҩбатәи атом - адраматургиатә рҿиамҭақәеи, аԥсуа театр аҭоурыхи, аҵыхәтәантәи, ахԥатәи атом- ажәеинраалақәа, астатиқәа, асалам шәҟәқәа уҳәа убас егьырҭ аматериалқәа.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Миха Лакрба

Аҵыхәтәан, рацәак идуум абри сыстатиаҿы иаазгар сҭахуп Миха Лакрба иажәабжьқәа араб бызшәахь иеиҭазгаз Беируттәи алитератор Николаи Тавиль, 1959 шықәсазы Москватәи ашәҟәҭыжьырҭа "Советская литература на иностранных языках" ахьӡала иааишьҭыз ашәҟәы: "Ҳшәыҳәоит, даара ҳшәыҳәоит, францыз бызшәала иаҳзаашәышьҭырц Миха Лакрба иаԥсуа жәабжьқәа. Урҭ ажәабжьқәа даара интересс иҟаҵаны ирымоуп ҳара ҳтәыла иқәынхо, ауаажәлар рахьтә хәҭак. Араб ԥхьаҩцәеи ашәҟәыҩҩцәеи рыҟнытә асалам ҳазишәҭ иссирӡоу ановеллақәа равтор!.."

Ҳарҭ, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа, сынтәа Миха Лакрба ишихәҭоу, Аԥсны зегьы аҵанакуа 120 шықәса ихыҵра ииубилеи ҳзымҩаԥгаӡом адунеи зегьы аҿы иҟоу ачымазара бааԥс иахҟьаны. Аха ахааназ, дарбан ԥхьаҩызаалакгьы, Аԥсынгьы, уи анҭыҵгьы, илашаӡа игәы иҭазаауеит Миха Лакрба ихьӡ ԥшӡа, иҩымҭа хазынақәа!

40
Циала Чкадуа

Уус бзиа ианумба, узҿу зегьы башахоит: Циала Ҷкадуаԥҳа лиубилеи иазкны

53
(ирҿыцуп 15:23 18.01.2021)
Ажьырныҳәа 18, 1956 шықәса рзы диит Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа. Уи лиубилеи аҽны илызку анҵамҭа ҳадылгалоит Sputnik акорреспондент Наала Гәымԥҳа.

Наала Гәымԥҳа, Sputnik

Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа – ахореограф, Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка, зхәыҷаахыс акультура агьама зкхьаз, амузыка иазааигәаз аҭаацәа дрылиааит, лыԥсҭазаара иашьагәыҭхартә еиԥш анырра лнаҭеит.

"Сҭаацәа ашәаҳәара-акәашара, амузыка иазааигәан цәгьала. Ахәылбыҽха ҳанынатәоз агәылацәа мҩахыҵуан ҳаҩныҟа, санду дтәаны ачамгәыр рзалырҳәон, сабду ашәа иҳәон. Сани сашьеиҳаби агитара адырҳәон, сашьеиҵби сареи акәашара бзиа иаҳбон. Абас, еснагь ашәаҳәареи акәашареи атмосфера ахьыҟаз салиааит. Сызҭаз Ԥақәашьтәи абжьаратә школ аҟны еиҿкаан ашәаҳәареи акәашареи рыкружокқәа, саргьы уа салан. Акәашара раԥхьаӡа исзырҵоз Радион Бигәаа иакәын. Уи агәыбылра ӷәӷәа сиркит", - ҳәа лхәыҷра ашықәсқәа лгәалалыршәоит Циала Иван-иԥҳа.

Аҟәатәи акультура-ҵаралашаратә ҵараиурҭа ахореографиатә ҟәша даналга, аус луан Аҳәынҭқарратә акәашаратә ансамбль "Шьараҭын" аҿы. 1980 шықәса рзы дҭалоит Москватәи Акультура аинститут, дагьалгоит 1984 шықәса рзы. Аус луан аҵаралашаратә ҵараиурҭаҿы жәлартәи аклассикатәи кәашарақәа рырҵаҩыс.

"Москватәи Акультура аинститут саналга, ирҭаххеит сааӡаҩцәа уаҟа сааныркыларц. Усҟан уа аҵара иалгоз хышықәса уаҟа аус иур акәын, мамзар иурҭаӡомызт адиплом. Едуард Бебиа иалеиҵеит арзаҳал сҵара саналгалак Аԥсныҟа сдырхынҳәырц. Ирацәаны ишсыҳәозгьы, саанымгылаӡеит, сыԥсадгьыл ахь схынҳәит", - ҳәа лҳәоит артистка.

1993 шықәса рзы ақырҭуа-аԥсуа еибашьра аамҭаз Циала Ҷкадуаԥҳа еиҿылкаааит ахәыҷтәы хореографиатә гәыԥ "Абаза". Ари агәыԥ иахылҿиааит ахәыҷтәы хореографиатә ансамбль "Абаза", анаҩс аҳәынҭқарратә статус зауз.

