Ақьаԥҭақәеи алахьынҵақәеи

509
(ирҿыцуп 10:16 31.01.2021)
Аԥсуаа рҿы реиҳа иџьбароу ашәирақәа иреиуоуп "Иқьаԥҭахааит унхара" анырҳәо, избанзар ақьаԥҭара иаанагоит абиԥара рықәӡаара, хылҵшьҭрада аанхара. Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа ааигәа қьаԥҭақәак дырҭааны ианылба ашьҭахь илызцәырҵыз агәҭахәыцрақәа ҳацеиҩылшоит.

Уажәтәи аамҭазы, аполитика-социалтә ԥсҭазаараҿы еиӷьхара дук злаҟам ала, схәыцрақәа рзыскыр сҭаххеит ажәытә ҭоурых иадхәалоу ахҭысқәа. Ҽаҩраҭагалани аӡын раԥхьатәи амзеи уаҩы ишимбац аԥхарра ацын, уи иабзоураны сҩыза Саида Жьиԥҳаи сареи Мрагыларатәи Аԥсны акыр ҳныҟәеит аԥсуа жәытә хыбрақәа рыԥшааразы. Сыла иабаз ҿыки бзыки иузҭагӡом. Иҟоуп иахьагьы аԥшәмацәа зху ажәытә ҩынқәеи акәасқьақәеи, аха ахыбрақәа реиҳарак қьаԥҭахахьеит.

"Иқьаԥҭахааит унхара" анырҳәо, шәира џьбароуп, избанзар ақьаԥҭара иаанагоит абиԥара рықәӡаара, хылҵшьҭрада аанхара.

Акыр сгәы еилазырҩынтыз қьаԥҭоуп аԥсуа поет, харада ахара зыдҵаны идырӡыз Леонти Лабахәуа иаб иҩны хылаԥшҩы дамамкәа, еилаҳаны, аҳәира ахыҵәаны сахьахҭыгәлаз.

© Foto / Элеонора Когония
Аԥсуа поет, харада ахара зыдҵаны идырӡыз Леонти Лабахәуа иаб иҩны

Сара иагьсыздыруамызт уи дахьааӡаз аҩны иахьагьы абаҩ еиқәханы иҟоуп ҳәа...

Ҳара иҳауит аинформациа Река ақыҭан ажәытә кәасқьа гылоуп ҳәа. Изтәыз дҳаздыруамыз, аха Бедиа ақыҭан Арчи Аршба ижәытә кәасқьеи иқьаԥҭахаз ижәлантәқәа рыҩни ҭыхны, Рекаҟа амҩа ҳақәлеит. Ҳмашьына хәыҷ, амҩа азышьҭыхуоу, иазышьҭымхуоу шаҳзымдыруазгьы ҳдәықәлеит Бедиантәи еихҵәаны Рекаҟа.

© Foto / Элеонора Когония
Елеонора Коӷониаԥҳаи Аршьа Аршбеи Арышаа рқьаԥҭа аҿаԥхьа

Ҭоуиҭадала ҳҵаа-ԥшаауа амҩа ылаҳхит, аха архәарақәа рацәан аҟынтә, амҩан иаҳԥылоз ҳшымҩақәырҵоз, иҟьаҵәыраз мардарак ҳаҿахеит. Насыԥны, ҷкәынцәақәак ҳақәшәан, даҽа мҩак ҳдырбан, Река агәаҿы ҳнеит. Анкьа ақыҭанхамҩа ачынуаҩс иҟаз, уажәы итәанчаҩу Мириан Лабахәуа иҩны ҳнанагеит. Иара дахьынхо аҿаԥхьаҵәҟьа иҟан ҳара ҳзышьҭаз ахыбра.

"Ари Леонти Лабахәуа иаб иҩноуп, абрантәи ауп 1938 шықәсазы иаргьы дахьынтәыргаз", - иҳәеит Мириан дқәыԥсычҳауа.

Ашҭа узҭамло еимиааны иҟан, арӷьара аганахь ихьыдышьшьы иҿан амандаринқәа уаркалеиуа. Ажәырҭра ҳалсны иаҳаулакгьы аҩны ҳазааигәахеит, аха Саида ишылҭахыз альбом азы иҭылхыртәгьы иҟамызт. Мириан ишҳаиҳәаз ала, асовет аамҭа аҽеиҩшамҭазы, апоет Леонти Лабахәуа иахьизҳауаз абри ахыбра Сарсаниақәак ираадырхәеит шьҭрала иззынхаз агәакьацәа. "Аибашьра ааилгазар, изтәу аԥшәма уарлашәарлоуп арахь дшымҩахыҵуа", - иҳәеит Мириан дқәыԥсычҳуа.

Бжьы ҩныҩуамызт, бжьы ҩнаҩуамызт,

Слампа аарла илашауан.

Сыгәҭыхақәа уԥсшьа ҳәа рҳәомызт,

Схәыцра мшынха еилашуан, - исаҳауашәа збон ақьаԥҭа сахьҭагьежьуаз.

Ашҭаҿы иҭагылоу ахыбра ацынҵәарахқәа иаадырԥшуеит маҷк ишьҭыхны иҟаҵоу акәасқьеи амаҵурҭеи шыҟаз. Игәынқьуашәа саҳауан ари акәасқьа зықәгылаз адгьыл. Апоет қәашьда ииаша дазхәыцуан, ииаша аԥхьаҩцәа ирызнеигон:

Са сзыргәаҟуа имцабз-қьоуқьадха

Исыцроуп – ицәарцгьы ҟалом:

Саԥхьа иқәу абарҭ ақьаадқәарҿ

Аиаша аҳәарцазы скалам…

Аҽнытәи ҳныҟәара убри ала ихыркәшан, аха сгәы ихьыухьыууа ишҭаз саанхеит иқьаԥҭахаз ахыбра иааӡаз апоет илахьынҵа. Иахьа аҳәынҭқарра лшарак ԥшааны, ари ахыбра культуратә обиектны иҟанаҵаргьы алшоит, макьана еиқәхаз абҩақәа еиҭашьақәыргыланы. Акыр иҳақхон ус иҟлазҭгьы. Иахьа уи зтәу аҩны аҭоурых усҟак дазымхәыцуазаргьы ҟалоит, аха усгьы, аҽазышәара ҟаҵазар бзиан сгәахәуеит, ақыҭа администрациа ахаҿрала.

