Сырма Ашуба

"Агәыӷра ԥхьаҟа сагоит": иҳаҩсыз ашықәс азы Сырма Ашәԥҳа лылкаақәа

30
(ирҿыцуп 15:47 17.01.2021)
Sputnik Аԥсны акорреспондент, аколумнист Сырма Ашәԥҳа иҳаҩсыз 2020-тәи ашықәс азы лхатә лкаақәа ҟалҵоит, ԥхьаҟатәи лгәыӷрақәа ҳацеиҩылшоит.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

Дарбанзаалак ауаҩы ихатә лкаақәеи иаԥхьаҟатәи ихықәкқәеи дырзымхәыцыр залшом. Хымԥада, аԥсҭазаара иацу агәыӷра аԥсы ҭоуп, есааирагьы ԥхьаҟа уагоит. Иҳаҩҳажьыз ашықәс акәзар, адунеи ахьынӡеибарку зегьы ашәшьы хнаҵеит ҳҳәар алшоит, избанзар ауаажәларра ирылаҵәаз аҿкы чымазара иара атәы ҟанамҵар алымшеит. Ирацәан аԥсҭбарақәа, иара убас ачымазара иациз ауадаҩрақәа. 

Хықәкыла иаҳхысыз ашықәс азы сырҿиаратә усура уи ианымԥшырц залымшеит. 20 шықәса инеиԥынкыланы исҳәарц сылшоит аҳәаанырцә инхо аԥсуааи сареи ҷыдала ҳаимадан ҳәа, ҳацҳамҩа гәыцәс иамаз аибабареи, аигәныҩреи, аиҭанеиааиреи ракәын. Лассы-лассы Ҭырқәтәыла ҳашьцәа  ахьынхоз аҭыԥқәа сырҭааун, избоз-исаҳауаз ахҭысқәеи, аҭоурыхтә жәабжьқәеи акыр сдыршанхон, урҭ скалам иҵхны аԥхьаҩцәа рҟынӡа иназгартә еиԥш алшара сынаҭоит аинформациатә маҵзура Sputnik Аԥсны.

Сгәы иаланы иазгәасҭоит ҵыԥх амшын-нырцәҟа сцартә еиԥш аҭагылазаашьа ахьысмоуз, уи еиҳарак мзызс иаиуз зыӡбахә сҳәаз ачымазара ауп. Аха, егьа ус акәзаргьы, зымҩа саанхар сҭахымхеит, излауаз ала Аԥсны инхоз ҳџьынџьуаа рынхарҭа ҭыԥқәа сырҭааит, срыҿцәажәеит, ааигәа ҳаибадырит, уимоу,  ҭынхацәақәак раҳасабала ҳаизыҟалеит.

Сныҟәарақәа еиҳарак ихацыркын Гәылрыԥшь араион ахь. Дранда, Маҷара, Агәыӡера аҳаблақәа рҿы инхо ҳашьцәа рхыԥхьаӡара ҟәнушьо иҟам, аҳәынҭқарра акәзар, иҷыдоу ахылаԥшра рнаҭоит, ахатә харџь ала  рынхарҭа ҩнқәа еиқәыршәаны ирыҩнарҵеит. Уи азы акыр аџьшьара ҟарҵоит ҳџьынџьуаа рхаҭақәа.

Агәыӡера аҳаблаҿы иусурҭатә ҭыԥ аҿы сара дсықәшәеит Шьамтәылантәи шықәсқәак раԥхьа зҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь наӡаӡа ихынҳәыз Шьади Баӷба. Иара дқәыԥшуп, иӡбахә алкааны изазгәасҭо, иара иқәлоу Шьамтәылантәи иааз аԥсуаа рахьтә имаҷҩуп зхатәы бызшәала аҷҷаҳәа ицәажәо, аиаша шәасҳәап, иагьысԥымлац. Акыр сыхнахит ихәыцра, иԥсадгьыл ахь имоу абзиабара, еиҳаракгьы ихатәы бызшәа дшазыҟоу, зегь рыла иҿырԥшыгоу арԥысны сгәалашәараҿы даанхеит.

Иара убас, Агәыӡера имҩаԥызгоз сусурақәа раан сара дсықәшәеит Шьамтәылантәи забдуцәа рџьынџь ахь нхара иааз аинрал-аԥырҩы Бырзаџь Маршьан. Шаҟа ҭоурыхтә хҭыс, шаҟа гәалашәарақәа дырзааҭгылазеи ҳаиҿцәажәараҟны?! Сара излеилыскааз ала, арҭ ашықәсқәа ирылагӡаны аҳәаанырцәынтәи зыԥсадгьыл ахь ихынҳәыз зыхьӡ нагоу ауаа маҷҩым, уи даара игәахәароуп ҳара ҳзы.

