Ауаажәларра-политикатә ажурнал Алашара аредактор хада Анатоли Лагәлаа.

Уи аҿыцәааха аҳамҭароуп: Анатоли Лагәлаа аԥсуаа ҳдоуҳатә культура аӡыргаразы

41
(ирҿыцуп 12:40 02.01.2021)
Иҳаҩсыз 2020 шықәсазы Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи ажурнал "Алашара" аредакциеи русура еихишьалеит, апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" ахҳәаа азыҟаиҵеит уи автор - ашәҟәыҩҩы, апоет, ажурнал аредактор хада Анатоли Лагәлаа.

Ҳашьҭахьҟа иаанҳажьыз 2020-тәи ашықәс адунеи зегьы милаҭ еилых ҟамҵакәа даара хаԥсыра бааԥс днарбеит, иаргәаҟит, ирацәаҩӡаны ажәлар нҵәеит ирылаҵәаз ачымазара бааԥс иахҟьаны. Ҳара Аԥсны инхо ажәларгьы уи ҳзацәымцеит, имаҷҩым зыԥсҭазаара иалҵхьоу, ичмазаҩны ишьҭоу, макьанагьы ашәарҭара ҳзацәымцацт. Уи хымԥада иаҳныԥшит акультура знапы алаку, алитература иаҿу, иахьатәи аԥсуа интеллигенциа зегьы. Ҳарҭ, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рҭаацәара атәы ҳалацәажәозар, сынтәа имҩаԥаагашаз аиубилеиқәа, аиԥыларақәа акыр ҳзымҩаԥымгеит ишахәҭаз инарҭбааны, аха иахьынӡауаз ирынҳарԥшит ателехәаԥшрақәа, ажурналқәа, агазеҭқәа, акьыԥхьтә усбарҭақәа зегьы.

Иара убасгьы иаҳзымҩаԥымгеит ажурнал "Алашара" 65 шықәса ахыҵра нарҭбааны, ауаа рацәаҩны иадгаланы, анкьа ҩынҩажәижәабеи, хынҩажәеи шықәса анахыҵ ишымҩаԥаагаз еиԥш!.. Уи, еиҭасҳәоит, адунеи иахыҵәаз ачымазара ауп изхароу, аус злоу ажурнал аҭыжьра еиԥымҟьакәа иааҳгоит, сынтәа иҭыҵран иҟаз афномеркгьы ҭҳажьхьеит!

Иазгәаҭатәуп, даара хҭыс бзиан ишыҟалаз ааигәа Аԥснытәи Аҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы иҭыҵыз афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла-корреспондент, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иалоу, акыр шықәса раахыс Москва, А.М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут аҟны аус зуа Виачеслав Бигәаа акыр шықәса еизигоз, аус здиулоз, зеиԥш ыҟам ашәҟәы "Алашара". 1955-2012" аҭыҵра.

Ажурнал сынтәатәи ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аномерқәа рҿы иазгәаҳҭеит Аԥсны раԥхьаӡатәи Ахада Владислав Григори иԥа Арӡынба 75 шықәса ихыҵра.

2020 шықәсазы ажурнал аҿы риубилеиқәа азгәаҳҭеит ҳашәҟәыҩҩцәа: Алықьса Џьениа, Руслан Қапба, Ҷиҷико Џьонуа, Белла Барцыцԥҳа, Зураб Џьапуа, Рауль Лашәриа, Маҳинур Папԥҳа, Платон Бебиа, Алықьса Џьонуа, Борис Гәыргәлиа, Анатоли Аџьынџьал, Қьаазым Агәмаа, Денис Чачхалиа, Даур Наҷҟьебиа, Сергеи Кәыҵниа, Нури Оҭырба.

Рыԥсҭазаара иалҵит ҳжурнал даара зџьабаа ӷәӷәаӡа адыз, редакторцәа хадақәаси, аредактор хада ихаҭыԥуаҩыси кыр шықәса уаҟа аус зуаз - Гьаргь Гәыблиа, Витали Амаршьан, Никәала Кәыҵниа, иара убасгьы ҳавторцәа - Владимир Агрба, Сергеи Кәыҵниа, Владимир Қапба.

Иҳаҩсыз ашықәс азы Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ранашьахеит ҳҩызцәа апоетцәа - Белла Барцыцԥҳаи Денис Чачхалиеи!

Иара убасгьы, ҳпоет гәлымҵәах Таиф Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ранашьахеит апоет Геннади Аламиеи академик, ахәыҷқәа рзы арҿиамҭа ҟаимаҭқәа аԥызҵахьоу Валентин Кәаӷәаниеи.

Араҟа иазгаҭатәуп, сынтәа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла асаит шаԥнаҵаз!.. Уи даара ихҭыс бзиахеит ҳлитературатә ԥсҭазаараҿы, избанзар шьҭарнахыс уаҟа иҭазаауеит аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы иҭыҵыз ашәҟәқәа реиԥш, ажурнал "Алашара" 2013 шықәса раахыс иҭыҵхьоу аномерқәа зегьы!

