Анцәа иаҳзааиго зегьы бзиоуп: агәыргьын шықәс иннажьыз ашьҭақәа

11
Иҳаҩсыз 2020-тәи ашықәс шыуадаҩызгьы, хәарҭарас иалазгьы ыҟан. Sputnik Аԥсны аколумнист, арубрика "Жәлар рдоуҳа" азы анҵамҭақәа равтор Есма Ҭодуаԥҳа илгәалалыршәоит уи лшарақәас илнаҭаз ртәы.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Асы улаԥала уаннеиуа ушьҭақәа шаннаҵо еиԥш ҳазнысуа аамҭагьы ҳашьҭақәа ааннажьуеит. 2020-тәи ашықәс аӡәгьы изы имариамызт. Адунеи иахыҵәаз агәыргьын чмазара аԥсуа жәларгьы иаҳнымԥшыр амуит. Аха ишырҳәо еиԥш: "Анцәа иузааиго зегьы бзиоуп", "Агәыргьын" иаратәы ҟанаҵоит, ҳара уи иаҳзаанаго аиҭакрақәа ҳаҽрықәыршәаны анхашьа ҳҵалароуп.

Хаҭала сара сзы ари ашықәс ҿыц аҵараҵара исзаҩызахеит. Еиуеиԥшым аҵара-ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа онлаин аформат ахь иахьыиасыз иабзоураны сара исоуит алшара еицырдыруа Урыстәыла аҵарауаа дуқәа, афольклористцәа: Сергеи Неклиудов, Иури Бериозкин, Светлана Адоньева, Александра Архипова рлекциатә курсқәа рзыӡырҩразы. Иара убас схаҭагьы сҽаласырхәит Аԥсны еиԥш, Аԥсны анҭыҵ имҩаԥысуаз Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциақәа.

Аԥсны анҭыҵ схы зласырхәыз аконференциақәа рхыԥхьаӡара ааба рҟынӡа инаӡоит 2020-тәи ашықәс азы. Географиала урҭ ирымҽхаркуеит абарҭ ақалақьқәа: Москва, Петрозаводск (Карелиа), Улиановск, Пермь, Даӷьсҭан. Ҳәарада, агәыргьын аҟынӡатәи аамҭаан шықәсык аҩнуҵҟа асҟаџьара аҽалархәра сылшарымызт. Убри аҟнытә "агәыргьын" сара исзыбзиахеит ҳәа сҳәар сылшоит.

Sputnik Аԥсны аҟны сматериалқәа ранҵаразы аинформациа аизгараҿгьы иара убас ацхыраара сызҭаз ракәхеит дара саԥхьаҩцәа рхаҭақәа. Урҭ иҭабуп ҳәа расҳәарц сҭахуп ари аҭагылазаашьа схы иархәаны. Сматериалқәа ианысҵоз сажәабжьҳәаҩцәа дара рҭынхацәа иҭыхны, ма рыбжьы анҵаны исзаарышьҭуан. Урҭ ирылан дара рхала исыдыргалоз атемақәагьы. "Агәыргьын" еиҳагьы агәра снаргеит сызҿу аус зҭаху шыҟоу, хәарҭара ззалоу шмаҷым – сара сзы ихадароу уи ауп.

Ари аҭагылазаашьа иара убас иснарбеит Аԥсны аинтернет-фольклор аҿиара шамоу. Иаҳҳәозар, аинтернеттә еимадара иалҵшәахеит Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо имҩаԥыргаз аҿкы чымазара аҟынтәи ахныҳәара.

Игәоуҭоит асоциалтә каҭақәа рҿы аҿиара змоу жәлар рҳәамҭақәа ҿыц хырхарҭала рцәыргара. Аиҳарак ицәырҵуа аполитикатә лафқәа роуп, иара убас аҿаԥыц ажәабжьқәеи, уҳәансҳәанқәеи, урҭ ихадырҭәаауеит афото-, авидеоматериалқәа.

Иазгәаҭатәуп афольклор аинтернет аҿгьы адәынтәи аизгараан еиԥш иамоуп авариантқәеи аверсиақәеи, ажәабжьқәа "аиҩызцәа" инеимда-ааимдо иааргоит, аханатә авторс иамазгьы дацәыӡуеит, зегьы ирзеиԥшхоит, ирылаҵәоит. Уадаҩрас ицәырҵуа аинтернет-фольклор аизгараан – араҟа аԥсшәа маҷуп, аха аԥсуа ҵакы еиқәырхоуп.