Иара убас, Ҭырқәтәылантәи, Нхыҵ Кавказынтәи уҳәа сзықәшәаз ҳџьынџьуаа рахьтә аӡәы ихы дахашшаауа дсымбеит. Егьа уадаҩра рымазаргьы, аӡбахә рҳәомызт, ибзианы еилыркаауеит аԥсҭазаара аҭагәҭасрақәа зегьынџьара ишыҟоу, ауаҩы данымаашьа, агәабзиара аниоу, дыззымиааиуа ус шыҟам.

Даара иԥхаӡа сгәалашәараҿы иаанхеит Нхыҵ-Кавказынтәи Аԥсны инхо абазақәа Лоуаа рҭаца абырзен ҭыԥҳа Анна Иаланчиди лыҿцәажәара. Аԥсуа ҵасқәа рныҟәгареи ахшара рааӡареи лара лзы зегь раԥхьа игылоу ҭакԥхықәраны дахәаԥшуеит. Иара убас, сара сзы инасыԥын зыӡбахә саҳахьаз, аха хаҭала исзымдыруаз Шьамтәыла инхоз, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра иалахәыз, Леон иорден занашьоу Дани Агрба иҭаацәа сахьырҭааз. Иԥшәмаԥҳәыси иареи рыхшара рнапы рыкәыршаны рыԥсадгьыл аҿы ирааӡоит, иаӡәыкны аԥсыуа хәышҭаарак аԥсы ҭарҵеит.

Иаҳхысыз ашықәс иалагӡаны сызҭааз ҳџьынџьуаа рҭаацәарақәа зегьы аӡәаӡәала рзааҭгылара сылымшаргьы, иазгәасҭоит урҭ 50 ҭаацәара ишреиҵамыз. Хымԥада, аԥхьаҟа иацысҵоит сызхьымӡаз, исзымбаз ҳашьцәа рбара, рыҿцәажәара.

2020-тәи ашықәс исзыннажьыз агәалашәарақәа маҷым. Акыр сазгәыдууп ҳџьынџьуаа инарҷыданы  еиуеиԥшым азанааҭқәа знапы рылаку ауааи сареи ҳахьеиқәшәаз, рыԥсҭазаареи рырҿиареи сахьагәыладырԥшыз.

Еиҳаракгьы агәахәара ду снаҭеит ажәытә ҭоурыхтә ҭынхақәа рымаӡа аартра маҷк иадымхаргьы иахьсылшаз. Хымԥада, уи зыбзоуроу амаҭәахәқәа ҵәахны измаз аԥшәмацәа роуп. Шаҟа иҵаулоузеи ҳҭоурых, шаҟа ирацәоузеи ҳжәытәра ҿахәра азызуа ес-ииуа ирыциуа ацәырҵрақәа. Урҭқәа зегьы абиԥарақәа реимадара ирсимволуп.

Акыр ирыцҳара дуны иҟалеит ҵыԥхтәи ашықәс иалагӡаны ихатәраз, аҭоурых иаҿахҳәагаз ауаа рыԥсҭазаара иахьалҵыз, иара убас аҿар машәырла рҭахара. Ахеиҷаҳара, аихӡыӡаара, апатуеиқәҵара аԥсуаа еснагь ирҷыдаҟазшьан.

Исҭахуп убарҭ аҟазшьа ссирқәа зегьы ҳауаҩра хнарҷарц, ҳаԥсуара ҳәаақәнаҵарц, досу инапы злаку азанааҭ ҭакԥықәрала дазнеирц.

Иаҳхысыз ашықәс азы сызхьымӡаз рацәоуп, ҳазҭалаз ашықәс азы ишԥасызхамырҭәаари?!

Жәытәаахыс аԥсуаа иныҟәырго аныҳәарақәа рылԥха ҳамаз. Досу рҭаацәарақәа рҿы агәабзиареи, аинҭәылареи ыҟаз. Ҳазҭалаз Ашықәс ҿыц зегь рыла иманшәалахааит, аизҳареи, аҿиареи, аилибакаареи ҳазшаз иҳаҭәеишьааит! Ҽааныбзиала шәнеиааит!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

30

Ауаажәларратә палата адублиаж, мамзаргьы акгьы злымҵуа аус

238
(ирҿыцуп 00:13 26.02.2021)
Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа жәабран 23 рзы Аԥсны ахада иҿы Ауаажәларратә хеилак аԥҵаразы имҩаԥгаз аизара дахцәажәо, иаалгоит Таиф Аџьба ицәаҳәақәа: "Аизара еизароуп, уанеиза – иуӡбароуп, иануӡба – инаугӡароуп, егьи зегь - барбарроуп".

Абар ицәырҵит даҽа уаажәларратә хеилакк, амала апрезидент инапаҵаҟа, аартра азҵаатәы.

Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩ Бадра Гәынба анкьа ҳара иазгәаҳҭоз Аԥсны асовет ар рымш аҽны имҩаԥигеит аилатәара "Аԥсны Ахада иҟны ауаажәларратә хеилак аԥҵара" азҵаара алацәажәаразы. Ааԥхьара рыман еиуеиԥшым апартиақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рхаҭарнакцәа. Аизараҿы иаҳбеит иахьеи уахеи иаҳбарҭоу ахаҿқәа, амчраҿы уаанӡа иҟаз, уажәтәи амчра иадгылоу, абыргцәа рхаҭаранакцәа уҳәа егьырҭ ауаажәларратә институтқәа рҿы иқәгыланы ицәажәало аӡәырҩы.

Схәыцуеит, иҳамами ҳара? Аԥсны анапхгара, Апарламент, аҭыԥантәи ахаланапхгаратә усбарҭақәа, апартиақәа жәпакы, астратегиатә ҭҵаарақәа рцентрқәа ҩба (апрезидент инапаҵа иҟоуи хазы иҟоуи), Аекономикеи азини ринститут, Абыргцәа рхеилак, Ауаажәларратә палата уҳәа, зыхкы уҭаху аиҿкаарақәа.

Апрезидент ихаҭыԥуаҩ иқәиргылеит азҵаара "Иаҳҭахума ҳара абри аиҿкаара?".

Азҵаара бзиоуп. Иаҳҭахума даҽа цәажәарҭак, аибашьра ааилгазар акоррупциеи акризиси  ҳзалымҵуазар? Избан ас зысҳәо? Хыхь еиқәысԥхьаӡаз ауаажәларратә институтқәа зегьы рыԥҟаԥҵәа иаҳәо ауп иахьатәи аилазаарагьы хықәкыс ишьҭнахуа. Цәажәара мацарала аус ҳзыӡбома?

Аԥсны ахада имоуп абжьгаҩцәа, ацхырааҩцәа, уи абжьы иҭны далырхит ауаажәларра. Аоппозициатәи иара убас амчра иадгылои апартиақәа ракәзар, урҭгьы рҿахәы рҳәоит, аха ԥхьаҟа ашьаҿақәа ыҟам. Уажәы еиҿыркаарц ргәы иҭоу ахеилак хықәкыс иамоуп рҳәеит "иактуалтәу азҵаарақәа рзы азеиԥш жәалагалақәа реиҿыбаара".

Уажәшьҭа ҳахәаԥшып абҵара 28 2006 шықәсазы Сергеи Багаԥшь атәыла ахадас даныҟаз иаԥҵаз "Ауаажәларратә палата" ахықәыкы. Уи иазку азакәан актәи ахәҭаҷ ишаҳнарбо ала, иара аԥҵоуп "ауаажәларреи амчреи реимадара ашьақәыргыларазы, иара убас, аҳәынҭқарратә политика амҩақәҵара аан ауаатәыҩса рзинқәа рыхьчара, амчра аусура ауаажәларратә хылаԥшра аҭара" уҳәа ҵҩа змам алшарақәа азыԥҵәоуп Ауаажәларратә палата ақьаад аҿы. Иалада Апалата? Азакәан 8-тәи ахәҭаҷ инақәыршәаны "13-ҩык атәыла ахада ишьақәирӷәӷәо асиа ала, 11-ҩык араионқәеи ақалақьқәеи рхаҭарнакцәа, 11-ҩык аполитикатә партиақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рхаҭарнакцәа".

Сазҵаауеит, абас иҟоу аиҿкаара анҳамоу ҳазҵаатәқәа заҳзымыӡбазеи?! Жәохә шықәса зхыҵуа Ауаажәларратә палата маҷ зҵаатәы шьҭнаххьоума?! Анаркоманиа, акоррупциа, амҩатә машәырқәа, адәныҟатәи аполитика, Галтәи азҵаатәқәа уҳәа ҵҩа рымам уаҟа имҩаԥысуаз, зны-зынла аӷьалпал зцыз аицәажәарақәа, алкаақәа. Иарбан мчу иахаҵгылаз Апалата ишьҭнахыз азҵаатәқәа? 2016 шықәсазы Апалата уаанӡатәи ахада Нателла Акаба илҳәахьан "амчра ҳара ҳлагалақәа, ҳабжьгарақәа хырҩа азыруеит, иҟаҵатәугьы сыздыруам" ҳәа.

Сазҵаауеит, изаҳҭахузеи ҳара Ауаажәларратә палата адублиаж апрезидент инапаҵаҟа? Баша ацәажәаразы? Избан иҳамоу аинститут аус аруны, урҭ ирыхәшьадуа амчра захамыҵгылара?

Иахьа излацәажәо аиҿкаара аԥеиԥш азы ахҳәаа сиҭарц ҭелла сыҽимаздеит уи аизара иалахәыз  ихьыԥшым, икоммерциатәым Асоциал-економикатә ҭҵаарақәа рцентр аиҳабы Олег Дамениа. Уи исҭеит азҵаара, храс иалоузеи ахада инапаҵаҟа даҽа цәажәарҭак аартра ҳәа.