Ҳныҟәарақәа рҿы иаҳԥылаз ақьаԥҭақәа маҷым, иҟоуп урҭ рахьтә изтәыз рҭоурых згәалашәо, иахылаԥшуа ахьыҟоу. Иҟоуп зынӡа аӡәгьы игәаламшәо аҭоурыхқәа. Игылоуп урҭ ақьаԥҭақәа анкьа аԥсҭазаара араҟа ишеилашуаз шьақәзырӷәӷәо. Даҽа ԥыҭрааамҭак ашьҭахь урҭ ахыбрақәа зынӡа аамҭа иаҵанарӡыр ауеит.

Иҳаҳауаз аҭоурыхқәа ишаадырԥшуаз ала, 37-тәи ашықәс еиқәаҵәақәа, амҳаџьырра, аибашьрақәа уҳәа рӡыблара иагаз аԥшәмацәа ирҭынхаз ақьаԥҭақәа маҷым. Урҭ ажәытә кәасқьақәа зегьы ҭоурыхк-ҭоурыхк рымоуп.

Ҳныҟәарақәа рхыркәшамҭазы ҳнанагеит рацәак зхымҵуа қьаԥҭак аҿы. Џьгьарда ақыҭа Гәырчхь аҳабла игылоуп иара. Ҳамҩанызгоз Адгәыр Багаԥшь ихаҭагьы, "Џьгьарда сшынхогьы, арахь схамлацызт, амала аԥшәма дысгәалашәоит" иҳәеит. Уи ақьаԥҭа акәша-мыкәша нхара заҵәык ауп иҟоу, иубоит уи аҳаракыра аанызмыжьыз, еихбаала инхо урҭ аԥшәмацәа рхала шракәу. Анкьа уа иқәынхоз зегьы лбаа Џьгьарда ацентр, ма ақалақь ахь ииасхьеит. Гәырчхь агәаҿы игылоуп Шҳангьери Амҷба 1880 шықәсазы иргылаз акәасқьа ссир. Ашҭа ҳанынҭала, аӡахәа быӷьҩежьқәа ахыбра архитектура хҟьаны ишыҟарҵахьоугьы, иубоит ҟазарала ишеибарку ажәытә кәасқьа. Уи ашьҭахь игылоуп амаҵурҭа. Аҩ-хыбрак акәасқьа ашьҭахьтәи абарҵа ала еиҿаԥшуеит. Уахьынаԥшааԥшуа иубоит агьама змаз, анхара бзиа избоз анхацәа шахыз анкьа зны.

© Foto / Элеонора Когония
Ақыҭа Арасаӡыхь, Амҷаа рқьаԥҭа

Анкьа закәыхзеи, ари ахыбра аҵыхәтәантәи аԥшәма Константин Амҷба идунеи аниԥсахыз 1997 шықәсазоуп. Иаалырҟьаны игәы аабааԥсхан, 65 шықәса ирҭагылаз ауаҩ нага, уи аамҭазы аҩны ицахыз иаҳәшьа ҵәыцак аӡы изнагаха дахьӡаанӡа иԥсы ааихыҵит рҳәеит дыздыруаз.

140 шықәса инареиҳаны изхыҵуа Амҷаа ркәасқьа аԥшәмацәа рҭоурых хынҭаҩынҭарыла еибаркуп, избанзар Шҳангьери иҭаацәа 1867 шықәсазтәи амҳаџьырра аамҭазы усҟан иахьынхоз Ҵабалынтәи Ҭырқәтәыла иахыргеит. Аамҭак ашьҭахь дара ирылшеит Аԥсныҟа агьежьра. Тамшь иӡхыҵын, Кәтол шыҟаз рҿынархан, уаҟа нхарҭас иалырхит, аха анаҩс иҵысыз ашыӡ чымазара аҽацәыхьчаразы аҭаацәа аҳауа еиҳа ицқьоуп, ашәарҭарагьы маҷуп ҳәа иԥхьаӡаны Џьгьарда ахахьы Гәырчхь аҳабла ҳәа иахьашьҭоу рынхара еиҿыркааит.

Шҳангьери Амҷба хҩык аԥацәеи ҩыџьа аԥҳацәеи драбын. Иԥацәа руаӡәы, Едыгьа захьӡыз иакәын ари ашҭа ду аԥшәымас иахыз анаҩсан. Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аан, Едыгьа дышмаҷмызгьы, Ԥсҳәы иҟаз асовет архәҭақәа фатәыла еиқәиршәон рҳәоит аҭаацәа рҭоурых здыруа. Едыгьа 109 шықәса ихыҵуан идунеи аниԥсахыз.

© Sputnik / Илья Питалев

Уажәшьҭа сазыхынҳәуеит зегь реиҳа сгәы ҿызкааз, Едыгьа иԥа заҵә Константин ибзиабаратә ҭоурых. Избан нас, ахылҵ дыҟазҭгьы, аҩны зкьаԥҭахазеи ҳәа схәыцуан сара. Ҳаныгьежь ашьҭахь, санашьҭаҵаа, еилыскааз маҷым.