Шьҭарнахыс, ҳара ҳаудиториа акырӡа иҭбаахоит, адунеи ахи-аҵыхәеи зехьынџьара иҟоу, аинтернет змоу ҳаԥсуаа зегьы ҳашәҟәқәеи, ҳжурналқәеи, ҳгазеҭқәеи ирыԥхьалар ҟалоит!.. Ари еихьӡара дууп!..

Абраҟа иазгәаҭазарц ахәҭоуп, ажурнал "Алашара" ҵыԥхтәи ашықәс азы апремиа зауз ҳавторцәа!.. Урҭ иреиуоуп: Апоезиаҿы - Гунда Сақаниаԥҳа, апрозаҿы - Даур Наҷҟьебиа, аҭҵаарадырраҟны - Валентин Кәаӷәаниа, аҿар рыбжьара апоезиаҿы - Аинар Ҷыҭанаа, апрозаҿы - Адгәыр Амԥар, аҭҵаарадырраҟны - Елисо Сангәлиаԥҳаи Дифа Габниеи.

Сара аҵыхәтәантәи аамҭазы еиҳа сазхыцуа салагеит ҳаԥсуа культура, ҳлитература, абаҩхатәра злоу ҳинтеллигенциа Аԥсны иалҵны инхо, адунеи иҟьаны иалаԥсоу ҳаԥсуаа зҿу маҷны ишырдыруа, урҭ ирлас-ырласны ишрызнагалатәу ҳажәлар рбаҩхатәра иахылҵуа акәицқәа зегьы! Убри гәҭакыс иҟаҵаны, сара исыӡбеит, иахьа зыԥсы ҭаны иҳамоу ҳҟазарауаа рыҿцәажәара, рус аӡыргара Sputnik Аԥсны аҟны. Ари аидеиа ргәаԥхеит, иадгылеит уи аусзуҩцәагьы.

© Foto / из личного архива Беллы Барцыц

Арубрика хыс иаҳҭеит "Алашара ҳзырбо ауаа". Арахь, ҳаиҿцәажәарахь иаасыԥхьеит аӡәаӡәала ҳашәҟәыҩҩцәа - Алықьса Гогәуа, Даур Наҷҟьебиа, Денис Чачхалиа, Белла Барцыцԥҳа, Вахтанг Аԥҳазоу, Гунда Сақаниа, иара убасгьы дара ирызкны сгәалашәарақәа зҩит - Мушьни Миқаиа, Витали Амаршьан, Сергеи Кәыҵниа, Виачеслав Ҷыҭанаа, Рауль Лашәриа, ашәаҳәаҩцәа - Лиудмила Логәуа, Анатоли Алҭеиба уҳәа убас ирацәаҩны.

Ҳазҭалаз Ашықәс ҿыц аан хымԥада сгәы иҭоуп уи апроект ацҵара. Избанзар, ара аҳәатәы даара ирацәоуп, насгьы адунеи иԥсаҟьаны иалаԥсоу ҳаԥсуаа иахьа алшара бзиа рымоуп интернетла Аԥсны алитературеи аҟазареи рҿы имҩаԥысуа аусқәа зегьы рдырра, рыҽрылархәра.

Сара исҭахуп иҵегь инарҭбааны иаласырхәырц апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" Аԥсны жәлар рышәҟәыҩҩцәа, рартистцәа, ҳакадемикцәа, ҳсахьаҭыхҩцәа, инеизакны ҳкультура ҟазҵо, адунеиаҿ ҳахьӡ рҳәартә ҳӡырызгаз зегьы.

Ҳара иахьа ҳтәыла Аԥсни ҳаԥсабареи рыԥшӡара анаҩсгьы, ҳдоуҳатә культуреи ҳбызшәеи роуп мал дуӡӡас иҳамоу. Ҳара иҳахәҭоуп уи аиқәырхара, аӡыргара, уаҵәы игыло аҿари адунеи иалаԥсоу ҳмилаҭи ахьынхозаалакгьы рызнагара.

Аԥсуа иҭоурых анизымдыруа, икультура данацәыхароу, ибызшәа аницәтәыму, уи ахаангьы даԥсыуа наӡаны дзыҟалаӡом, иҟалоит итәылауаҩ шәҟәы "аԥсуа" ҳәа данызаргьы, аха уи рацәак акгьы аанагаӡом, ижәлар злаҽырбо, ргәы зладуу акгьы изгәакьамзар.

Убри азы, ҳара иахьа акьыԥхьи адоуҳатә культуреи знапы рылаку, уи ала зыԥсы ҭоу, даҽа занааҭк змам ауаа, ҳабжьы ахьынӡанаӡо, ҳааҟәымҵӡакәа, иагьа ицәгьазаргьы, иагьараан изаҳараны иҟоу ирмаҳаргьы, иаҳҳәалароуп, иҳаҩлароуп, амца ҳҩаҵхалароуп ҳдоуҳатә культура иацу агәыбылра, уи аҿыцәааха аҳамҭароуп!..