"Ахада ҳицхраарц ҳҭахызар, мамзаргьы ажәлар ҳрыцхраарц ҳҭахызар, ари ахеилак акгьы ҳнаҭаӡом. Уи аҩыза ахеилак ԥыхьагьы иҟан, уи ахеилак иҟанаҵаз ҳәа аӡәымзар аӡәы акгьы издырӡом", - иҳәеит афилософ.

Иара игәаанагарала, уажәтәи асоветгьы ԥахьатәи аԥеиԥш азыԥшуп. Дамениа игәаанагарала, иаԥырҵозар, "иаҭахуп аус зуа агәыԥқәа, еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла". Ари азы ахыцқәа аартуа, Дамениа иҳәеит асоциалтә, аекономикатә уҳәа "ипрофессионалтәу ахырхарҭақәа змоу, Владимир Путин ишимоу еиԥш, аексперттә гәыԥқәа аԥҵатәуп". Хырхарҭа рацәала аус зуа аҳәынқарратә усбарҭақәа анҳамоу, абарҭ ахеилакқәа рыҟазааразы астратег Дамениа "ахеилак ачынуаа аларҵаргьы, еиҳарак аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, акультура аусуҩцәа, насгьы  абри аполитикатә кониунктура иахьыԥшым ауаа алагалатәуп" ҳәа алкаа ҟаиҵоит аҵарауаҩ. 

Ауаажәларратә палата иахьатәи ахада Гәыли Кьычԥҳа абри азҵааразы санлыдҵаала исалҳәеит, апалатаҿы ишыҟоу еиуеиԥшым ахырхарҭақәа змоу акомитетқәа, урҭ реизараҿы иҟарҵо алкаақәа лассы-лассы Аԥсны аиҳабыра ишрыдыргало, аха "ираҳаӡом" ҳәа азгәалҭеит лара, лаԥхьа апалата иахагылаз ишылҳәахьаз еиԥшҵәҟьа. Ус акәзаргьы, "апалата абжьгаратә ҟазшьоуп иамоу, издыруада, уи аилазаара атәыла ахада инапаҵаҟа иҟалар, ирҳәо еиҳа ираҳар" ҳәа деигәыӷуеит Кьычԥҳа.

Досу иара игәаанагара имоуп, аха сара оптимизм дук сзаҵбаауам ахада инапаҵаҟа еиҿыркаарц ргәы иҭоу аилазаара. Таиф Аџьба аурыс поет Владимир Маиаковски иажәеинраала "Прозаседавшиеся" епиграфс иаҭаны иҩит "Ирҳәази исҳәази". Уаҟа иаҳԥылоит абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа:

Нас, аамҭа цеитеи, сҳәеит.

Иҵуазеи, кырҵуеитеи, сҳәеит.

Ирҳәазгьы рҳәеит, аха

Иалҵыз ҳамбеитеи, сҳәеит…

Апоет ари ажәеинраала азикит ҵыхәаԥҵәарада усҟантәи апартиа еиҿнакаауаз ацәажәарақәа, ақәгыларақәа. Аҵыхәтәаны апоет иажәеинраала хиркәшоит абас:

Аизара еизароуп,

Уанеиза – иуӡбароуп,

Иануӡба – инаугӡароуп,

Егьи зегь - барбарроуп, сҳәеит…

Абасшәа сазыҟоуп иахьа ахада инапаҵаҟа иаԥшьгоу даҽа уаажәларратә хеилакк азхәыцра. Ус баша, аҽраԥшразы еиҿаҳамкаауазар, иҳамоу Апалата ҳхы иархәаны, ҳтәылазы хра злоу азҵаатәқәа рзы, аилацәажәара ҟаҵаны амчра рыдгалара ҳалагар еиҳа еиӷьушәа снарбоит.

P.S. Абраҟа иазгәасҭароуп даҽакгьы. Рацәак аԥшра аҭахымхеит. Аԥсны аоппозициатә еиҿкаарақәа еицҿакны аҳәамҭа ҟарҵеит, ахада инапаҵаҟа аартра ргәы иҭоу аилазаара аринахыс ахалархәра иаԥсаны ишырымԥхьаӡо азы. Аҳәамҭа иҟарҵаз ҵаҵӷәыс иамоуп "Аԥсуа телехәаԥшрала иддырбаз арепортаж аҿы дара рхаҭарнакцәа рықәгыларақәа еицакны иахьаарԥшыз, иахьатәи аиҳабыра ацензура  ателехәаԥшраҿы ахы иахьанархәо, уаанӡа уи иаҿагыланы ишықәгылозгьы".

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

238

Шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит: Алықьса Џьениа игәалашәаразы

93
Жәабран 21 рзы аԥсуа шәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа диижьҭеи 91 шықәса ҵит. Уи ирҿиаратә мҩеи иуаажәларратә усуреи ртәы дазааҭагылоит, насгьы игәалашәараҿы дшаанхаз атәы ҳзеиҭеиҳәоит апоет Анатоли Лагәлаа.