Уажәшьҭа ҳашьҭахьҟа инҳажьуа ашықәс излаҳнарбо ала, аҿыц аамҭахьы шьаҿа дук аҟаҵаразы амҩа ҳааины ҳангылоуп. Ари аамҭа ҽаԥарак ала ԥхьаҟа узго акоуп. Ахәыҷы ихәыҷраҟынтәи иеизҳарахь даныиасуа "ахыԥаратә" аамҭак данҭагылоу еиԥш (усҟан имҩа ақәҵашьа узақәшәар, дманшәалахоит, узақәымшәар – дуцәҟьалоит), убасҵәҟьа аамҭахҵәахак аҟынтәи даҽа аамҭахҵәахак ахь аиасразы "ахыԥаратә" етапк ҳҭагылоуп. Уи ҳшахысра зыбзоуроу ҳара ҳауп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

11

Аламыс азышәаҳәаҩ: Миха Лакрба диижьҭеи 120 шықәса ҵит

52
(ирҿыцуп 17:17 19.01.2021)
Ажьырныҳәа 19 рзы 120 шықәса ҵит диижьҭеи Аԥсуа милаҭтә драматургиа ашьаҭа зкыз Миха Лакрба. Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" иацҵо, апоет Анатоли Лагәлаа ианҵамҭа арҿиаҩы игәалашәара иазкуп.

"Иҟоуп убас аԥсыуа ажәак - Аламыс ҳәа. Даара акыр аҵанакуеит, даараӡагьы акыр аанагоит аԥсуа ихы-игәаҿы уи ажәа кьаҿ… "Аламыс" ҳәа аԥсуаа зыӡбахә рымоу ажәа ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру жәлар рҳәамҭақәа, ражәақәа".

Миха Лакрба

Аԥсуа литература ауасхыршьҭаҵаҩ Дырмит Иасыф-иԥа Гәлиа аӷьараҳәа иааивагылаз алитераторцәа қәыԥшқәа раԥхьа дгылан ашәҟәыҩҩы Миха Лакрба. Уи данҩыҵшәа инаркны иаразнак ибызшәа агьама икит, ижәлар иреиӷьӡаз рфольклор "аԥсы" шҭаз дахьӡеит, алитературатә ԥсҭазаарахь аиагара дашьҭалеит. Усҟан уи ирҿиамҭақәа рышьаҭа зықәиргылоз, ибаӷьаӡа уасхыр ӷәӷәак злаҟамыз ала, игәы камыжькәа, иҟаз иҽанраалан, ихатәы мҩа ылхны дцалар акәын… Зегь раԥхьаӡа иргылан, даара ишыуадаҩызгьы, ибаҩхатәра ҿымцәаарц азыҳәан, уи иақәнагоз, ашьеи-адеи еизырсуаз аҵара бзиа иҵар акәын, иреиӷьӡаз адунеитә классикатә литература аҳракыраҿ иҟаз адуқәа зегьы илаԥш рхигар акәын, иҩныҵҟатәи иԥсҭазаара иазааигәаитәыр акәын…

Аҵарауаҩ ду Шалуа Иналиԥа излаигәалаиршәо ала, Миха дук мырҵыкәа иаб Аҳмаҭ даныԥсы ашьҭахь, уи иан лыҷкәынцәа рааӡара лылымшо даналага, иара Михеи иашьеиҳаб Ваниеи Аҟәа иааганы Ашьхарыуаа рышкол аҿы аказенҵара (апансион) иалҭеит, аԥсуаа егьырҭ аӡәырҩы реиԥш, иаргьы дааӡаны ишьапы дықәзыргылаз, абри ашкол иазикит ашәҟәыҩҩы иновеллақәа ҩба: "Раԥхьатәи ашәҟәы" нас "Асалам наӡа" Уи даналга, Миха Аҟәатәи ареалтә учильишьче дҭалеит.

Убри нахыс Миха Лакрба алитература агьама икуа далагеит, ирацәаны дрыԥхьоит ашәҟәыҩҩцәа дуқәа рырҿиамҭақәа. Аизарақәа рҿы дықәгыланы дцәажәоит, ажәахә бзиақәа ҟаиҵоит. Иара убри инаркны иҽазикуеит аҩрагьы. Зны еиҳа ажәеинраалақәеи апублицстикатә-патриоттә статиақәеи иҩуан. Раԥхьаӡатәи иԥышәақәа ркьыԥхьуан агазеҭ "Аԥсны" адаҟьақәа рҿы.

Раԥхьаӡа Миха Лакрба алитературатә гәыбылра изыркыз ирҵаҩцәа: Дырмит Гәылиеи, Самсон Ҷанбеи, Виқтор Стражиови, Иван Запорожскии роуп. Ҷыдала Дырмит инапхгареи, иусуреи, иҩымҭақәеи акыр рылшеит Лакрба иааӡараҿы. Иаргьы уи ихашҭӡомызт. "Бзиа дызбоит Дырмит", - иҳәон лассы-лассы.