41

Аинтернет ҳаиланагеит, ма "имодахаз" авидеонҵамҭақәа

591
(ирҿыцуп 14:44 24.01.2021)
Аҵыхәтәантәи аамҭазы аинтернет асаитқәа жәпакы рҿы ҳмилаҭ ахаҿра змырԥшӡо аибахыччара ахьаарԥшу авидеонҵамҭақәа рзы лгәаанагара лҳәоит Sputnik аколумнист Саида Жьиԥҳа.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Иҿио аҳәынҭқаррақәа аинтернет ресурсқәа рхархәарала ртәыла ӡырыргоит, рҭоурыхи имҩаԥырго аполитикеи ирылацәажәоит, еиуеиԥшым апроблемақәа аларӡбоит. Џьоукы аинформациатә еибашьра мҩаԥыргоит. Аха ҳарҭ аԥсуаа аӡәырҩы атәым милаҭқәа "ҳзакәу рзымдырыр" ҳәа ҳшәаны, аинтернет аҳаҭыр аларҟәра, аҳәынҵәеиқәҭәара иазаҳкит.

Зны-зынла убас сгәы иаанагоит абри Facebook ҳаиӷрабаара аанарԥшит ҳәа. Ҳазхымччода, зтәы ҳамҳәода адунеизегьтәи акаҭаҿы. Ҳтәыла иахагылази иахьатәи аиҳабыреи рхаҿсахьа акарикатура алаҳхит, рцәа рхаҳхит, ржьы ҳфеит, рыбаҩқәа еимҿҳаршәшәеит. Аҭаацәара иалалаз хаҵеи ԥҳәыси иршәыз, ирхаз, ирҳәаз, шаҟа хаԥыц рымаз, рԥынҵа заҟараз ҳахыччеит. Иаарлас иахьышьҭоугьы ҳкылԥшны иҭаҳхуазар акәхап…

Аҭацацәа ачанах рызԥымҽит ҳәа аҵәы иахаҳҵеит. Арыцҳараҿгьы ҳкамера нҳажьуам. Егьараан анаркотик зыдкыланы иҟоу, мамзар аҩы иашьу ауаа ҭыхны "ижәбома аԥсуаа ҳзеиԥшроу" ҳҳәошәа, аинтернет иҭагаланы, насгьы зегьы еилыркаартә урысшәала аимак-аиҿак ахылҳарҿиаауеит. Амҩатә машәырқәа раан "гәырӷьаҿҳәаша" раҳҭошәа, иаҳдыруа зегьы иҟәыбаса ишьҭоу амашьынақәа ҭыхны ирзаҳшьҭуеит. Аӡәы ҳицхраарц анаҳгәаӷьуагьы, кьылак ашьақар изнаҳгаргьы, авидео ҭыхны адунеи иалаҳарҵәоит, аума ҟаҳҵазшәа (Агәыҳалалратә фондқәа аласҵом).

Иҟалеи? Иҳахьи? Убарҭ авидеонҵамҭақәа ҭыхны ажәлар ирылазырҵәо, уи ала ишәҳәарц ишәҭахи? "Уаԥхьа икаҳаз уихымччан" аҳәоит аԥсуа жәаԥҟа. Дыҟам "иԥшьоу" ауаҩы. Ҳазегьы граки гхаки ҳамоуп.

Зегь раасҭа гәыбӷан зысҭо уаауп ахәыҷқәа злахәу авидеонҵамҭақәа гәаразҵо. Иара уигьы, дара рықәла иакәзаргьы иҭызхыз, аинтернет ахь изышьҭуа, ахҳәаа азызуа адуцәа ҳауп. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа иакәым ахь икылсыр алшоит. Егьараан иҟалахьеит зыхшыҩ мшәыц аҿар ирамхаҭыхуа, раҳаҭыр лазырҟәуа авидеонҵамҭақәа ажәлар ианрылаҵәалак, рхы аныргәаӷьуа. Нас уи зхылҿиааз ауаҩы игәы рҭынчны адәы дзықәлару?! Иҟам аныки абыки зхәыҷы дҽеимхар зҭаху.

Ирацәаӡоуп саргьы исгәамԥхо, аԥсуара иацәтәыму анҵамҭақәа анызбо. Аха уи иаанагаӡом аинтернет иҭагаланы аҵәы ыршатәуп ҳәа. Иҟоуп аҭацацәа рышәҵатәы саназгәамҵуа. Сара исзааигәоу аҭыԥҳацәа аҽыхтра шыԥшӡам, мышкызны рмаҭацәа ирылабжьар рҭаххаргьы, "бара ибшәыз закәызеи" ҳәа аҽԥныҳәа рырҭар шалшо расҳәахьеит.