Иахьа ҳаԥсуа литератураҿы иналукааша апрозаикцәа хәҩык рхыԥхьаӡара ҳауҳәар ҳҭахуп ҳәа шьоук аасыдгылар, сара даара бзиа избо апрозаикцәа убарҭ ахәҩык рхыԥхьаӡараҿ даласҵоит Алықьса Џьениа! Избанзар, уи сара саныхәыҷыз аахыс зырҿиара сгәаԥхо, зышәҟәқәа сыхчы иаҵаҵан сыцәоз, урҭ исзаадыртуаз амаӡақәа сыԥсҭазаараҿы акырӡа исыхәаз, наҟ-наҟ иара сара схаҭа сырҿиараҿгьы анырра бзиа сызҭаз, иҵаулоу шәҟәыҩҩуп.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Алықьса Џьениа

Сара журнал "Алашараҿ" зегь раԥхьаӡа санымҩахыҵ, усҟан аабатәи акласс аҿы стәан, сҩымҭа хәыҷқәа зныз атетрад аасымхны ирыԥхьаз, иагьсыдзырҽхәалаз иара иоуп. Усҟан иара ажурнал аредактор хадас дыҟан… Урҭ ашықәсқәа ахаангьы исхашҭӡом… Саб аредакциақәа рахь симан дныҟәон, ашәҟәыҩҩцәа сыдирдыруан, избанзар, нас излеилыскааз ала, сабгьы сара сеиԥш дышхәыҷыз аҩра далагахьазаарын, аха нап идызкылоз аӡәгьы даныҟамла, хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәазаап игәаҿы апоезиа… Убри аҩыза саргьы исмыхьырц азы акәхап, салагашьа аниба, абри ак илазар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа дызҿу дсырбар, маҷк дыргәаԥхар, издыруада акы дазкылсыр ҳәа, сшыхәыҷыз аредакциақәа рахь сдәықәигалеит…

Ахаан исхашҭуам, ҳазҭаз автобус Кьалашәыр шыҟаз ианааилак, Аҟәа ианазааигәахалак, сгәы аҭыԥа-ҭыԥара ишалагоз, избанзар ашәҟәыҩҩцәа рахь анеира, аредакциақәа рахь амҩахыҵра даара сацәыԥхашьон…

Убас еиԥш иҟаз саби сареи ҳныҟәарақәа рҟынтәи иахьагьы ихааӡа исгәалашәо раԥхьа исыргылоит ашәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа иахь амҩахыҵра. Ишысҳәахьоу еиԥш, усҟан уи "Алашара" даредактор хадан, урҭ рредакциа ыҟан иахьа ибылны игылоу Ленин иашҭа иқәгылоу жә-етажк иҟоу аиҳабыра рыҩны авара, иара х-еихагылак аман. Алықьса аҩбатәи аихагылаҿ имаӡаныҟәгаҩи иареи тәан, егьырҭ аредакциа аусзуҩцәа зегьы ахԥатәи аихагылаҿ. Саби сареи ҳаныныҩнала, даара дҳаигәырӷьан аԥсшәа ҳаиҳәеит, избанзар уи иаразнак илаԥш ақәшәеит сара сарӷьа нап иакыз атетрад иаҵәа!

"Ари аҷкәын ажәеинраалақәа иҩуазар акәхап!" - дычча-ччо раԥхьа сара снапы сымихит, нас саб дхырхәан аԥсшәа ааиеиҳәан, инапгьы имихит.

"Аиеи, цәаҳәақәак иҷышәқәоит, издыруада акы иаԥсазар?!" - сабгьы ишызбоз сара сеиԥш дааԥхашьеит, анаџьалбеит, абри иеиԥш иҟоу ауаҩы иаамҭа баша ицәаҳамгандаз игәахәзар акәхап…

"Иџьаушьаша, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа зегьы аҩра жәеинраалала ҳалагеит, нас аиҳараҩык апрозахь ҳаиасит!" - Алықьса аҽыгәҽыгәҳәа дааччан, стетрад хәыҷ аасымихит. Нас ҳара ҳахьтәашаз наҳирбан, иара жәабаҟа минуҭ, стетрад хәыҷ ианыз ахы инаркны аҵыхәанӡа илаԥш ахигеит, карандашьла иахьавишьқәазгьы ҟалеит… Аҵыхәтәан, урҭ дрыԥхьан данаарылга, ихы ҩышьҭихын, саб иахь ҿааиҭит:

"Ари абаҩхатәра имоуп, уаргьы ҳаргьы ҳаицицхраароуп!" - ҳәа.

Сара, урҭ рҩыза ажәақәа ирзыԥшымыз, мҵәыжәҩада ажәҩанахь сыԥрырц акаасыгымхеит!