"Сара еснагь исҭахын, сазхьаауан абалеттә школ аԥҵара, иагьсылшеит. Аха хара имгакәан аибашьра иалагеит. Усҟан сҭаацәа сыманы Аҟәа ҳалҵны Пицунда ақалақь ахь ҳцеит. Убраҟа ахәыҷқәа ргәы мҿыӷьырц азыҳәан, аамҭагьы цәгьан, аибашьра цон, хыбрак аҟны еидкыланы акәашара дсырҵо салагеит. Ус анацәа рхәыҷқәа рыманы исыдҵаало, инеиуа иалагеит. Сыгәгьы иҭамызт коллективк аԥысҵоит ҳәа, сара сызҿыз бзиа избоз аус акәын. Аибашьра ашьҭахь Аҟәаҟа ҳанаа, аҭаацәа сыҳәеит азыҟаҵарақәа ирыцҵахарц. Убас акәашаратә гәыԥ аԥҵахеит. Раԥхьаӡатәи ҳконцерт мҩаԥысит 1994 шықәсазы, Нури Кәарҷиа напхгара зиҭоз арҿиаратә ҩны аҟны. Ансамбль ахьыӡ "Абаза" азҭаз Нури Кәарҷиа иоуп", - ҳәа гәахәарыла дазааҭгылоит Циала Чкадуаԥҳа.

Циала Чкадуаԥҳа лансамбль "Абаза" лыманы гастроль ҳасабла атәылақәа, ақалақьқәа ирацәаны дырҭаахьан. Урҭ рхыԥхьаӡараҟны иҟоуп: Урыстәыла еиуеиԥшым ақалақьқәа, Франциа, Германиа, Польша, Швециа, Финлиандиа, Чехиа уҳәа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Ансамбль "Абаза" ҵҩа змам аԥхьахәқәа ирыԥсахахьеит

"Раԥхьатәи ҳгастрольқәа 1996 шықәсазы имҩаԥган Польша. Уахь ҳцареи ҳақәгылареи аполитика цәгьа иаԥырхагахеит. Ҳҳәынҭқарра ихьыԥшым ҳәынҭқарраны иахьазхаҵамыз аҟынтә, аҳәааҟны ҳаурмыжьуа иалагеит, аԥынгылақәа ҟалеит, ақырҭцәа арзаҳал аларҵахьан ҳақәымгыларц азыҳәаны. Ари заҳаз Владислав Арӡынба ицхыраарала иаҳаулак аҳәаа ҳахыҵит. Уаҟа ҳақәгылара даара иргәаԥхеит, напеинҟьалара ҳамҩаԥыргеит. Иреиҳау адиплом ҳаԥсахеит, ари раԥхьаӡатәи иааиран ҿыц иаԥҵаз ҳансамбль азыҳәаны", - ҳәа илгәалалыршәоит Циала Чкадуаԥҳа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Ансамбль "Абаза" аҽазыҟаҵарҭа

Зегь реиҳа илхамышҭуа Циала Иван-иԥҳа лгәалашәараҿы иаанхеит 2010 шықәсазы Польша имҩаԥысуаз афестиваль.

"Аконцерттә программа сахьахәаԥшыз, Аԥсны ҳәа џьаргьы иарбаӡам. Ари цәгьа исгәамԥхеит. Амҩаԥгаҩ дааԥхьаны сиазҵааит, ус иҳәеит уаҟа "Қырҭтәыла, "Абаза" ҳәа ҳшану. Зынӡа мап скит, ус ҳара ҳшықәымгало атәы агәра дсыргеит. Анаҩс зегьы акоуп, ҳ-Аԥсны ахьӡала ауп ҳшықәгылаз. Цәгьа ргәы иахәеит ҳақәгылара, игыланы рнапы ҳзеинырҟьон. Афестиваль аркра ҳара иҳадыргалеит, афестиваль азыркуа гран-при иаԥсахаз роуп. Уи даара ҳгәы иахәеит. Ақәгылара ашьҭахь, амҩаԥгаҩ аҭамзаара шьҭаҵо иҳалҳәеит аҩбатәи аҭыԥ шакәу ҳзыԥсахаз. Уи зегьы зыхҟьаз ақырҭқәа имҩаԥыргоз аполитика акәын. Хьтәы ԥшшәыла иҟаз астатуетка, аԥшәы ргаманы иааганы иҳанаршьеит. Аха уи усҟаҟ ҳалахь еиқәнамҵеит, ҳара иаҳдыруан аиааира усгьы ҳара ҳшаԥсахаз", - ҳәа лгәалашәарақәа ҳацеиҩылшоит Ҷкадуаԥҳа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Хьтәы ԥшшәыла иҟаз, аха Қырҭтәыла аполитика ҟьашь иахҟьаны зыԥштәы рыԥсахыз "Абаза" ианашьаз аԥхьахә

Иахьатәи аамҭазы Циала Чкадуаԥҳа гәыблыла лус дазнеиуеит, ахәыҷқәа акультура агьама дыркра дазааԥсоит, урҭ рықәҿиарақәа лара лзыҳәан акырӡа аҵанакуеит.