Авидео аҭыхра ҵакык амазароуп. Саргьы сдаҟьаҿы лассы-лассы ишиашоу ицо аефирқәа мҩаԥызгоит. Аха урҭ Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа рахь саныҟәарақәа ирызкуп, зны-зынла алаф рыҵоуп. Изласылшо ала Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа ирыдҳәалоу авидеонҵамҭақәа ҭазгалоит.

Аԥсуаа ишахәҭоу еиԥш аинтернет ҳхы иаҳархәозҭгьы ицәыраҳгаша рацәоуп. Ҳбызшәа, ҳлитература, ҳҭоурых, ҳкультура, ҳҵасқәа, ҳқьабзқәа уҳәа узлацәажәаша маҷым. Аҭагылазаашьа схы иархәаны Faacebook аҿы иаԥҵоу аресурс "Аԥсышәала" захьӡу агәыԥ аиҿкааҩцәа иҭабуп ҳәа расҳәоит. Макьаназы убраауп аҳәынҵәеиқәҭәара ахьыҟам, ҳхатәы бызшәа ахьхьаҳәа ашьҭыбжь ахьго. Аџьшьара рысҭоит аусбарҭақәа жәпакы адаҟьақәа ахьрымоу. Уаҟагьы ажәабжь бзиақәа ҳрыԥхьартә, мамзар авидеонҵамҭақәа ҳбартә еиԥш алшара ыҟоуп.

Срыдгылаҩуп ажәлар ринтересқәа рыхьчаразы иҭыху анҵамҭақәа. Иаҳҳәап, усбарҭак аҿы ишакәым ауаҩы иацәажәар, игәы ндырхар, иаҳаҭыр ладырҟәыр, усҟан ажәлар ирдырааит ас еиԥш ахымҩаԥгашьа згәаӷьуа рхаҿқәа, аусурагьы иамырхааит.

Сажәа хыркәшо сыуаажәлар аҳәара шәысҭоит, шәааи ҳаибахымччалап, аӡәы игха ҳбар, ҳилабжьап, амҩа иаша дықәаҳҵап, зегь раасҭа ихадоу - атәым милаҭ ҳаграқәа даҳмырбап. Ҳара ҳаилазаараҿы ҳашьцылеит ҳапроблемақәа зегьы Егры нхыҵтәи ҳгәылацәа арыҵгара. Саҭамыз, аха "ашьышьмахьы изымцогьы" уажәшьҭа дара ирхароушәа ргәы иабо иалагеит. Апроблема ахьыҟоу ҳаҩнуҵҟа ауп. Аҽеиҩшара ҳаҟәыҵны, жәларык шҳакәу еилкааны ҳаидгылап. Сшәыҳәоит.

591

"Ҽыҭк анышәаԥшь кьылак ахьы ианаԥнаго ыҟоуп": археолог Руслан Барцыц иҭоурых

350
(ирҿыцуп 12:19 24.01.2021)
Ажьырныҳәа 24 рзы иубилеи азгәаиҭоит аҭоурыхтә наукақәа ркандидат, археолог, аетнолог, Аԥсуаҭҵааратә институт археологиа аҟәша анаукатә усзуҩ еиҳабы, Гагра араион ахадара аҭоурыхтә баҟақәа рыхьчара аҟәша аиҳабы ихаҭыԥуаҩ, Леон иорден занашьоу Руслан Барцыц.

Аҭоурыхтә наукақәа ркандидат, археолог, аетнолог,  Руслан Барцыц дызнысыз ирҿиаратәи еибашьратәи мҩа Саида Жьиԥҳа ланҵамҭаҿы.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Руслан Барцыц диит Бармышь ақыҭа, анхацәа Михаил Барцыци Александра Дбарԥҳаи рҭаацәараҿы. Иара ицызҳаит ԥшьҩык аиашьцәеи, ҩыџьа аиаҳәшьцәеи. Руслан қәҿиарала абжьаратә школ даналга, Аҟәатәи апедагогикатә институт аԥсуеи англызи бызшәақәа рыҟәша дҭаларц игәы иҭан, аха ианаамҭаз аттестат ахьимоуз иахырҟьаны аԥышәарақәа дырхьымӡеит.

"Иреиҳаз аҵараиурҭа санзымҭала ақыҭатә бзазара снапы аласкит, аха сылахь еиқәнаҵон сҭагылазаашьа. Анаҩс саб иҳәеит: "иааиуа ашықәс азы угәы иаҭаху афакультет уҭалап, уажәы курсқәак урхыс, аҩны умтәан" ҳәа. Ус иагьыҟасҵеит, Аҟәа апрофессионалтә техникатә ҵараиурҭа (ПТУ) сҭалеит аихазҟаза-амотореиқәыршәаҩ изанааҭ соуит. Уи ашьҭахь, Бзыԥҭатәи автоколоннаҟны аус зуит арра сцаанӡа", - еиҭеиҳәоит Руслан Барцыц.