Нас, дызхатәаз истол аганахьшәа иақәгылаз акнопка еиқәаҵәа днақәыӷәӷәан, имаӡаныҟәгаҩ ԥҳәызба илеиҳәеит Мушьни Миқаиеи Витали Амаршьани иара иҿы илбаарц. Урҭ шәымҭақәак рыла ианылбаа, дрыҳәеит, даара смаршәа кны, сҩымҭа хәыҷқәа ирыԥхьарц, еилдыргарц, ирыцхраарц, гәаӷь хәыҷык шыҟаз агәра диргеит. Даргьы, саби сареи даара пату ҳақәҵаны, ҳаԥхьа игыланы, хыхь дара ахьтәаз аредакциа ауадахь ҳаргеит…

Убри нахыс, ашкол саналга, Аҟәатәи арҵаҩратә институт санҭала, иареи сареи еиҳагьы ирлас-ырласны ҳаиқәшәон, илаԥш ҵар схын, сҩымҭак акьыԥхь абар, иара иаразнак даԥхьон, шамахак игәаанагара самҳәакәа соуимышьҭыцызт…Иџьаушьаша, ҳара ҳабиԥара, иара ҳара акырӡа ҳашиеиҵбацәазгьы, ҳанибалак, иаразнак каҳуажәра ҳнеиԥхьон, дмыццакыкәа дҳалабжьон, даара акырынтә иҳаиҳәахьан игәы иаланы, ҳара ҳабиԥара аҵкыс, шәара бзиа шәеибабала, пату еиқәышәҵала, шәеихӡыӡаала ҳәа…

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
А.Аџьынџьал, А.Џьениа, А.Гогәуа, А.Зыхәба, Ш.Ҷкадуа, Ҷ.Џьонуа, Ц.Киут

Ахаан исхашҭӡом, ишкәакәаӡа "Волга" ҭбааҭыцәк дақәтәан, уи есымша ашьҭахьтәи абагаж ашә акӡомызт, алабыҵә авҵаҵан иман. Енвер Ажьибеи сареи иахьгылаз ҳишьҭуан, "уа аччаҳәа ишуа уаткак ҭагылоуп, иаажәгеишь, ҳазхарагьы ҳагьааинарцәажәап!" иҳәон… Ҳаргьы раԥхьаҵәҟьақәа ҳаԥхашьон, аха нас, ҳаб иҳаԥшьаҭра ҳаҵалозшәа, ҳгәырӷьаҵәа амашьын ахь ҳҿынаҳхон!

Алықьса Џьениа, ишыжәдыруа еиԥш, қәра дук нимҵӡеит, исакьаҳәымҭа дышҭагылаз машәырла дҭахеит аԥсуа-қырҭуатә еибашьра ашьҭахь… Уи ибеит аԥсуаа ҳиааира, дахаанхеит иара иабиԥареи иареи акырӡа шықәса иззыԥшыз агәырӷьара дуӡӡа - Аԥсны Ахақәиҭра! Уи хьаҳәа-ԥаҳәада инапы аҵаиҩит 130-ҩык ҳаинтеллигенциа 1977 шықәса рзы ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩ Л.И. Брежнев иахь ирҩыз "Аԥсуа шәҟәы". Убри иахҟьаны, иара ажурнал "Алашара" редактор хадас дахьыҟаз дамырхит, аха хьаасгьы имкӡеит, избанзар уи ижәлар зегьы ирусын, ирхьаан, ажәлар рус еиҳаз акгьы ыҟаӡамызт иара изы!

Алықьса Камыгә-иԥа дравторуп жәаҩа шәҟәы. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ажәабжьқәеи, аповестқәеи, ароманқәеи: "Сышьха қыҭа", "Ақалақь иаҵәа", "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Аӡы аԥсра", "Иалкаау", "Агәнаҳа уаҵамлан, сашьа", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы", "Адокументтә повестқәеи ажәабжьқәеи", "Ажәабжьқәеи аповестқәеи". Урҭ зегьы, иара акырынтә иҳәо саҳахьан, хәынтә-хәынтә ишхиҩылаахьаз, иџьабаа ӷәӷәа шрыдыз, аха зегь акоуп, зегьыҵәҟьа ракәымзаргьы, еиҭах акык-ҩбак инапы рыҵгара дшазыхиаз, игәы иҭыхоз иҵегь дирҳәар шиҭахыз…

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Алықьса Џьениа дназлоу ашәҟәыҩҩцәа Л.Н. Толстои Иаснаиа Полианаҿы иҟоу иаҳҭынрахьы амҩа иқәуп. 1974 ш.

Алықьса Аԥсни Урыстәылеи рышәҟәыҩҩцәа реидгылақәа дрылахәын, уи аҵара инарҭбаан иман, далгахьан Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет, иара убасгьы ҩышықәсатәи аҵара дахысит Москва М.Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҿы еиҿкаау Иреиҳаӡоу алитературатә курсқәа. Аус иухьан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" аҿы корреспондентс, акультура аҟәша аиҳабыс, иара убасгьы С.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә театр аҿы алитература аҟәша аиҳабыс, ажурнал "Алашара" аредактор хадас, ашәҟәҭыжьырҭа "Алашара" аиҳабыс, Аԥсны Ашәҟәы абзиабаҩцәа рхеидкыла аиҳабыс.