Асовет аамҭа асакьаҳәымҭазы Едыгьа иԥа Константин ҵаралеи ԥшра сахьалеи еиҩцаны иҟаз уаҩын рҳәеит. Аҟәа амшын аԥшахәахьы иара ицәаара рбарц азы аҭыԥҳацәа цәырҵуазаарын. Дырмыхәаԥшыргьы, инаур абара иазгәаҟуаз рацәаҩын. Ԥшра-сахьалеи ҵаралеи акыр инагаз Котик зылаԥш ихыз аҭыԥҳацәа рацәаҩызаргьы, длахьынҵаданы дымҩасит.

Ажәытәуаа ирҳәалоит "аразҟы аԥырхагахара гәнаҳа дууп" ҳәа. Ҳара ҳазҭагылаз Амҷаа рашҭаҿы иҭырххьеит Фазиль Искадер иҩымҭақәа ирылхны акинофильмқәа, убас изҩыдоу сахьала еиҿкаауп, убас аԥсуа цәа аҟәнуп амҳаџьырреи, ашыӡи, Аибашьра дуи уҳәа рышьҭа зну ари ашҭа.

Анхара аиҿкаашьала иубоит араҟа анкьа ишынхоз анхаҩцәа нагақәа. Аҩны зыргылаз Шҳангьери дшәарыцаҩ бзиан, иԥсаса ҵҩа рымамызт рҳәоит ақыҭауаа. Уи иԥа Едыгьа иакәзар, Бигәаа дрымаҳәын, иаб иԥара даԥсаны дыҟан, иҷкәын Константин иакәзаргьы ус дыҟан. Котик дрылгахьан х-ҵараиурҭак: Аҟәатәи апедагогикатә ҵараиурҭа, Горьки ихьӡ зхыз Аҟәатәи арҵаҩратә, Ақыҭанхамҩатә институтқәа. 1957 шықәсазы 300-ҩык аԥснытәи аҿар дрыланы Ҟазасҭантәи ССР аҽаҩра аҭагалара (целина) далахәын , уи азы иара аҳаҭыртә дыргақәа ианаршьахьан. Анаҩс аус иуан усҟантәи апартиатә мчрақәа рыструктурақәа рҿы: ОБКОМ аинструктор, Аполитҵарадырра аконсультант, Абсоиуз адиректор уҳәа, реиқәыԥхьаӡарагьы уадаҩуп иааникылоз аҭыԥқәа. Аҵыхәтәантәи иусурҭатә ҭыԥқәа иреиуан - араионтә чаӡырҭатә ааглыхра анапхгаҩы. 

© Foto / из личного архива Мзии Амичба
Константин Амҷба Ҟазасҭантәи ССР аҽаҩра аҭагалара (целина) даналахәыз аамҭазы (1957 ш.).

Котик иан Сониа лыԥшәма Едыгьеи лареи ирхылҵит жәҩык ахшара, аха урҭ зегь рааӡара рқәашьымхеит. Хәҩык 12 шықәса рхыҵаанӡа еилкаам ачымазарақәа ирыхҟьаны ирцәыԥсгәышьеит. Дара ирааӡеит ҩыџьа аурыс хәыҷқәа. Руаӡәы Аџьынџьтәылатә еибашьра ду далахәын, уа дагьҭахеит. Сониа лыԥҳацәа хҩык аҩнра ҳәа ицахьан, шьҭрамырӡганы дызхәаԥшуаз Котик иакәын. Лыҷкәын заҵә иахь инамыцхәны илымаз абзиабареи ахыбаареи роуп рҳәоит иахьа ари аҩны ақьаԥҭара ҵаҵӷәыс иаҵоу.

Котик ибзианы дызгәалашәо саҳәшьеиҳаб Римма, усҟан атипографиаҿы корректорс аус зуаз, исалҳәеит "иеиԥш зеиԥшыз шамаха дуԥыломызт" ҳәа. Котик раԥхьаӡа игәаԥхаз аԥҳәызба даԥсыуамызт, урыстәылатәин. Ари ажәабжь ан ианлаҳа, илгәамԥхеит, лԥа заҵә ихшара ахьхьаҳәа аԥсшәа рҳәо, абхәараа нагақәа иманы, иреиӷьыз аԥсуа ԥҳәызба иҩны дыҩнанагалар лҭахымзи. Иҿалырхьит рҳәеит Сониа лыԥшӡа.

Абасала знык иразҟы дахырԥан. Аамҭа анца ашьҭахь, Котик Амҷба длеилаҳаит рҳәеит даҽа ԥсыуа ԥҳәызбак. Ларгьы бзиак лакәын, аха ан араҟагьы илгәамԥхаз ҟалеит. "Ибзианы зыла иамбо, аларнарԥшыга ныҟәызго лакәызма сԥа хазына иқәнагаз" ҟалҵан, лыҷкәын илырдырит дшақәшаҳаҭмыз.

Аамҭа цон. Аҳәара уадаҩуп, иан лажәақәа ракәу, иара агәаӷьра имамзу, аха иара игәаԥхоз дымҵадырсит.

Абасала, иҽырба-ҽырбо Аҟәа иалаз арԥыс ԥшӡа аҭаацәара даламлаӡакәа иқәра цо иалагеит. Амцхә ахшара иахь абзиабара, уи иразҟы ԥырхага аҭара акәхап иахьа Котик игәараҭа ақьаԥҭахара зыхҟьаз.

Есқьынагьы агәрагара сцәыуадаҩын ахацәа абас абзиабара ҵаула иахҟьаны "рхы ҭадырхоит" анырҳәо ақәшаҳаҭхара. Котик иҭоурых агәра снаргеит уи шиашоу. Иара шамаха уи далацәажәомызт, аха иаҳәшьаԥҳа Мзиа лҿы знызаҵәык ицәыригахьан рҳәеит "даҽазнык абзиабара сылымшеит" ҳәа. Дымҩасит зеиԥш иԥшаара мариамыз ауаҩ нага...