© Foto / предоставил Руслан Барцыц
Фото из международной конф Аудио-визуальная антропология. Москва. 2014

Арԥыс арра маҵура дахысуан Калининградтәи аобласт, Балтикатәи афлот аҟны. Иԥсадгьыл аҿаԥхьа иуалԥшьақәа анынаигӡа, Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә университет аҽазыҟаҵаратә факультет дҭалоит, анаҩс аҭоурыхтә-азиндырратә факультет. Руслан даныхәыҷыз инаркны аҭоурых дазҿлымҳан, еиҳарак археологиа. Бармышь рынхарҭа азааигәара иҟаз аԥсыжырҭақәа еснагь аинтерес изцәырыргон, иаб диазҵаауан изтәыда, ижыда ҳәа.

"Санстудентыз, саби сареи ҳаҩны инацәыхарамкәа афымцатә гәашьа шаҳарсуаз аԥсыбаҩқәа ааԥшит, убас атехника ҷыда ақыҭамҩа аналнадоз анышәаԥшь лыхқәеи аибашьыгатә маҭәахәқәеи ҳалаԥш иҵашәеит. Уи нахыс археологиа еиҳагьы аинтерес сызцәырнагеит", - игәалашәоит Руслан Барцыц.

Аҭоурыхҭҵааҩ даныхәыҷыз, иабду игәараҭа иацәыхарамкәа аҟәаԥаҿаԥарантәи адгьыл аӡыхь ыҵыҵо иалагеит, рашҭаҿгьы аӡиас амҩа ылнадахьан. Ианизҳа, иара ҭабахьан аха, ахыҵхырҭа еиликаарц иӡбеит, ихатәы ҭҵаарақәа анымҩаԥига еилкаахеит акарсттә цәырҵрақәа ишырхылҿиааз, адгьыл аҵа аӡы шыҵаз. Убасҟан илаԥш иҵашәеит ихаҳәхахьаз амшынтә ԥсыӡ хкқәакгьы. Руслан Барцыц ас еиԥш иҟаз аԥшаах ибахьан Гагра, аԥсшьарҭа ҩны "Украина" инацәыхарамкәа иҟоу ацаҟьа аҵаҟа. Уи зҽырчны ихаҳәхаз аԥсыӡ "фуга" акәын.

© Foto / предоставил Руслан Барцыц
Руслан Барцыц

Руслан Барцыц аҭоурыхтә-азиндырратә факультет қәҿиарала даналга, Қарҭ аспирантура дҭаларц азы аԥышәарақәа рыҭира далагеит, аха уахь дцартә изыҟамлеит, 1989 шықәсазтәи аидысларақәа ирылагеит. Амилаҭ хақәиҭратә қәԥара "Аидгылареи" Гагратәи аҟәша "Абраскьыли" ирылаз Руслан Барцыц арҭ аибарххарақәа активла дрылахәын.

"Қарҭ аспирантура сҭаларц азы аҵыхәтәантәи аԥышәара сзынхеит. Аха усҟантәи аамҭазы аҭҵааратә институт иеиҳабыз Владислав Арӡынбеи, ҳакадемик Шьалуа Инал-иԥеи "аԥсуа ҿар аԥынгылақәа шәырҭоит, насгьы арҭ иҳабжьаз аиҿагыларақәа уажәоуп ианеиқәтәа, ишәарҭоуп, умцан" рҳәан, ус Аԥсны саанхеит, аусурагьы салагеит Аԥсуаҭҵааратә институт археологиа аҟәша анаукатә усзуҩ еиҵбыс", - иажәа иациҵоит аҭоурыхҭҵааҩ.

Руслан Барцыц Асовет аамҭақәа раан, Аԥсны имҩаԥысуаз археологиатә ԥшаарақәа раӷьырак дрылахәын Гьаргь Шамбеи, Михаил Гәынбеи, Иури Воронови, Вадим Бжьаниеи рнапхгарала. Хаҭала иара ихылаԥшрала, Башкаԥсаратәи аекспедиациаан, ажәытә аҵалашәкәара абҩаҵхра мҩаԥысуан.

"Археологиатә ԥшаарақәа раан ҽыҭк анышәаԥшьлых еиҳа аҭоурых азы инхадароу ыҟоуп кьылак ахьы аасҭа. Ахьи араӡни ирылху амаҭәахәқәа реиҳарак Аԥсны анҭыҵынтәи иаагаз роуп, анышәаԥшь аҭыԥантәи анапҟазацәа ргьама аныԥшуеит, ахатәы ачаԥашьа амоуп", - ҳәа азгәеиҭоит археолог.

Череп неведомого зверя
© Sputnik / Томас Тхайцук
Череп неведомого зверя

1990 шықәса алагамҭазы, Руслан Барцыци иҩыза Аркади Џьапуеи Москва, археологиатә институт аҿы аспирантура иҭалеит. Иара убри аамҭазы, Руслан Пицундатәи аҳәынҭқарратә аҭоурыхтә-культуратә ҳәырԥссара адиректорс даман. Ус хара имгакәа иалагоит Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра.