Ашәҟәыҩҩы иара иҩымҭақәа рнаҩсгьы есымша дрызҿлымҳан ҳаԥсуа доуҳатә культура иазааигәоу аҩымҭа дуқәа ҳбызшәала рырцәажәара, ҳаԥхьаҩцәа дырдырра, алитературатә еимадара бзиақәа реиҿкаара. Уи аԥсшәахь еиҭеигахьан аҳәаанырцәтәи ашәҟәыҩҩцәа ражәабжьқәеи рповестқәеи рацәаны. Уи еиҳарак аиҭагараз дрызҿлымҳан аурысшәахьтә, абаза бызшәахьтә, аҟабарда бызшәахьтә, ачерқьесс бызшәахьтә, ауаԥс бызшәахьтә, ақырҭ бызшәахьтә: А.Моравиа, К.Г. Паустовски, В.П. Астафев, А.Несин, Б.Х. Ҭхаицухов, А.Н. Охтов, П.Т. Мисакова, А.А. Шогенцуков, О.Ш. Иосилиани, В.М. Гоглоев уҳәа убас ирацәаҩны.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аилазаара

Ҳаԥсуа литературатә критикаҿы ашәҟәыҩҩцәа зегьыҵәҟьа ирқәашьӡам инарҭбаан рҩымҭақәа рӡыргара, рыхцәажәара, рыларҵәара. Уи аус аҿы Алықьса Џьениа анцәа илаԥш хаа ихын, избанзар уи ирҿиамҭақәа рыхцәажәара инарҵаулан имҩаԥыргахьеит иналукааша ҳакритикцәеи ҳашәҟәыҩҩцәеи: А.Аншба, С.Зыхәба, В.Бигәаа, У.Аҩӡба, М.Лашәриа, Б.Гәыргәлиа, Ш.Салаҟаиа, Р.Қапба.

Академик Ш.Салаҟаиа Алықьса Џьениа 2010 шықәса рзы "Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы" хә-томкны зҭыҵра иалагаз ишәҟәқәа раԥхьажәаҿы иазгәеиҭоит: "Алықьса Џьениа иҩымҭақәа ихадоу зеиԥш цәаҩас ирымоу - урҭ зегьы, шамахамзар, ҳазну аамҭа иахьазку ауп. Иаҳҳәап ироманқәа "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы" аԥсуа қыҭа, 1930 ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатә еибашьра дуи, уи иацааиуаз раԥхьатәи ашықәсқәеи ирыхьӡынҩылоуп.

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа

"Абна амаӡа" акәзар, Аџьынџьтәылатә еибашьра иазку раԥхьаӡатәи документалтә романуп, фырхаҵа хадасгьы иагәылагылоу Белоруссиатәи абнаршәырақәа рҿы апартизантә қәԥара напхгара азызуаз аԥсуа еибашьҩы-гәымшәа Давид Зыхәба иоуп. Ари ароман аԥҵаразы автор акыр аус рыдиулеит архивтә материалқәа, иара убасгьы, уи зныкымкәа-ҩынтәымкәа днеит, инарҭбаан диҿцәажәеит ароман афырхаҵа хада. Убри иабзоуроуп ароман ахҭыс хадақәеи ахаҿсахьа хадақәеи лакҩакрада рыгәра уго иахьыҟалаз.

Лымкаала иазгәаҭатәуп ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, 1999 шықәса рзы иҭыҵыз уи идокументалтә повестқәеи иажәабжьқәеи реизга "Рақәшәашьа рхаҵашьахеит". Ари аизга еиднакылоит ашәҟәыҩҩы аԥсҭазаараҿы иҟалаз ахҭыс иашақәаҵәҟьа шьаҭас ирыҭаны иааирыԥшыз аԥсуа-қырҭуатә еибашьраҿы имҩаԥысуаз ахҭыс гәыҭшьаагақәа".

Ашәҟәыҩҩы ишәҟәы "Иақәшәашьа ихаҵашьахеит" аԥхьажәаҿы иҩуеит: "Абраҟа зыхьӡ сымоу Џьон Ӡиӡариа ихала ибаҟа ичаԥеит. Уи иадгалатәым маҭәахә ҷыдак, ихәыцу, ихыҭҳәаау ажәак, иаҭахым арԥшӡара, арашы ахҭәалара, иазхоит иара иҟаиҵаз агәымшәара, афырхаҵара, ахьӡ-аԥша".