© Foto / предоставил Анатолием Лагулаа
Миха Лакрба

Ҳара ибзиан иаадыруеит ақырҭуа меншевикцәа Аԥсны иахаԥаны ианыҟаз 1917-1921 шықәсқәа рзы, даара ахаԥсыра бааԥс ддырбон аԥсуаа. Ажәлар рхаҭарнакцәа иреиӷьыз зегьы ари хьаас ирыман, иахьынӡарылшоз маӡа-аргама иаҿагыланы иқәԥон.

Ашәҟәыҩҩы Миха Лакрба иакәзаргьы ари аамҭа цәгьа иара ишилшоз даҿагылон, ҩнуҵҟала дбылуан, ижәлар рҟынӡа инаигарц ииҭахыз ирмаананы, амала дара еилыркаартә жәеинраалала инаигон. Иаҳгәалаҳаршәап, "Д. Гәлиа иахь", "Аԥсадгьыл", "Абахҭаҿы" иажәеинраалақәа, истатиақәа. Усҟан уи игәы иҭаҵәҟьаз аҳәара гәаӷьыуацәан азы, Лакрба аполитикатә гәрамгара бааԥс иҟаз дацәшәаны, иҩымҭақәа "аԥсуа" ҳәа аԥсевдоним рыҵаиҩуан. Убас ихьӡ рҩашьаны иаҵаҩуп 1920 шықәсазы "Аԥсны" ианылаз ажәамаана "Аӡыцәеи, аԥсыӡи, ауаҩи." Иаагап ажәеинраала шеибгоу абраҟа.

Аӡыцәа ӡысуа ишнеиуаз,

Ԥсыӡ дук акит.

Аԥсыӡ шьарда мыцхәы иԥаҭԥаҭит,

Даара цәгьаӡа аҽашәеит.

Аха амалаӡа иааԥсеит,

Аӡыцәа иахәхеит.

Уи аамҭазы даахықәгылт,

Наҟтәи иааиуаз аӡхықә аӡәы.

Аӡыцәа иауз лабҿаба ианиба,

Ииҳәара изымдыруа даанхеит.

Иаԥхьаҟа аҟәараҿы ԥсыӡ хәыҷык,

Иаацәырҟьаны ус аҳәеит:

- Ҳара ҳгәаҟра ҳазмырҳәауа убри ауп,

Аӡы аҵаҟа- аӡы ҳҿаҵәоит.

Аӡ хыхь- иаразнак ҳаԥсуеит…

- Еҳ, - иҳәеит уи ауаҩы, -

Даара шәрыцҳауп шәарҭ аԥсыӡжәла,

Шәгәы иҭоу шәҿы ишәзарҳәауам,

Шәаӷацәа ишырҭаху ишәылахәмаруеит,

Шәара шәеиԥш игәаҟуа,

Аԥсыӡ уаҟәыҵ, жәларык здыруеит…

Ари аҩыза ажәеинраала усҟантәи аамҭазы акьыԥхьра даара игәаӷьыуацәан, зынӡа иаармариан уақәдырӡуан. Аха Миха ижәлар рҟынӡа инеир иҭахын ирзыԥшыз ашәарҭара, убри азы, еиуеиԥшымыз алитературатә жанрқәа ихы иаирхәон…

Ашәҟәыҩҩы илаԥш ҳәаа ирҭбаауан, иԥсадгьыл ахь ихьеирыԥшыр иҭахын акыр зылшоз, зажәа акраанагоз аурыс интеллигенциа. 1934 шықәсазы М.Лакрба Асоветтә шәҟәыҩҩцәа Актәи Реизара Ду аҟны дыҟан, дазыӡҩруан, иԥсы ҭанаҵгьы ихашҭӡомызт А.М.Горки усҟан иҟаиҵаз ажәахә. Иара уа, Москва дшыҟаз, СССР Ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь дрыдыркылоит, арекомендациа ирҭоит В.Шкловскии, Г.Мдивани, М.Залкаи ( аинрал Лукач). Уи ауаа рҳаны иман, даара еиҩызцәа дуқәан акиносценарист бзиа Кл. Минци иареи, акырынтә Аԥсныҟа еицаахьан, акинофильм "Адгьыли аџьанаҭи" азы акиносценариа еицырҩуан.

Урҭ ашықәсқәа рзы иҩит даҽа жәеинраала ссиркгьы- "Д. Гәылиа уахь." Иҟалап ари ажәеинраала иацназгоз усҟан ҳлитератураҿы даара имаҷызҭгьы. Избанзар, ашәҟәыҩҩы ибон Д. Гәылиа иҵакы ҳаԥсуа жәлар рыԥсҭазаараҿы, уи иҭахын усҟан зхы ҩышьҭызхыз ҳаинтеллигенциа зегьы реиԥш, ҷышәрак здыруаз зегьы деицгәарҭар, ивагылар, иџьабаа ицеиҩыршар… Иааҳгап уи ажәеинраала ссир ацыԥҵәаха:

Аԥсны ала хҩоуп, алымҳа дагәоуп,

Лашарак зааиуам, илашьцоуп.