Ақьаԥҭақәа зегьы ҭоурыхк-ҭоурыхк рымоуп. Ирацәоуп ҳныҟәарақәа рҿы ҳаргьы ҳзыхҭыгәлаз аҭоурыхқәа, урҭ зегь хаз-хазы еиҭауҳәаргьы, ишьҭырхратәы иҟоуп асиужетқәа, аха иахьа сыззаҭгылаз еиҳа сгәаҵа иахьысыз ауп.

509

Ауаажәларратә палата адублиаж, мамзаргьы акгьы злымҵуа аус

216
(ирҿыцуп 00:13 26.02.2021)
Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа жәабран 23 рзы Аԥсны ахада иҿы Ауаажәларратә хеилак аԥҵаразы имҩаԥгаз аизара дахцәажәо, иаалгоит Таиф Аџьба ицәаҳәақәа: "Аизара еизароуп, уанеиза – иуӡбароуп, иануӡба – инаугӡароуп, егьи зегь - барбарроуп".

Абар ицәырҵит даҽа уаажәларратә хеилакк, амала апрезидент инапаҵаҟа, аартра азҵаатәы.

Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩ Бадра Гәынба анкьа ҳара иазгәаҳҭоз Аԥсны асовет ар рымш аҽны имҩаԥигеит аилатәара "Аԥсны Ахада иҟны ауаажәларратә хеилак аԥҵара" азҵаара алацәажәаразы. Ааԥхьара рыман еиуеиԥшым апартиақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рхаҭарнакцәа. Аизараҿы иаҳбеит иахьеи уахеи иаҳбарҭоу ахаҿқәа, амчраҿы уаанӡа иҟаз, уажәтәи амчра иадгылоу, абыргцәа рхаҭаранакцәа уҳәа егьырҭ ауаажәларратә институтқәа рҿы иқәгыланы ицәажәало аӡәырҩы.

Схәыцуеит, иҳамами ҳара? Аԥсны анапхгара, Апарламент, аҭыԥантәи ахаланапхгаратә усбарҭақәа, апартиақәа жәпакы, астратегиатә ҭҵаарақәа рцентрқәа ҩба (апрезидент инапаҵа иҟоуи хазы иҟоуи), Аекономикеи азини ринститут, Абыргцәа рхеилак, Ауаажәларратә палата уҳәа, зыхкы уҭаху аиҿкаарақәа.

Апрезидент ихаҭыԥуаҩ иқәиргылеит азҵаара "Иаҳҭахума ҳара абри аиҿкаара?".

Азҵаара бзиоуп. Иаҳҭахума даҽа цәажәарҭак, аибашьра ааилгазар акоррупциеи акризиси  ҳзалымҵуазар? Избан ас зысҳәо? Хыхь еиқәысԥхьаӡаз ауаажәларратә институтқәа зегьы рыԥҟаԥҵәа иаҳәо ауп иахьатәи аилазаарагьы хықәкыс ишьҭнахуа. Цәажәара мацарала аус ҳзыӡбома?

Аԥсны ахада имоуп абжьгаҩцәа, ацхырааҩцәа, уи абжьы иҭны далырхит ауаажәларра. Аоппозициатәи иара убас амчра иадгылои апартиақәа ракәзар, урҭгьы рҿахәы рҳәоит, аха ԥхьаҟа ашьаҿақәа ыҟам. Уажәы еиҿыркаарц ргәы иҭоу ахеилак хықәкыс иамоуп рҳәеит "иактуалтәу азҵаарақәа рзы азеиԥш жәалагалақәа реиҿыбаара".

Уажәшьҭа ҳахәаԥшып абҵара 28 2006 шықәсазы Сергеи Багаԥшь атәыла ахадас даныҟаз иаԥҵаз "Ауаажәларратә палата" ахықәыкы. Уи иазку азакәан актәи ахәҭаҷ ишаҳнарбо ала, иара аԥҵоуп "ауаажәларреи амчреи реимадара ашьақәыргыларазы, иара убас, аҳәынҭқарратә политика амҩақәҵара аан ауаатәыҩса рзинқәа рыхьчара, амчра аусура ауаажәларратә хылаԥшра аҭара" уҳәа ҵҩа змам алшарақәа азыԥҵәоуп Ауаажәларратә палата ақьаад аҿы. Иалада Апалата? Азакәан 8-тәи ахәҭаҷ инақәыршәаны "13-ҩык атәыла ахада ишьақәирӷәӷәо асиа ала, 11-ҩык араионқәеи ақалақьқәеи рхаҭарнакцәа, 11-ҩык аполитикатә партиақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рхаҭарнакцәа".

Сазҵаауеит, абас иҟоу аиҿкаара анҳамоу ҳазҵаатәқәа заҳзымыӡбазеи?! Жәохә шықәса зхыҵуа Ауаажәларратә палата маҷ зҵаатәы шьҭнаххьоума?! Анаркоманиа, акоррупциа, амҩатә машәырқәа, адәныҟатәи аполитика, Галтәи азҵаатәқәа уҳәа ҵҩа рымам уаҟа имҩаԥысуаз, зны-зынла аӷьалпал зцыз аицәажәарақәа, алкаақәа. Иарбан мчу иахаҵгылаз Апалата ишьҭнахыз азҵаатәқәа? 2016 шықәсазы Апалата уаанӡатәи ахада Нателла Акаба илҳәахьан "амчра ҳара ҳлагалақәа, ҳабжьгарақәа хырҩа азыруеит, иҟаҵатәугьы сыздыруам" ҳәа.

Сазҵаауеит, изаҳҭахузеи ҳара Ауаажәларратә палата адублиаж апрезидент инапаҵаҟа? Баша ацәажәаразы? Избан иҳамоу аинститут аус аруны, урҭ ирыхәшьадуа амчра захамыҵгылара?