Алықьса Џьениа заамҭа аҿахәы зҳәаз шәҟәыҩҩуп… Уи илшеит ҳлитератураҿы уаанӡа иҟаз атрадициа дуқәа рықәныҟәара, рыцҵара, аԥхьаҩ ахара ирԥшра, ирхәыцра, иргәырҩара, иргәырӷьара. Иҟалап, иаџьал ас ианакәымыз ихьымӡазҭгьы, иԥышәеи, идырреи, ибаҩхатәреи иҵегь ихатәраз ҩымҭа дук ҳажәлар ирхыргаз аибашьра иазкны аԥҵара дахьӡазҭгьы… Аха, уара иуҳәо анцәа иануцимҳәо, иара анцәа ихаҭа абаҩхатәра ҟаимаҭ злаҵаны иишаз ауаагьы иаалырҟьан рымҩа ацгәеиқәаҵәа ихнаҵәоит, ирҳәаз, ирҩыз рызирхоит, уинахыс рус иацызҵогьы, абаҩхатәра рылаҵаны рцәыргара иараӡәк иоуп изылшо… Уи уаҩ дзаԥырхагахаӡом, избанзар, уи иара Анцәа ихаҭа иусуп, досу иара иҳәаақәа идыруеит, дызхымԥо, дызҵымԥо…

Ҳара дҳаман ашәҟәыҩҩы ду, уи лахьынҵас анцәа дҳаиҭеит, ҳара дҳацуп, ҳара егьа хара ҳцаргьы, ҳхынҳәны, ҳамҩа иара ила ҳаиҭалагароуп, ҳахьынӡааихьоу ҳхамышҭырц азы, шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит…

93

Ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Бенур Қәираиа еиҭеиҳәеит Қырҭтәылаҟа дызцаз

6
(ирҿыцуп 17:17 02.03.2021)
Аҩаша, хәажәкыра 2 рзы Аҟәа, Ахақәиҭра ашҭаҿы ауаажәларратә еиҿкаара "Аруаа" ааԥхьара ҟанаҵеит ачынуаа Қырҭтәыла рцара агәҭынчымра зызцәырҵуа зегьы еизарц азы.

АҞӘА, хәажәкыра 2 - Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Бенур Қәираиа еиҭеиҳәеит Қырҭтәылаҟа дызцаз Sputnik аинтервиу анеиҭоз.

"Сара иарбанызаалак сажәа, схымҩаԥгашьа рзы аҭакԥхықәра саҵагылар сылшоит. Сара ИАЕ "Шәқәырча", зых иақәиҭу аекономикатә зона напхгара асҭон. Қырҭтәылаҟагь ахада инапынҵала акәӡам сышцаз. Жәабран 18 рзы ахада иасҳәеит ихьӡала сцар шысҭаху, аха мап сцәикит, ицхырааҩыс сыҟанаҵы Қырҭтәылаҟа сшымцо атәгьы иҳәеит. Жәабран 19 рзы аршаҳаҭга шьҭасҵеит. Сара Қырҭтәылаҟа сцеит хатәхаҿык иҳасабала, атәылахь аинвестициақәа радыԥхьалараз. Абаӷәаза сыргылар сҭахуп, асасааирҭақәагьы. Исҭахуп ара инхо ажәлар рбеиара, Аԥсныҟа аԥара ҭазгалар сҭахуп. 1989 шықәса раахыс ахақәиҭратә қәԥара агәҭа сгылоуп, аибашьра зегь схызгеит, аибашьра ашьҭахьгьы исылшо зегь ҟасҵоит стәыла аизырҳаразы", - иҳәеит Қәираиа.

Қәираиа иҳәеит Қырҭтәылаҟа ицара агәҭынчымра зызцәырҵуа зегьы хаҭала иара иҿы инеины иҟоу шыҟоу еилыркаарц.

"Ацәажәара хзыртлаз апартиақәа сразҵаарц сҭахуп, ирымоума ҳекономика шьҭызхыша программак, ҳаҳәсеи ҳхәыҷқәеи ирыцхрааша социалтә программак. Еснагь Урыстәыла анапы ҳаныԥшылалома?" ҳәа дҵаауеит иара.

Иара иҳәеит Қырҭтәылаҟа дызцаз Урыстәыла инхо иҩыза, абизнесуаҩ дибарц шакәу.

"Сара уахь сцара иахықәкыз зых иақәиҭу аекономикатә зонаҿы аинвистициақәа аҭыԥ роурц ауп. Ара ахы иақәиҭны ахәаахәҭра мҩаԥысуазароуп, адунеитә хәаахәҭратә центр ыҟазароуп. Убри азоуп сара сзеибашьуаз", - иҳәеит Қәираиа.

Иара убри аан иазгәеиҭеит партиак дшалам, иусқәагьы апартиақәеи аиҿкаарақәеи рақәшаҳаҭра аҭахны ишимбо.

"Сара исҭахуп Аԥсны инхо зегьы бзианы инхаларц, рыбзазара еиӷьхарц, ҳхәыҷқәа аҵара бзиа роурц, ҳарҵаҩцәа аулафахә бзиа роурц", - иҳәеит иара.

Аҩаша, хәажәкыра 2 рзы Аҟәа, Аԥсны Апарламент ахь инеит ауаажәларра, аоппозициа, апартиақәа рхаҭарнакцәа ахада уаанӡатәи иабжьгаҩ иумҭа иақәыӡбарц.

6