Иазылухт амҩа, маҷӡак угуп,

Лашара иааиша рацәаӡоуп…

Уԥшишь! Иубома амра гылоит,

Уажәнатә ицәывҵыҷҷоит иара!..

Убас хәыҷы-хәыҷла иҿыхоит,

Ҳара ҳазҽеихар, ҳ-Аԥсынра!..

Уаӡәуп ихнымҳәкәа ус инеиуа,

Макьана иҳамоу хырҽхәарас,

Уажәа ауп еҵәас иаҳзышеишеиуа,

Уажәа ауп иҳамоу гәыӷырҭас…

Ари ажәеинрааала усҟан иаразнак Аԥсны зегь ирылаҵәеит. Изныз агазеҭ ажәлар ахьааизоз ҷышәрак здыруаз ауаа ирзрыԥхьон, аӡәыр ҳаиқәирхозар, аӡәыр ҳаимырӡуазар, Дырмит иакәхоит, рҳ́әон!..

Ашәҟәыҩҩы М.Лакырба иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, даныԥсышаз аламҭалаз, деиҭазыхынҳәит Дырмит ду ихьӡ, уи иԥсҭазаара ҳмилаҭ зегьы реиԥш, дара ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рзгьы иаанагоз:

© Sputnik / Томас Тхайцук
Миха Лакрба

"Д.Гәлиа еснагь ҳара иҳабжьигон аҵара ҳҵаларц, ҳдырра иазҳарҳаларц, ҳажәлар ҳрыхәарҭаны ҳҟаларц. Иаҳирҵон ҳара аԥсуа бызшәа, уи иурокқәа ракәын ҳара зегьы иреиӷьаҳшьоз. Ашәҟәыԥхьареи алитературеи рыбзиабара ҳалаирҵәон. Ҳхатә ҩымҭақәа рзы атемақәа ҳаиҭон. Аклассикатә ҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа аԥсышәала еиҭаагон. Аԥсуа жәлар рашәақәа ирылхны аинсцинировкақәа ҟаҳҵон, нас иқәҳаргылон урҭ иара иеиҿикааз агәыԥ аҿы…"

М.Лакрба хыԥхьаӡарала имҷӡоу иажәеинраала ссирқәа иреиуоуп илирикатә жәеинраала "Абахҭаҿ". Ари ажәеинраалаҿ иаарыԥшу алирикатә фырхаҵа итрагедиа анаҩысгьы, усҟантәи аамҭаз, акыр игәаӷьыуацәаз, азеиԥштә символикагьы аҵубаауеит.

Изури, исҳәари, амчыда?

Адунеи шәҭит, ааԥынроуп.

Агәырӷьара салыхәдоуп, амыжда,

Сбахҭаҿ енагь илашьцоуп…

Сықәлацәа ааԥын еигәырӷьоит,

Амшаԥ иаԥылоит хара,

Аамҭа иалачоит, еиҽырбоит,

Гәыӷрада сыӡӡеит сара.

Асаби, кыка зыгхаз еиԥш,

Сымала сҵәуо сҭатәоуп.

Изури, исҳәари, ахәаша,

Сбахҭаҿы енагь илашьцоуп.

Ԥсы зхоугьы, ԥсы зхамгьы ирықәыԥхо,

Амра зегь ҳзыҳәан ишеит.

Цәывҵа лашаракгьы саҭәамхо,

Амра ду са исыԥхеит…

Шәхаан шәшыԥсыхрагьы жәдыруазар,

Сҽыхәа шәкәадыр, исзаажәга.

Адунеи шәымала ишәымамзар,

Соушәыжь, лашарак сшәырба.

Аҵарауаҩ Ш. Инал иԥа излазгәеиҭо ала, ажәеинраалақәа уи иҵегьы ирацәаны имҩыкәа дыҟам, аха апоезиаҿы игәаԥхарақәа зларацәаз ала, апоезиатә гьама бзиа злаимаз ала, ииҩыз даараӡа игәы азҭамзар, ауаа рахь ицәыригаӡомызт, иаԥсам ҳәа уаҩы имырбаӡакәа, иԥыжәжәаны икаиԥсон. "Изҩит ҳәа сгәы иамыхәаз сеигӡом, сгәы дууп уи азы",- иҳәоит иара.

М.Лакрба даара акыр илшеит, иуҳәар ауеит ашьапы икит ҳәа аԥсуа милаҭтә драматургиа. 1940 шықәсазы уи иҩуеит акомедиа "Гечаа рҵыхәтәа", адырҩашықәсан "Сабыда игәаҩара." Иара убри ашықәсазы қәҿиарала иқәдыргылеит урҭ аҩбагьы Аҟәатәи аԥсуа театр асценаҿы.