  • Ансамбль Абаза Шәачатәи афестиваль аҿы
    Ансамбль "Абаза" Шәачатәи афестиваль аҿы
    © Sputnik
  • Ансамбль Абаза актәи аҭыԥ ааннакылеит Геленџьик имҩаԥысуаз афестиваль Планета звезд аҟны
    Ансамбль "Абаза" актәи аҭыԥ ааннакылеит Геленџьик имҩаԥысуаз афестиваль "Планета звезд" аҟны
    © Foto / Астанда Шапковская
  • Акәашаратә ансамбль Абаза аҟазара ҭырқәтәылатәи ахәаԥшцәа аршанхеит
    Акәашаратә ансамбль "Абаза" аҟазара ҭырқәтәылатәи ахәаԥшцәа аршанхеит
    © Sputnik / Сырма Ашәԥҳа
  • Ансамбль Абаза
    © Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
  • Ансамбль Абаза Дербент ақыҭаҿы аконцерттә программа рыманы иқәгылеит
    Ансамбль "Абаза" Дербент ақыҭаҿы аконцерттә программа рыманы иқәгылеит
    © Sputnik / Сырма Ашәԥҳа
  • Ансамбль Абаза Аԥсны афестиваль аҟны
    © Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
1 / 6
© Sputnik
Ансамбль "Абаза" Шәачатәи афестиваль аҿы

Циала Иван-иԥҳа акәашарақәа рықәыргыларақәеи асолотә номерқәа рынагӡареи рзы акыр аконкурсқәа дырлауреатхахьеит.

Диплом. Гранд при в номинации народный танец.
© Sputnik / Томас Тхайцук
Аноминциа амилаҭтә кәашара" аҟны Гран-при аиааиразы ансамбль "Абаза" ианашьаз адиплом

Иахьа лара Аҳәынҭқарратә хәыҷтәы хореографиатә ансамбль "Абаза" асахьаркыратә напхгаҩыси акәашарақәа рышкол "Абаза" адиректорси дыҟоуп. Ари аус аҟны длывагылоуп лыԥшәма - ансамбль ахореограф хада, Аԥсны Зҽаԥсазтәыз артист Аршба Алықьса Николаи-иԥа. Лырҿиаратәи лырҵаҩратәи усуразы Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа илыхҵоуп Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка ҳәа ахьӡ.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

53

Река ақыҭа афельдшер: ажәлар рзы даара иуадаҩу аҭагылазаашьа шьақәгылеит

201
Река ақыҭа афельдшер Ламара Ҳашԥҳа-Қәычбериа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭалҳәеит аҿкычымазара змоу ауаа рҭагылазаашьа атәы, насгьы илҳәеит ақыҭақәа рҿы амбулатортә ҭыԥқәа раартра азҵаара ишазхәыцтәу.
Река ақыҭа афельдшер: ажәлар рзы даара иуадаҩу аҭагылазаашьа шьақәгылеит

"Ақыҭаҿы уажәазы 14-ҩык инарзынаԥшуа ачымазцәа ыҟоуп. Зегьы аҿкы рыхьны иҟоуп ҳәа ишьақәыргыланы иҟам, аха асимптоматикала иароуп уҳәар алшоит. Ахәшәқәагьы аиура цәгьахеит. Рыхәқәагьы еиҳахеит. Абри ачымазара ҟалеижьҭеи ахәшә 10 мааҭк иаԥсазҭгьы, 30 рҟынӡа инеит. Ажәлар рзы даара иуадаҩу аҭагылазаашьа шьақәгылеит. Ачымазаҩцәа рҟны мнеишьа сымаӡам, аҩны аҟара бжьазаргьы снеироуп, иага ихаразаргьы ус. Мышкы иалагӡаны 9-ҩык ауаа акапельница рзықәсыргылоит. Урҭ шьҭа мчыбжьык ҵуеит ирзыҟасҵоижьҭеи, дара алгар, нас еиҭа иззыҟаҵатәу ҟалоит. Река ақыҭа адагьы, Бедиа, Патрахәыҵа, уҳәа еиҭа ақыҭа ссақәа рҿгьы ачымазаҩцәа сымоуп. Ачымазара шысхызгахьоугьы, сҽацәысахьчоит, ҳәарада. Иаҭаху зегьы ҟасҵоит, сықәра злаҟоу ала еиҭа исыхьыргьы ауеит, еиҭа ачымазара ӷәӷәақәа схызгахьеит, абарҭ зегьы снарҿыԥшны зынӡа сзашьҭоузеи ҳәа схы сзыҟаҵом. Иара иааиуа зегьы ишахәҭоу иааиуеит. Ҳара ҳашшәо еиԥш даргьы шәоит", - ҳәа еиҭалҳәеит афельдшер.

Ламара Ҳашԥҳа-Қәычбериа илҳәеит ажьырныҳәамза мацара иалагӡаны 226-ҩык ауааԥсыра шлыдылкылахьо, урҭ рыбжаҩык атәым қыҭақәа рҟнытә иаауеит.

"Иҟоуп аҭагылазаашьақәа схала иаҭаху анрасҳәо, избанзар зегьы ақалақь аҟынӡа изцаӡом", - ҳәа азгәалҭеит афельдшер.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

201