Иахьа излацәажәо аиҿкаара аԥеиԥш азы ахҳәаа сиҭарц ҭелла сыҽимаздеит уи аизара иалахәыз  ихьыԥшым, икоммерциатәым Асоциал-економикатә ҭҵаарақәа рцентр аиҳабы Олег Дамениа. Уи исҭеит азҵаара, храс иалоузеи ахада инапаҵаҟа даҽа цәажәарҭак аартра ҳәа.

"Ахада ҳицхраарц ҳҭахызар, мамзаргьы ажәлар ҳрыцхраарц ҳҭахызар, ари ахеилак акгьы ҳнаҭаӡом. Уи аҩыза ахеилак ԥыхьагьы иҟан, уи ахеилак иҟанаҵаз ҳәа аӡәымзар аӡәы акгьы издырӡом", - иҳәеит афилософ.

Иара игәаанагарала, уажәтәи асоветгьы ԥахьатәи аԥеиԥш азыԥшуп. Дамениа игәаанагарала, иаԥырҵозар, "иаҭахуп аус зуа агәыԥқәа, еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла". Ари азы ахыцқәа аартуа, Дамениа иҳәеит асоциалтә, аекономикатә уҳәа "ипрофессионалтәу ахырхарҭақәа змоу, Владимир Путин ишимоу еиԥш, аексперттә гәыԥқәа аԥҵатәуп". Хырхарҭа рацәала аус зуа аҳәынқарратә усбарҭақәа анҳамоу, абарҭ ахеилакқәа рыҟазааразы астратег Дамениа "ахеилак ачынуаа аларҵаргьы, еиҳарак аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, акультура аусуҩцәа, насгьы  абри аполитикатә кониунктура иахьыԥшым ауаа алагалатәуп" ҳәа алкаа ҟаиҵоит аҵарауаҩ. 

Ауаажәларратә палата иахьатәи ахада Гәыли Кьычԥҳа абри азҵааразы санлыдҵаала исалҳәеит, апалатаҿы ишыҟоу еиуеиԥшым ахырхарҭақәа змоу акомитетқәа, урҭ реизараҿы иҟарҵо алкаақәа лассы-лассы Аԥсны аиҳабыра ишрыдыргало, аха "ираҳаӡом" ҳәа азгәалҭеит лара, лаԥхьа апалата иахагылаз ишылҳәахьаз еиԥшҵәҟьа. Ус акәзаргьы, "апалата абжьгаратә ҟазшьоуп иамоу, издыруада, уи аилазаара атәыла ахада инапаҵаҟа иҟалар, ирҳәо еиҳа ираҳар" ҳәа деигәыӷуеит Кьычԥҳа.

Досу иара игәаанагара имоуп, аха сара оптимизм дук сзаҵбаауам ахада инапаҵаҟа еиҿыркаарц ргәы иҭоу аилазаара. Таиф Аџьба аурыс поет Владимир Маиаковски иажәеинраала "Прозаседавшиеся" епиграфс иаҭаны иҩит "Ирҳәази исҳәази". Уаҟа иаҳԥылоит абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа:

Нас, аамҭа цеитеи, сҳәеит.

Иҵуазеи, кырҵуеитеи, сҳәеит.

Ирҳәазгьы рҳәеит, аха

Иалҵыз ҳамбеитеи, сҳәеит…

Апоет ари ажәеинраала азикит ҵыхәаԥҵәарада усҟантәи апартиа еиҿнакаауаз ацәажәарақәа, ақәгыларақәа. Аҵыхәтәаны апоет иажәеинраала хиркәшоит абас:

Аизара еизароуп,

Уанеиза – иуӡбароуп,

Иануӡба – инаугӡароуп,

Егьи зегь - барбарроуп, сҳәеит…

Абасшәа сазыҟоуп иахьа ахада инапаҵаҟа иаԥшьгоу даҽа уаажәларратә хеилакк азхәыцра. Ус баша, аҽраԥшразы еиҿаҳамкаауазар, иҳамоу Апалата ҳхы иархәаны, ҳтәылазы хра злоу азҵаатәқәа рзы, аилацәажәара ҟаҵаны амчра рыдгалара ҳалагар еиҳа еиӷьушәа снарбоит.

P.S. Абраҟа иазгәасҭароуп даҽакгьы. Рацәак аԥшра аҭахымхеит. Аԥсны аоппозициатә еиҿкаарақәа еицҿакны аҳәамҭа ҟарҵеит, ахада инапаҵаҟа аартра ргәы иҭоу аилазаара аринахыс ахалархәра иаԥсаны ишырымԥхьаӡо азы. Аҳәамҭа иҟарҵаз ҵаҵӷәыс иамоуп "Аԥсуа телехәаԥшрала иддырбаз арепортаж аҿы дара рхаҭарнакцәа рықәгыларақәа еицакны иахьаарԥшыз, иахьатәи аиҳабыра ацензура  ателехәаԥшраҿы ахы иахьанархәо, уаанӡа уи иаҿагыланы ишықәгылозгьы".

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

216

Шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит: Алықьса Џьениа игәалашәаразы

90
Жәабран 21 рзы аԥсуа шәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа диижьҭеи 91 шықәса ҵит. Уи ирҿиаратә мҩеи иуаажәларратә усуреи ртәы дазааҭагылоит, насгьы игәалашәараҿы дшаанхаз атәы ҳзеиҭеиҳәоит апоет Анатоли Лагәлаа.