Аџьынџьтәылатә Еибашьра Дуӡӡа ианалага, М. Лакрба шәымҭакгьы даанымхакәа иара ихатәгәаԥхарала даҳәаны дцоит еибашьра. Зқьи жәшәи ҩнҩеижәи акы шықәса ииун мзазы, зны аибашьратә трибунал аҿы аус иуан, нас адивизиатә газеҭ "На штурм врага" аредакциаҿы дыҟан, ақалақь-фырхаҵа Севастопль ахьчараҿы амца қьоуқьад далагылан. Аибашьраҿы уи ихигаз ҳәашьак амам, аха ианеилга, ихәрақәа шыӷәӷәазгьы, иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. Уимоу, зныкгьы аӷа инапаҵаҟа днеихьан, ддырбаандаҩхьан, аха иҩызцәеи иареи хаҵарыла ибналан ирыцәцеит.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Книги Михи Лакрба

Аибашьра анеилга ашьҭахь, аԥсҭазааратә ԥышәа ду имаз ихы иархәаны, ҩнапыкла ашәҟәҩыра далагеит. Аха ҩышықәсаҟа ааҵуаны, зқьи жәшәи ҩнҩеижәи бжьба шықәсазы, ииуль хәба рзы, харада ахара иқәҵаны, дыкны дҭаркит, Воркута ахгара иқәырҵеит. Иара убраҟагьы, арыцҳара сақәшәеит ҳәа игәы камыжькәа, аҩра даҿын. Аҵыхәтәан, егьшихарамыз анеилыркаа, аребилитациа изыруит, иԥсадгьылахь дхынҳәит, 1955 шықәса рзы.

Ашәҟәыҩҩы аамҭа рацәаны ицәыӡит, игәамбзеирақәа дыркит, аха аԥсҭазааратә ԥышәа рацәаны иоуит. Уи инеиԥынкыланы аусура даналага, 1955 шықәса рынахыс ауп. Адунеи дадыруа дҟазҵаз иновеллақәа анаԥиҵаз, жәашықәса рыҩныҵҟа ауп, зқьи жәшәи ҩынҩеижәи жәохәи, зқьи жәшәи хнҩеижәи фба шықәсеи рыҩныҵҟа. Арҭ ашықәсқәа рзы уи инеиԥынкыланы аус иуит, идраматә усумҭақәеи, иновеллақәеи раӷьырак зегьы аниҩыз убасҟан ауп.

Аԥсуа театр аҿы иқәдыргылеит иҭоурыхтә драма "Данаҟаи", асценариа иҩит идакументалтә фильм "Аԥсны- ишәҭыкакаҷуа тәыла ҿацәуп." Урысшәала иҭижьуеит акыр шықәса аус здиулоз иновеллақәа, 1961 шықәса рзы иҩит "Прометеи имца" ( Аламыс) ҳәа апиеса, аԥсуа театр аҭоурых иазку ашәҟә ду.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Книги Михи Лакрба

Идуу дарбан шәҟәыҩҩзаалакгьы, ихьӡ шьҭызхуа, шәҟәыҩҩык иаҳасабала ижәлар рҿы ахааназ дынзыжьуа, ҩымҭак изаанхоит… Миха Лакрба, Аԥсынгьы, уи анҭыҵгьы, ихьӡ рҳәартә, атәым бызшәақәа рахь деиҭаргартә дҟазҵаз, дышьҭызԥааз, иновеллақәа роуп. Уи урҭ аԥсышәалагьы урысшәалагьы иҩит, иҟоуп нас аԥсшәахь зеиҭагара дахьымӡаз, аха абаҩхатәра бзиаӡа змаз, Д.И.Гәлиа ихьӡ зхыу Аҳәынҭқарратә премиа алауриат Џьума Аҳәба урҭ ҟазарыла аԥсшәахь иеиҭеигеит, ирзынижьит ирымаз аколарит…

Лакрба, иара ихаҭа иҳәон еиԥш, аламыс ԥсыс ирхоуп нҵәара зықәӡам, иссиру жәлар рҳәамҭақәа, рашәақәа: "Аԥсуаа ҳмаҷуп, ҳамч арбаӷьк аҵоукыр иагоит, аха ҳаламыс ҩышә камбашь-уӷә аурхаргьы иузырҵасуам, избан акәзар, ажәаԥҟаны ишыҟоу еиԥш, еиҳагьы иӷәӷәоуп аламыс. Абри еиԥш иҟаз аламыс ауп ашәа ззиҳәоз Миха Лакрба."