"Аибашьра ианалага, иаразнак аинститут ахь адырра рысҭеит. Снапхгаҩы иҳәеит "уара уԥсы ҭаз, аамҭа бзиак ҟалар уааины уԥышәарақәа уҭиип" ҳәа. Ҩымш-хымш рышьҭахь, Пицундатәи ауахәама аҵакыраҿы аԥсуа хацәа еизо иалагеит. Сара скабинет аҿы аштаб ааҳартит, еиҳабысгьы сарҭеит. Аштаб аусзуҩцәа ҳнапы ианын аибашьцәа рсиа ашьақәыргылара, усҟан 150-ҩык ҳзааит, амшын аԥшаҳәеи Бзыԥ ацҳаи рыхьчара, Пицунда аҭынчуааи аԥсшьаҩцәеи ралгара, аибашьцәа фатәыла-жәтәыла реиқәыршәара, ԥшыхәра аҭыҵра уҳәа", - еиҭеиҳәоит Руслан Барцыц.

Иазгәаҭатәуп аибашьра аналагаз адырҩаҽны, Руслан Барцыц аԥсышәала иҩыз аҭоуба, Пицундатәи ауахәама ашҭаҿы еизаз аибашьцәа ишрыдыркылаз. 

Гагра араион ахы ақәиҭтәразы ажәылара ҟалаанӡа, аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Барцыци агеографцәа Левард Барцыци Дмитри Ҳагбеи Пицунда ахьчаратә хсаала шьақәдыргылеит. Уи ахархәарала аибашьцәа ԥшыхәра ицон.

"Гагра араион ахақәиҭтәра ашьҭахь, аштаб хадаҿы ахсаала шышьақәҳаргылаз атәы анраҳа, Владислав Арӡынбеи Сулҭан Сосналиеви ааԥхьара ҳарҭеит. Дара ҳнапы ианырҵеит Аԥсны ахсаала ԥшааны, аксерокопиа хыхны акомандаҟаҵаҩцәа ираҳҭарц. Аибашьра аламҭалазы, Аԥсны ахсаала зныз арҵага шәҟәқәа зегьы ақырҭцәа аиҭашәҟәҭаҩра мҩаԥгатәуп ҳәа еизганы Қарҭҟа иргеит, убри инамаданы арратә командаҟаҵаҩцәа рхы иадырхоз рымамызт", - игәалашәоит иара.

Руслан Барцыц Гагра инхоз иҩыза Беслан Арџьениа, Ростов ақалақь КГБ аҿы аус зуаз ҭынхак диман. Иӡбан иара иҟынӡа инаӡаны, Аԥсны ахсаала роуртә еиԥш иҳәарц. Аруаҩ тәанчара дцахьан, аха иидыруаз, Кавказ анҭыҵтәи арратә округ аҟны маҵура дук ныҟәызгоз аполковник усҟантәи аԥарала 30 миллион изшәаны, "совершенно секретно" агриф змаз ахсаала рнапаҟны иааигеит.

"Х-метрак ауреи, ф-метрак аҭбаареи змаз, квадраттә метрла еихшаны иҟаз ахсаала ианеикәаҳарҳә, х-рулонк алҵит. Уажәшьҭа хьаас иҳамаз аҳәаа аиагара акәын, цас ауашәа улаԥш иҵамшәо иҟамызт. Исгәалашәоит, Аԥсныҟа ҳанаауаз, ԥсыуа ҷкәынак ар маҭәа шә-комплектк "шәахьцо аибашьцәа ирзыжәга" ҳәа ишҳадеигалаз. Аха усҟантәи аамҭазы аҳәааҟны амашьынақәа зегьы "алыхәҭа" икылырхуан азы, аформа уеизгьы ирбоит, уи иахырҟьаны ҳахсаалагьы цәырҵоит ҳгәахәын, ԥшь-комплектк заҵәык роуп имаҳхаз. Аҳәааҿы ҳанааи, "шәагхеит, иаҳаркит, шьыжьынӡа шәыԥшыроуп" рҳәеит. Шаанӡа ҳгәы хыҭ-хыҭуа амашьына ҳҭаиан. Уи аԥхьаҟа сгәы иҭаскхьан, ахсаала хахьла амаҭәа ақәҵаны исҵәахыр, лаԥшыҵашәара рнаҭоит, еиҳа иахьырбарҭоу иқәысҵар еиӷьуп ҳәа. Аиашазы уи аметод аус ауит. Ҳамаҭәа еилырхуа ишалаз, ари ақьаад закәыи анырҳәа, "уи хсаалоуп" ҳәа тәамбашақә ҳцәажәеит. Аҳәаахьчаҩцәа хьаас имкыкәа "шәца" рҳәан, ҳгәырӷьаҵәа ҳус нагӡаны ҳааит. Исымҳәарц залшом, ахсаала аагаразы ҳанцоз Владислав Арӡынба идҵала, арратә банкир Вианор Ҭыжәба 50 миллион шҳаиҭаз. Беслани сареи ҳцара ҳаара 10 миллионк ақәҳарӡеит, 30 миллион аполковник иаҳҭеит, иаанхаз жәа-миллионк ҳаргьежьит. Уи заҳаз ҳҩызцәа лассамҭа аҵәы алхны иҳахлафаауан", - Аԥсны ахсаала шааргаз игәалашәоит Руслан Барцыц.