Иахьа ҳаԥсуа литератураҿы иналукааша апрозаикцәа хәҩык рхыԥхьаӡара ҳауҳәар ҳҭахуп ҳәа шьоук аасыдгылар, сара даара бзиа избо апрозаикцәа убарҭ ахәҩык рхыԥхьаӡараҿ даласҵоит Алықьса Џьениа! Избанзар, уи сара саныхәыҷыз аахыс зырҿиара сгәаԥхо, зышәҟәқәа сыхчы иаҵаҵан сыцәоз, урҭ исзаадыртуаз амаӡақәа сыԥсҭазаараҿы акырӡа исыхәаз, наҟ-наҟ иара сара схаҭа сырҿиараҿгьы анырра бзиа сызҭаз, иҵаулоу шәҟәыҩҩуп.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Алықьса Џьениа

Сара журнал "Алашараҿ" зегь раԥхьаӡа санымҩахыҵ, усҟан аабатәи акласс аҿы стәан, сҩымҭа хәыҷқәа зныз атетрад аасымхны ирыԥхьаз, иагьсыдзырҽхәалаз иара иоуп. Усҟан иара ажурнал аредактор хадас дыҟан… Урҭ ашықәсқәа ахаангьы исхашҭӡом… Саб аредакциақәа рахь симан дныҟәон, ашәҟәыҩҩцәа сыдирдыруан, избанзар, нас излеилыскааз ала, сабгьы сара сеиԥш дышхәыҷыз аҩра далагахьазаарын, аха нап идызкылоз аӡәгьы даныҟамла, хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәазаап игәаҿы апоезиа… Убри аҩыза саргьы исмыхьырц азы акәхап, салагашьа аниба, абри ак илазар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа дызҿу дсырбар, маҷк дыргәаԥхар, издыруада акы дазкылсыр ҳәа, сшыхәыҷыз аредакциақәа рахь сдәықәигалеит…

Ахаан исхашҭуам, ҳазҭаз автобус Кьалашәыр шыҟаз ианааилак, Аҟәа ианазааигәахалак, сгәы аҭыԥа-ҭыԥара ишалагоз, избанзар ашәҟәыҩҩцәа рахь анеира, аредакциақәа рахь амҩахыҵра даара сацәыԥхашьон…

Убас еиԥш иҟаз саби сареи ҳныҟәарақәа рҟынтәи иахьагьы ихааӡа исгәалашәо раԥхьа исыргылоит ашәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа иахь амҩахыҵра. Ишысҳәахьоу еиԥш, усҟан уи "Алашара" даредактор хадан, урҭ рредакциа ыҟан иахьа ибылны игылоу Ленин иашҭа иқәгылоу жә-етажк иҟоу аиҳабыра рыҩны авара, иара х-еихагылак аман. Алықьса аҩбатәи аихагылаҿ имаӡаныҟәгаҩи иареи тәан, егьырҭ аредакциа аусзуҩцәа зегьы ахԥатәи аихагылаҿ. Саби сареи ҳаныныҩнала, даара дҳаигәырӷьан аԥсшәа ҳаиҳәеит, избанзар уи иаразнак илаԥш ақәшәеит сара сарӷьа нап иакыз атетрад иаҵәа!

"Ари аҷкәын ажәеинраалақәа иҩуазар акәхап!" - дычча-ччо раԥхьа сара снапы сымихит, нас саб дхырхәан аԥсшәа ааиеиҳәан, инапгьы имихит.

"Аиеи, цәаҳәақәак иҷышәқәоит, издыруада акы иаԥсазар?!" - сабгьы ишызбоз сара сеиԥш дааԥхашьеит, анаџьалбеит, абри иеиԥш иҟоу ауаҩы иаамҭа баша ицәаҳамгандаз игәахәзар акәхап…

"Иџьаушьаша, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа зегьы аҩра жәеинраалала ҳалагеит, нас аиҳараҩык апрозахь ҳаиасит!" - Алықьса аҽыгәҽыгәҳәа дааччан, стетрад хәыҷ аасымихит. Нас ҳара ҳахьтәашаз наҳирбан, иара жәабаҟа минуҭ, стетрад хәыҷ ианыз ахы инаркны аҵыхәанӡа илаԥш ахигеит, карандашьла иахьавишьқәазгьы ҟалеит… Аҵыхәтәан, урҭ дрыԥхьан данаарылга, ихы ҩышьҭихын, саб иахь ҿааиҭит:

"Ари абаҩхатәра имоуп, уаргьы ҳаргьы ҳаицицхраароуп!" - ҳәа.

Сара, урҭ рҩыза ажәақәа ирзыԥшымыз, мҵәыжәҩада ажәҩанахь сыԥрырц акаасыгымхеит!

Нас, дызхатәаз истол аганахьшәа иақәгылаз акнопка еиқәаҵәа днақәыӷәӷәан, имаӡаныҟәгаҩ ԥҳәызба илеиҳәеит Мушьни Миқаиеи Витали Амаршьани иара иҿы илбаарц. Урҭ шәымҭақәак рыла ианылбаа, дрыҳәеит, даара смаршәа кны, сҩымҭа хәыҷқәа ирыԥхьарц, еилдыргарц, ирыцхраарц, гәаӷь хәыҷык шыҟаз агәра диргеит. Даргьы, саби сареи даара пату ҳақәҵаны, ҳаԥхьа игыланы, хыхь дара ахьтәаз аредакциа ауадахь ҳаргеит…

Убри нахыс, ашкол саналга, Аҟәатәи арҵаҩратә институт санҭала, иареи сареи еиҳагьы ирлас-ырласны ҳаиқәшәон, илаԥш ҵар схын, сҩымҭак акьыԥхь абар, иара иаразнак даԥхьон, шамахак игәаанагара самҳәакәа соуимышьҭыцызт…Иџьаушьаша, ҳара ҳабиԥара, иара ҳара акырӡа ҳашиеиҵбацәазгьы, ҳанибалак, иаразнак каҳуажәра ҳнеиԥхьон, дмыццакыкәа дҳалабжьон, даара акырынтә иҳаиҳәахьан игәы иаланы, ҳара ҳабиԥара аҵкыс, шәара бзиа шәеибабала, пату еиқәышәҵала, шәеихӡыӡаала ҳәа…

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
А.Аџьынџьал, А.Џьениа, А.Гогәуа, А.Зыхәба, Ш.Ҷкадуа, Ҷ.Џьонуа, Ц.Киут

Ахаан исхашҭӡом, ишкәакәаӡа "Волга" ҭбааҭыцәк дақәтәан, уи есымша ашьҭахьтәи абагаж ашә акӡомызт, алабыҵә авҵаҵан иман. Енвер Ажьибеи сареи иахьгылаз ҳишьҭуан, "уа аччаҳәа ишуа уаткак ҭагылоуп, иаажәгеишь, ҳазхарагьы ҳагьааинарцәажәап!" иҳәон… Ҳаргьы раԥхьаҵәҟьақәа ҳаԥхашьон, аха нас, ҳаб иҳаԥшьаҭра ҳаҵалозшәа, ҳгәырӷьаҵәа амашьын ахь ҳҿынаҳхон!

Алықьса Џьениа, ишыжәдыруа еиԥш, қәра дук нимҵӡеит, исакьаҳәымҭа дышҭагылаз машәырла дҭахеит аԥсуа-қырҭуатә еибашьра ашьҭахь… Уи ибеит аԥсуаа ҳиааира, дахаанхеит иара иабиԥареи иареи акырӡа шықәса иззыԥшыз агәырӷьара дуӡӡа - Аԥсны Ахақәиҭра! Уи хьаҳәа-ԥаҳәада инапы аҵаиҩит 130-ҩык ҳаинтеллигенциа 1977 шықәса рзы ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩ Л.И. Брежнев иахь ирҩыз "Аԥсуа шәҟәы". Убри иахҟьаны, иара ажурнал "Алашара" редактор хадас дахьыҟаз дамырхит, аха хьаасгьы имкӡеит, избанзар уи ижәлар зегьы ирусын, ирхьаан, ажәлар рус еиҳаз акгьы ыҟаӡамызт иара изы!

Алықьса Камыгә-иԥа дравторуп жәаҩа шәҟәы. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ажәабжьқәеи, аповестқәеи, ароманқәеи: "Сышьха қыҭа", "Ақалақь иаҵәа", "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Аӡы аԥсра", "Иалкаау", "Агәнаҳа уаҵамлан, сашьа", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы", "Адокументтә повестқәеи ажәабжьқәеи", "Ажәабжьқәеи аповестқәеи". Урҭ зегьы, иара акырынтә иҳәо саҳахьан, хәынтә-хәынтә ишхиҩылаахьаз, иџьабаа ӷәӷәа шрыдыз, аха зегь акоуп, зегьыҵәҟьа ракәымзаргьы, еиҭах акык-ҩбак инапы рыҵгара дшазыхиаз, игәы иҭыхоз иҵегь дирҳәар шиҭахыз…

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Алықьса Џьениа дназлоу ашәҟәыҩҩцәа Л.Н. Толстои Иаснаиа Полианаҿы иҟоу иаҳҭынрахьы амҩа иқәуп. 1974 ш.

Алықьса Аԥсни Урыстәылеи рышәҟәыҩҩцәа реидгылақәа дрылахәын, уи аҵара инарҭбаан иман, далгахьан Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет, иара убасгьы ҩышықәсатәи аҵара дахысит Москва М.Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҿы еиҿкаау Иреиҳаӡоу алитературатә курсқәа. Аус иухьан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" аҿы корреспондентс, акультура аҟәша аиҳабыс, иара убасгьы С.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә театр аҿы алитература аҟәша аиҳабыс, ажурнал "Алашара" аредактор хадас, ашәҟәҭыжьырҭа "Алашара" аиҳабыс, Аԥсны Ашәҟәы абзиабаҩцәа рхеидкыла аиҳабыс.

Ашәҟәыҩҩы иара иҩымҭақәа рнаҩсгьы есымша дрызҿлымҳан ҳаԥсуа доуҳатә культура иазааигәоу аҩымҭа дуқәа ҳбызшәала рырцәажәара, ҳаԥхьаҩцәа дырдырра, алитературатә еимадара бзиақәа реиҿкаара. Уи аԥсшәахь еиҭеигахьан аҳәаанырцәтәи ашәҟәыҩҩцәа ражәабжьқәеи рповестқәеи рацәаны. Уи еиҳарак аиҭагараз дрызҿлымҳан аурысшәахьтә, абаза бызшәахьтә, аҟабарда бызшәахьтә, ачерқьесс бызшәахьтә, ауаԥс бызшәахьтә, ақырҭ бызшәахьтә: А.Моравиа, К.Г. Паустовски, В.П. Астафев, А.Несин, Б.Х. Ҭхаицухов, А.Н. Охтов, П.Т. Мисакова, А.А. Шогенцуков, О.Ш. Иосилиани, В.М. Гоглоев уҳәа убас ирацәаҩны.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аилазаара

Ҳаԥсуа литературатә критикаҿы ашәҟәыҩҩцәа зегьыҵәҟьа ирқәашьӡам инарҭбаан рҩымҭақәа рӡыргара, рыхцәажәара, рыларҵәара. Уи аус аҿы Алықьса Џьениа анцәа илаԥш хаа ихын, избанзар уи ирҿиамҭақәа рыхцәажәара инарҵаулан имҩаԥыргахьеит иналукааша ҳакритикцәеи ҳашәҟәыҩҩцәеи: А.Аншба, С.Зыхәба, В.Бигәаа, У.Аҩӡба, М.Лашәриа, Б.Гәыргәлиа, Ш.Салаҟаиа, Р.Қапба.

Академик Ш.Салаҟаиа Алықьса Џьениа 2010 шықәса рзы "Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы" хә-томкны зҭыҵра иалагаз ишәҟәқәа раԥхьажәаҿы иазгәеиҭоит: "Алықьса Џьениа иҩымҭақәа ихадоу зеиԥш цәаҩас ирымоу - урҭ зегьы, шамахамзар, ҳазну аамҭа иахьазку ауп. Иаҳҳәап ироманқәа "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы" аԥсуа қыҭа, 1930 ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатә еибашьра дуи, уи иацааиуаз раԥхьатәи ашықәсқәеи ирыхьӡынҩылоуп.