Миха Лакрба адраматургиа ановеллисти деимаркуан. Аха уи идраматә ҩымҭақәа здыруа еиҳарак аԥсуа ԥхьаҩцәа роуп. Иажәабжьқәа ракәзар, урҭ рыӡбахә хара инаганы иҟоуп, бзиа ибаны ирыԥхьоит амилаҭқәа зегьы.

Ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа еиҭагоуп иара убасгьы зынӡа 27 аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рыла. Урҭ иреиоуп адунеиаҿ еицырдыруа абызшәақәа: аурыс, аерман, афранцыз, англыз, анемец, аиспан, аҭырқә, акореиа, аболгар, аполиак, авенгер, араб уҳәа убас ирацәаӡаны.

Миха Лакрба иԥсы ҭанаҵы иҩымҭақәа зегьы еидкыланы иҭыжьны ила иамбагәышьеит. 2009 шықәса рзоуп уи иҩымҭақәа зегьы х-томкны ианҭыҵыз. Актәи атом - ановеллақәа ирызкуп, аҩбатәи атом - адраматургиатә рҿиамҭақәеи, аԥсуа театр аҭоурыхи, аҵыхәтәантәи, ахԥатәи атом- ажәеинраалақәа, астатиқәа, асалам шәҟәқәа уҳәа убас егьырҭ аматериалқәа.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Миха Лакрба

Аҵыхәтәан, рацәак идуум абри сыстатиаҿы иаазгар сҭахуп Миха Лакрба иажәабжьқәа араб бызшәахь иеиҭазгаз Беируттәи алитератор Николаи Тавиль, 1959 шықәсазы Москватәи ашәҟәҭыжьырҭа "Советская литература на иностранных языках" ахьӡала иааишьҭыз ашәҟәы: "Ҳшәыҳәоит, даара ҳшәыҳәоит, францыз бызшәала иаҳзаашәышьҭырц Миха Лакрба иаԥсуа жәабжьқәа. Урҭ ажәабжьқәа даара интересс иҟаҵаны ирымоуп ҳара ҳтәыла иқәынхо, ауаажәлар рахьтә хәҭак. Араб ԥхьаҩцәеи ашәҟәыҩҩцәеи рыҟнытә асалам ҳазишәҭ иссирӡоу ановеллақәа равтор!.."

Ҳарҭ, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа, сынтәа Миха Лакрба ишихәҭоу, Аԥсны зегьы аҵанакуа 120 шықәса ихыҵра ииубилеи ҳзымҩаԥгаӡом адунеи зегьы аҿы иҟоу ачымазара бааԥс иахҟьаны. Аха ахааназ, дарбан ԥхьаҩызаалакгьы, Аԥсынгьы, уи анҭыҵгьы, илашаӡа игәы иҭазаауеит Миха Лакрба ихьӡ ԥшӡа, иҩымҭа хазынақәа!

52
Циала Чкадуа

Уус бзиа ианумба, узҿу зегьы башахоит: Циала Ҷкадуаԥҳа лиубилеи иазкны

55
(ирҿыцуп 15:23 18.01.2021)
Ажьырныҳәа 18, 1956 шықәса рзы диит Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа. Уи лиубилеи аҽны илызку анҵамҭа ҳадылгалоит Sputnik акорреспондент Наала Гәымԥҳа.

Наала Гәымԥҳа, Sputnik

Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа – ахореограф, Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка, зхәыҷаахыс акультура агьама зкхьаз, амузыка иазааигәаз аҭаацәа дрылиааит, лыԥсҭазаара иашьагәыҭхартә еиԥш анырра лнаҭеит.

"Сҭаацәа ашәаҳәара-акәашара, амузыка иазааигәан цәгьала. Ахәылбыҽха ҳанынатәоз агәылацәа мҩахыҵуан ҳаҩныҟа, санду дтәаны ачамгәыр рзалырҳәон, сабду ашәа иҳәон. Сани сашьеиҳаби агитара адырҳәон, сашьеиҵби сареи акәашара бзиа иаҳбон. Абас, еснагь ашәаҳәареи акәашареи атмосфера ахьыҟаз салиааит. Сызҭаз Ԥақәашьтәи абжьаратә школ аҟны еиҿкаан ашәаҳәареи акәашареи рыкружокқәа, саргьы уа салан. Акәашара раԥхьаӡа исзырҵоз Радион Бигәаа иакәын. Уи агәыбылра ӷәӷәа сиркит", - ҳәа лхәыҷра ашықәсқәа лгәалалыршәоит Циала Иван-иԥҳа.

Аҟәатәи акультура-ҵаралашаратә ҵараиурҭа ахореографиатә ҟәша даналга, аус луан Аҳәынҭқарратә акәашаратә ансамбль "Шьараҭын" аҿы. 1980 шықәса рзы дҭалоит Москватәи Акультура аинститут, дагьалгоит 1984 шықәса рзы. Аус луан аҵаралашаратә ҵараиурҭаҿы жәлартәи аклассикатәи кәашарақәа рырҵаҩыс.