Руслани Леварди Барцыцаа ахсаала аксеркопиа хыхны акомандаҟаҵаҩцәа ирзыршо иалагеит. Аха ари иус мариамхеит. Ақьаад ахаҭабзиара лаҟәын азы, зныктәи рҭыҵра ашьҭахь ҿыц аксерокс ихыжьтәын. Иара аксерокс амаруга ахаҭагьы аԥшаара аџьабаа адын. Ахсаала аксерокс ианахыркалак, аԥштәы ахаҵатәын азы, асахьаҭыхыҩцәа аҭаххеит, Руслани Леварди ирыдгыланы аусура иалагеит асахьаҭыхыҩцәа Анзор Агәмааи Демур Бжьаниеи. Нас ари аус иадаԥхьалан аҭыԥҳацәагьы, дара ахсаалаҿы абнареи аӡиаси ирхаз аԥштәқәа акарандашьқәеи афломастерқәеи рыла иршәон.

Руслани Леварди Аԥсны ахсаала аиҭакрақәа аларгалар акәын Гәымсҭа аӡиас анадарбоз, избанзар амшцәгьақәа раан Гәымсҭа аӡыршьҭра аҽаԥсахуан, уи хырхарҭас иаиуз ԥшыхәра ицаны иҭҵааны, аибашьцәа аӡы иацәырхьчарц азы ҷыдала иалкааны иадарбон.

Аҟәа ахақәиҭтәра аламҭалазы, Руслани Леварди СССР ахаан, Шәбара арратә аракетатә базаҟны аурыс солдатцәа рхылаԥшрала арелиефтә хсаала шьақәдыргылон, уи мчыбжьык аус адырулон.

"Арелиефтә хсаала ашьақәыргылараҿы аԥышәа ҳамамызт, аха аԥслымӡи, ақәыц амахәқәеи аҷабгеи ҳхы иархәаны, мчыбжьык ала ишьақәҳаргылеит. Анаҩс акомандаҟаҵаҩцәа анахәаԥш, аурыс солдатцәа адҵа рыҭан еимарыԥсарц. Убасҟан афотоаппарат шсымазгьы схы иԥнамҟеит ахсаала афото ҭыхтәуп ҳәа, убри игха дуны исԥхьаӡоит иахьагьы", - иҳәоит аҭоурыхҭҵааҩ.

Аишьцәа напынҵас ирыман Бабышьратәи аҳаиртә баӷәаза ахсаала ашьақәыргыларагьы, аԥсуа командаҟаҵаҩцәа адырра рыман уантәи Шеварнаӡе дыԥроит ҳәа.

Руслани Леварди Аиҳабыра рыҩны (Совмин) агара иалахәын. Дара аԥсуа гәыԥкәа ирыхьӡеит авокзал аҿы. Уаҟа дрықәшәеит зашьа гәакьа аибашьраҿы иҭахаз Мадина Барцыцԥҳа. Лара ахысыбжьқәа анлаҳауаз, ахы рықәшәар ҳәа дшәаны ашьҭыбжь ахьынтәаауаз ала драԥхьагылон. "Совминынӡа" ианнеи, дырԥылеит Марина Барцыцԥҳа. Абас аишьцәеи аиаҳәшьцәеи гәымшәарыла аӷа иҿагылан.

"Сергеи Дбари Ака Арӡынбеи ҳрыцны "Совмин" ҳажәлеит. Иахьынӡасгәалашәо убраҟа иҳацын Борис Џьонуа, Даур Воуба, Даур Барцыц иара убра дырхәит. "Совмин" ахыбрантәи аҵыхәтәантәи аҭҟәацәа аԥсуа ар рнапахьы ианаарга, гәырӷьарахеит Аԥсны ахи аҵыхәи ҭаҳарцәышәа. Убраҟа Левард ианшьа иԥа, ихьӡ сгәалашәом Цкәуа зыжәлаз, иашьа имҭакәа трафеины иднагалаз ажәытәан акавалеристцәа иныҟәыргоз аҳәа ҳамҭас исиҭеит. Уи акадр арратә журналист Слава Сақаниа иҭыхны имоуп", - иажәабжь иациҵоит аибашьра аветеран.

Совмин аԥсуаа рнапаҟны ианаарга, Руслан Барцыц аинститут дныҩнаԥшырц иҭаххеит. Икабинеҭ даныҩнала иҭацәкакараӡа қьаадк убомызт, аха астационартә ҭел аппарат еиқәханы иҟан, уи ацәаҳәа аԥенџьыр икылганы аӷәраҵахь ицон. "Абри иаанагои" ҳәа данылбаа, ааҩык рҟынӡа агыруа ҳәсақәеи хаҵаки рҽыҵәахны итәан. Руслан данырба, еибарҵәыуа "ҳумшьын" ҳәа иашьаԥкит. Агәаҵәа зызҭаз аԥсуа хаҵа дрыламкьысӡеит.

Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра ашьҭахь, Руслан Москва аспирантураҿы иҵара иациҵарц иҽазикуеит, аха аҵыхәтәантәи акурс аԥара ахшәаатәхеит. Арԥыс имаз аԥара еиҟәырҷҷаны амҩа данықәла, адәыӷба дышҭатәаз адефолт ҟалеит, икапеиқәа имыхәо данаанха, иҵара ныжьны Аԥсныҟа дхынҳәит. Аамҭак ашьҭахь, Ҟабарда-Балкариа, аҳҭнықалақь Нальчик Бербеков ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә Университет аҿы, аетнологиа ахырхарҭала адиссертациа ихьчоит.

© Foto / предоставил Руслан Барцыц
Руслан Барцыци, А. Соколовеи, А. Крылови Москватәи аконференциақәа руак аан.

Археолог, аетнолог Руслан Барцыц аҵыхәтәантәи 30 шықәса адгьылжрақәа мҩаԥигоит III-тәи – V-тәи ашәышықәсқәа ирыҵаркуа Лӡаатәи ажәытә уахәама аҵакыраҟны. Араҟа иара аԥсыжырҭақәа рнаҩс иԥыхьашәеит ахьи араӡни ирылху амаҭәахәқәа рацәаӡаны. Лӡаатәи ауахәама аҿаԥхьа археологиатә ԥшаарақәа сынтәатәи ашықәс азы мҽхакы ҭбаала ирыциҵарц игәиҭоуп аҭоурыхҭҵааҩ.

Руслан Барцыц иԥсҭазаара ицеиҩылшоит, Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьраан Москвантәи иааз арратә журналист Анна Броидо. Дара драаӡоит аԥа Лаша. Арԥыс дыстудентуп, аҵара иҵоит Москва.

© Foto / предоставил Руслан Барцыц
Анна Броидои Лаша Барцыци

Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьраан Руслан Барцыц иԥсадгьыл аҿаԥхьа иибаз аџьабаазы ианашьоуп Леон иорден, иԥшәмаԥҳәыс "Агәымшәаразы" амедал. Иазгәаҭатәуп лара акыр шықәса Владислав Арӡынба иабжьгаҩс дшыҟаз.

Аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Барцыц дравторуп амонографиатәи анаукатәи усумҭақәа жәпакы.

 

350

Бжьаниа Аҟәатәи аҳаиртә баӷәаза аусура алагара аҿҳәарақәа дрылацәажәеит

2
(ирҿыцуп 16:01 28.01.2021)
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа Аԥсуа телехәаԥшра аинтервиу анеиҭоз дазааҭгылеит Аҟәатәи аҳаирбаӷәаза аусура алагара аҿҳәара азҵаарагьы.

АҞӘА, ажьырныҳәа 28 – Sputnik. Аԥсназы акрызҵазкуа акәны иҟоуп Аҟәатәи аҳаирбаӷәаза аусура алагара, иара 2024 шықәса иахымгакәа аусура иалагап ҳәагьы ҳгәыӷуеит, абри атәы иҳәеит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа Аԥсуа телехәаԥшра аинтервиу анеиҭоз.

"Ҩымчыбжь рахь знык Урыстәыла атранспорт аминистрраҿы аилацәажәара мҩаԥысуеит. Аԥсныҟа изныкымкәа аҟазауаа аахьеит. Иаахьеит аинвесторцәагьы. Апроект аусура иалагоит. Зықьҩык иреиҵамкәа аусурҭа ҭыԥқәа роуеит", - иҳәеит ахада.

Бжьаниа иҳәеит ари аҩыза азҵаара мышкала иуӡбо шакәым.

"Аиҳабыра рҿаԥхьа аусдҵа ықәыргылахоит. Иара ҵоураны аӡбра аиҳабырагьы ирлахьынҵахоит. 2024 шықәсанӡа аус аҭыԥ ианықәҵамха ҳкабинетқәа ҳазрыҩнатәозеи", - азгәеиҭеит иара.

2019 шықәсазы Владислав Арӡынба ихьӡ зху жәларбжьаратәи аҳаирбаӷәаза "Аҟәа" жәларбжьаратә анбантә код аиуит. Иара убасгьы иара аицтәаратә баӷәаза астатус аиуит. Уи иазыԥхьагәанаҭоит аграждантәи аҳәынҭқарратәи (арратә, аҳазалхратә, аҳәынҭқарратә маҵзура мҩаԥызго аҽа хкык) авиациа абаӷәазаҿ реицыҟазаара.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

2
Атемақәа:
Аҟәатәи аҳаирбаӷәаза