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа

"Абна амаӡа" акәзар, Аџьынџьтәылатә еибашьра иазку раԥхьаӡатәи документалтә романуп, фырхаҵа хадасгьы иагәылагылоу Белоруссиатәи абнаршәырақәа рҿы апартизантә қәԥара напхгара азызуаз аԥсуа еибашьҩы-гәымшәа Давид Зыхәба иоуп. Ари ароман аԥҵаразы автор акыр аус рыдиулеит архивтә материалқәа, иара убасгьы, уи зныкымкәа-ҩынтәымкәа днеит, инарҭбаан диҿцәажәеит ароман афырхаҵа хада. Убри иабзоуроуп ароман ахҭыс хадақәеи ахаҿсахьа хадақәеи лакҩакрада рыгәра уго иахьыҟалаз.

Лымкаала иазгәаҭатәуп ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, 1999 шықәса рзы иҭыҵыз уи идокументалтә повестқәеи иажәабжьқәеи реизга "Рақәшәашьа рхаҵашьахеит". Ари аизга еиднакылоит ашәҟәыҩҩы аԥсҭазаараҿы иҟалаз ахҭыс иашақәаҵәҟьа шьаҭас ирыҭаны иааирыԥшыз аԥсуа-қырҭуатә еибашьраҿы имҩаԥысуаз ахҭыс гәыҭшьаагақәа".

Ашәҟәыҩҩы ишәҟәы "Иақәшәашьа ихаҵашьахеит" аԥхьажәаҿы иҩуеит: "Абраҟа зыхьӡ сымоу Џьон Ӡиӡариа ихала ибаҟа ичаԥеит. Уи иадгалатәым маҭәахә ҷыдак, ихәыцу, ихыҭҳәаау ажәак, иаҭахым арԥшӡара, арашы ахҭәалара, иазхоит иара иҟаиҵаз агәымшәара, афырхаҵара, ахьӡ-аԥша".

Алықьса Џьениа заамҭа аҿахәы зҳәаз шәҟәыҩҩуп… Уи илшеит ҳлитератураҿы уаанӡа иҟаз атрадициа дуқәа рықәныҟәара, рыцҵара, аԥхьаҩ ахара ирԥшра, ирхәыцра, иргәырҩара, иргәырӷьара. Иҟалап, иаџьал ас ианакәымыз ихьымӡазҭгьы, иԥышәеи, идырреи, ибаҩхатәреи иҵегь ихатәраз ҩымҭа дук ҳажәлар ирхыргаз аибашьра иазкны аԥҵара дахьӡазҭгьы… Аха, уара иуҳәо анцәа иануцимҳәо, иара анцәа ихаҭа абаҩхатәра ҟаимаҭ злаҵаны иишаз ауаагьы иаалырҟьан рымҩа ацгәеиқәаҵәа ихнаҵәоит, ирҳәаз, ирҩыз рызирхоит, уинахыс рус иацызҵогьы, абаҩхатәра рылаҵаны рцәыргара иараӡәк иоуп изылшо… Уи уаҩ дзаԥырхагахаӡом, избанзар, уи иара Анцәа ихаҭа иусуп, досу иара иҳәаақәа идыруеит, дызхымԥо, дызҵымԥо…

Ҳара дҳаман ашәҟәыҩҩы ду, уи лахьынҵас анцәа дҳаиҭеит, ҳара дҳацуп, ҳара егьа хара ҳцаргьы, ҳхынҳәны, ҳамҩа иара ила ҳаиҭалагароуп, ҳахьынӡааихьоу ҳхамышҭырц азы, шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит…

90

Гыцба еиҭеиҳәеит Гәдоуҭатәи аветеринартә маҵзурахьы аҳақьымцәа усура изымнеиуа

0
(ирҿыцуп 20:14 26.02.2021)
Гәдоуҭатәи аветеринартә маҵзура аиҳабы Лавренти Гыцба арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит рмаҵзура иахьа уадаҩрас иамоу атәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Гыцба еиҭеиҳәеит Гәдоуҭатәи аветеринартә маҵзура аусушьа атәы

"Ҳраион аҟны 20 қыҭа ыҟоуп, ашьамаҟа хыԥхьаӡарала иугозар 45 нызқь рҟынӡа инаӡоит. Ачымазара бааԥсқәа узыцәшәаша ҳәа макьана акгьы ҳамам. Арахә ачымазара рыламҽырц ҳазҿу аусурақәа ыҟоуп, аха ҳазхьымӡогьы рацәоуп. Сара аусураҟны аҳақьым дсымаӡам. Афельдшер аӡәы апрактика дахысуеит, аӡәы еилзырго лоуп акәымзар, аҳақьым ҳара ҳҟны дааиӡом ауалафахәы амаҷра иахҟьаны. Ачымазарақәа рҟынтәи ахшәқәа ааҳгоит, ҳамч ахьынӡарықәхо. Араион аҟынтәигьы ацхыраара ҟарҵоит, аха уи жәаџьара ишаны хәҭак. Абиуџьет уажәы еиҵартәеит, 80 нызқь мааҭ шықәсык ҳәа иԥхьаӡан. Хык 350 мааҭ ақәӡоит иҟауҵозар (ахәшә). 45 нызқь хы арахә ахьыҟоу, ажәқәа мацара аагозар, хәҭак хыџьара- ԥшьыџьара ишаны иҟалоит. Ачымазара рыхьаанӡа апрофилактика аҳасабала алаҵа ҟауҵароуп", - иҳәеит Гыцба.

Шәазыӡырҩы аудио.

0