"Москватәи Акультура аинститут саналга, ирҭаххеит сааӡаҩцәа уаҟа сааныркыларц. Усҟан уа аҵара иалгоз хышықәса уаҟа аус иур акәын, мамзар иурҭаӡомызт адиплом. Едуард Бебиа иалеиҵеит арзаҳал сҵара саналгалак Аԥсныҟа сдырхынҳәырц. Ирацәаны ишсыҳәозгьы, саанымгылаӡеит, сыԥсадгьыл ахь схынҳәит", - ҳәа лҳәоит артистка.

1993 шықәса рзы ақырҭуа-аԥсуа еибашьра аамҭаз Циала Ҷкадуаԥҳа еиҿылкаааит ахәыҷтәы хореографиатә гәыԥ "Абаза". Ари агәыԥ иахылҿиааит ахәыҷтәы хореографиатә ансамбль "Абаза", анаҩс аҳәынҭқарратә статус зауз.

"Сара еснагь исҭахын, сазхьаауан абалеттә школ аԥҵара, иагьсылшеит. Аха хара имгакәан аибашьра иалагеит. Усҟан сҭаацәа сыманы Аҟәа ҳалҵны Пицунда ақалақь ахь ҳцеит. Убраҟа ахәыҷқәа ргәы мҿыӷьырц азыҳәан, аамҭагьы цәгьан, аибашьра цон, хыбрак аҟны еидкыланы акәашара дсырҵо салагеит. Ус анацәа рхәыҷқәа рыманы исыдҵаало, инеиуа иалагеит. Сыгәгьы иҭамызт коллективк аԥысҵоит ҳәа, сара сызҿыз бзиа избоз аус акәын. Аибашьра ашьҭахь Аҟәаҟа ҳанаа, аҭаацәа сыҳәеит азыҟаҵарақәа ирыцҵахарц. Убас акәашаратә гәыԥ аԥҵахеит. Раԥхьаӡатәи ҳконцерт мҩаԥысит 1994 шықәсазы, Нури Кәарҷиа напхгара зиҭоз арҿиаратә ҩны аҟны. Ансамбль ахьыӡ "Абаза" азҭаз Нури Кәарҷиа иоуп", - ҳәа гәахәарыла дазааҭгылоит Циала Чкадуаԥҳа.

Циала Чкадуаԥҳа лансамбль "Абаза" лыманы гастроль ҳасабла атәылақәа, ақалақьқәа ирацәаны дырҭаахьан. Урҭ рхыԥхьаӡараҟны иҟоуп: Урыстәыла еиуеиԥшым ақалақьқәа, Франциа, Германиа, Польша, Швециа, Финлиандиа, Чехиа уҳәа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Ансамбль "Абаза" ҵҩа змам аԥхьахәқәа ирыԥсахахьеит

"Раԥхьатәи ҳгастрольқәа 1996 шықәсазы имҩаԥган Польша. Уахь ҳцареи ҳақәгылареи аполитика цәгьа иаԥырхагахеит. Ҳҳәынҭқарра ихьыԥшым ҳәынҭқарраны иахьазхаҵамыз аҟынтә, аҳәааҟны ҳаурмыжьуа иалагеит, аԥынгылақәа ҟалеит, ақырҭцәа арзаҳал аларҵахьан ҳақәымгыларц азыҳәаны. Ари заҳаз Владислав Арӡынба ицхыраарала иаҳаулак аҳәаа ҳахыҵит. Уаҟа ҳақәгылара даара иргәаԥхеит, напеинҟьалара ҳамҩаԥыргеит. Иреиҳау адиплом ҳаԥсахеит, ари раԥхьаӡатәи иааиран ҿыц иаԥҵаз ҳансамбль азыҳәаны", - ҳәа илгәалалыршәоит Циала Чкадуаԥҳа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Ансамбль "Абаза" аҽазыҟаҵарҭа

Зегь реиҳа илхамышҭуа Циала Иван-иԥҳа лгәалашәараҿы иаанхеит 2010 шықәсазы Польша имҩаԥысуаз афестиваль.

"Аконцерттә программа сахьахәаԥшыз, Аԥсны ҳәа џьаргьы иарбаӡам. Ари цәгьа исгәамԥхеит. Амҩаԥгаҩ дааԥхьаны сиазҵааит, ус иҳәеит уаҟа "Қырҭтәыла, "Абаза" ҳәа ҳшану. Зынӡа мап скит, ус ҳара ҳшықәымгало атәы агәра дсыргеит. Анаҩс зегьы акоуп, ҳ-Аԥсны ахьӡала ауп ҳшықәгылаз. Цәгьа ргәы иахәеит ҳақәгылара, игыланы рнапы ҳзеинырҟьон. Афестиваль аркра ҳара иҳадыргалеит, афестиваль азыркуа гран-при иаԥсахаз роуп. Уи даара ҳгәы иахәеит. Ақәгылара ашьҭахь, амҩаԥгаҩ аҭамзаара шьҭаҵо иҳалҳәеит аҩбатәи аҭыԥ шакәу ҳзыԥсахаз. Уи зегьы зыхҟьаз ақырҭқәа имҩаԥыргоз аполитика акәын. Хьтәы ԥшшәыла иҟаз астатуетка, аԥшәы ргаманы иааганы иҳанаршьеит. Аха уи усҟаҟ ҳалахь еиқәнамҵеит, ҳара иаҳдыруан аиааира усгьы ҳара ҳшаԥсахаз", - ҳәа лгәалашәарақәа ҳацеиҩылшоит Ҷкадуаԥҳа.

© Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
Хьтәы ԥшшәыла иҟаз, аха Қырҭтәыла аполитика ҟьашь иахҟьаны зыԥштәы рыԥсахыз "Абаза" ианашьаз аԥхьахә

Иахьатәи аамҭазы Циала Чкадуаԥҳа гәыблыла лус дазнеиуеит, ахәыҷқәа акультура агьама дыркра дазааԥсоит, урҭ рықәҿиарақәа лара лзыҳәан акырӡа аҵанакуеит.

  • Ансамбль Абаза Шәачатәи афестиваль аҿы
    Ансамбль "Абаза" Шәачатәи афестиваль аҿы
    © Sputnik
  • Ансамбль Абаза актәи аҭыԥ ааннакылеит Геленџьик имҩаԥысуаз афестиваль Планета звезд аҟны
    Ансамбль "Абаза" актәи аҭыԥ ааннакылеит Геленџьик имҩаԥысуаз афестиваль "Планета звезд" аҟны
    © Foto / Астанда Шапковская
  • Акәашаратә ансамбль Абаза аҟазара ҭырқәтәылатәи ахәаԥшцәа аршанхеит
    Акәашаратә ансамбль "Абаза" аҟазара ҭырқәтәылатәи ахәаԥшцәа аршанхеит
    © Sputnik / Сырма Ашәԥҳа
  • Ансамбль Абаза
    © Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
  • Ансамбль Абаза Дербент ақыҭаҿы аконцерттә программа рыманы иқәгылеит
    Ансамбль "Абаза" Дербент ақыҭаҿы аконцерттә программа рыманы иқәгылеит
    © Sputnik / Сырма Ашәԥҳа
  • Ансамбль Абаза Аԥсны афестиваль аҟны
    © Foto / Предоставлено Циалой Чкадуа
1 / 6
© Sputnik
Ансамбль "Абаза" Шәачатәи афестиваль аҿы

Циала Иван-иԥҳа акәашарақәа рықәыргыларақәеи асолотә номерқәа рынагӡареи рзы акыр аконкурсқәа дырлауреатхахьеит.

Диплом. Гранд при в номинации народный танец.
© Sputnik / Томас Тхайцук
Аноминциа амилаҭтә кәашара" аҟны Гран-при аиааиразы ансамбль "Абаза" ианашьаз адиплом

Иахьа лара Аҳәынҭқарратә хәыҷтәы хореографиатә ансамбль "Абаза" асахьаркыратә напхгаҩыси акәашарақәа рышкол "Абаза" адиректорси дыҟоуп. Ари аус аҟны длывагылоуп лыԥшәма - ансамбль ахореограф хада, Аԥсны Зҽаԥсазтәыз артист Аршба Алықьса Николаи-иԥа. Лырҿиаратәи лырҵаҩратәи усуразы Циала Иван-иԥҳа Ҷкадуа илыхҵоуп Аԥсны зҽаԥсазтәыз артистка ҳәа ахьӡ.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

55

Акоронавирустә хҭыс ҿыцқәа шәкы иреиҳани даҽа ҩ-ԥсҭбараки ҟалеит Аԥсны

3
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 514-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 109-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.

АҞӘА, ажьырныҳәа 22 – Sputnik. COVID-19 зцәа иалаз ҩыџьа апациентцәа рыԥсҭазаара иалҵит Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҟны ажьырныҳәа 20 рзы ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Акоронавирустә инфекциа ззышьақәырӷәӷәаз 1938 шықәса рзы ииз ахаҵеи 1953 шықәсазы ииз аԥҳәыси рыԥсҭазаара иалҵит. Адиагноз хада - "акоронавирустә инфекциа ҿыц".

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 127-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 35-ҩык, ибжьаратәуп - 45-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 37-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-а, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 20-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 62-а апациентцәа.

Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 10984-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 8898-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 156-ҩык.

  • Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
3
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау