Николай Хашиг

Аԥсуара ахьчара зыԥсҭазаараз: ашәҟәыҩҩы Никәала Ҳашыг диижьҭеи 89 шықәса ҵит

127
(ирҿыцуп 19:01 13.02.2021)
Еицырдыруа аԥсуа шәҟәыҩҩы, Аԥсны Зҽаԥсазтәыз акультура аусзуҩ, "Ахьӡ-аԥша" аорден ахԥатәи аҩаӡара занашьоу Никәала Ҳашыг ихыҵуазаарын 89 шықәса. Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" аҳәаақәа ирҭагӡаны ашәҟәыҩҩы, апоет Анатоли Лагәлаа иахьатәи ианҵамҭа иара изикит.

Ҳаԥсуа литератураҿы, апрозеи апублицистикеи ржанрқәа рҿы даара аџьабаа збахьаз ашәҟәыҩҩцәа хатәрақәа дреиуоуп Никәала Ҷыфа- иԥа Ҳашыг. Уи иаԥиҵеит имаҷымкәа ажәабжьқәеи, аповестқәеи, ароманқәеи, иара убасгьы ҵҩа змам апублицистикатә рҿиамҭақәа. Иҟалап, ашәҟәыҩҩы ихадароу ирҿиамҭақәа рыӡбахә анаҳҳәо иалкаатәзар уи ироман "Абду Ажьгерии", ипублицистикатә шәҟәы ду "Аԥсуара ашьаҭақәеи."

Никәала Ҳашыг ипублицистикатә шәҟәы ду "Аԥсуара ашьаҭақәа"

Никәала Ҷыф-иԥа сара ибзиан сихаануп, уи ианисакьаҳәымҭазҵәҟьа ҳихьӡеит ҳара ҳабиԥара. Аҿар даара пату ҳақәиҵон, ҳҩымҭақәа дрызҿлымҳан, иара дзеиҳабыз Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿ еиҿкааз алитературатә Фонд аҟынтәи ианаамҭаз ацхыраарақәа ҳаиҭон, ҳкьыԥхьымҭақәа дрыцклаԥшуан, дрыԥхьон, нас хазы ҳнаганы игәаанагарақәа ҳаиҳәон. Аԥсуара иацәтәымыз зегьы иахьакәызаалакгьы дырҿагылон, ихьчон, ҳҩымҭақәа рҿгьы уи ҳахыԥар иуӡомызт, иаразнак иҳаҽԥниҳәон.

Уи иқәгыларақәеи, истатиақәеи ианаҭахыз аамҭаз даара иаӷьын, аԥсуара еилазгоз, иназмыгӡоз зегьы иаартны дырҿагылон. Абра иаазгоит урҭ рахьтә акы: " Иахьа аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭарҿиара амҩа иқәгылоуп. Уи зырҿиарангьы иҟоу ҳара ҳауп, ахьӡи ахьымӡӷгьы ҳнапоуп изну. Изеиԥшрахоузеи уи ҳҳәынҭқарра?! Швецариа? Иапониа! Сингапур? Мап! Уи аҳәынҭқарра аԥсуа ҳәынҭқаррахароуп, шьаҭасгьы иамазароуп аԥсуара. Ус анакәха, Аԥсуа ҳәынҭқарра ҳарҿиароуп аԥсуацәа аҟәынҵаны. Мап рцәаҳкроуп ашаблон, астериотип. Уи азы иаҭахуп хнҩеижәижәохә шықҽса рыла ҳазнысыз амҩа ҭҵааны, иҳагу иҳабзоу еилырганы, ҳхықәкы хада алкаара; ҩба- уи амҩа хараҿы ибжамҽамхаз Аԥсуара ашьақәыргылара, уи ҳәынҭқарратә усны аҟаҵара; хԥа- абиԥара ҿа еиҵагыло аԥсуаҵас рааӡара, ҳабацәа рҟазшьеи рыламыси урҭ рдоуҳатә ԥсҭазаара иахәҭакны рыҟаҵара…"

Николай Хашиг
© Foto / из архива семьи Хашиг
Еицырдыруа аԥсуа шәҟәыҩҩы, Аԥсны Зҽаԥсазтәыз акультура аусзуҩ, "Ахьӡ-аԥша" аорден ахԥатәи аҩаӡара занашьоу Никәала Ҳашыг

Сара ибзиан исгәалашәоит, алитературатә еиԥыларақәа рҿы Никәала Ҷыфа-иԥа шаҟа агәра ргартә ирзеиҭеиҳәаоз ҳара ҳаиқәзырхо милаҭк раҳасабала аԥсуара мацара шакәу, убри ҳшықәныҟәалаша, ишаҳмырӡша ҳабацәа, урҭ рабацәа зқьышықәсала иааргоз рытрадициақәа. Сара зныкгьы исымбеит иара ииҳәоз, иӡыригоз аԥсуара апринцип хадақәа џьара дрықәымныҟәакәа, ма днахан иргыло. Насгьы, абра инаҵшьны иазгәасҭар сҭахуп, уи шәҟәыҩҩык, аԥсуа хаҵак иаҳасабала ииҳәоз шҳәаз, ахаан иҩызцәа маӡак шрыҵаимкуаз, дшаартыз, даара дышуаҩ иашаз. Убри аганахь ала уи иҿуҵааша уамакала ирацәан.

Никәала дыпрозаикын, дпублицистын, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далахәылан, СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи алахәылас дыҟан. Далан СССР ажурналистцәа Реидгыла. Иара дахаҭарнакуп хнҩеижәатәи ашықәсқәа рзы аԥсуа литератураҿы иааиз аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рплеиада. 1985-1997 шықәсқәа рзы аус иуан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла амаӡаныҟәгаҩыс. Убри аамҭазы напхгара аиҭон Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿы еиҿкааз аԥсуа литература апропоганда Абиуро. 1970- 1980 шықәсқәа рзы Никәала Ҳашыг активла далахәын аԥсуа жәлар рмилаҭтә-хақәиҭратә қәԥара. Инапы аҵеиҩит СССР Иреиҳаӡоу аполитикатә напхгара ахьӡала иҩыз "130-ҩык рышәҟәы"

Сара ибзиан исгәалашәоит уи ашәҟәы знапы аҵазҩыз аӡәык ҩыџьак анықәырцала рыҽшхьадрышшеит, ҳаццакцәеит ҳәа, аҭамзаара шьҭарҵеит ҳәа иҟаз ацәажәарақәа. Уимоу, аинтеллигенциа рганахь ала зынӡа иаҵазмҩӡазгьы шмаҷмыз. Аха Никәала Ҷыфа-иԥа уа хьаҵрак ҟаимҵеит, ҳара адунеи ҳзықәу ҳаԥсуара ахьчареи амырӡреи рзы ауп, ҳаԥсуара сзадымгылозар, сабатәи аԥсуоу, иаажәг арахь, сара снапы аҵазҩуеит иҳәан, аԥхьа иаҵазҩуаз рхыԥхьаӡараҿы ижәла ҿаҿаӡа иргылеит! Ари аԥсуа шәҟәыҩҩцәа зегьы рзы даара игәадуран, иагьхаҵаран!

Никәала Ҳашыг дравторуп ароманқәа хԥа;- " Ашьха рҩашқәа ахьеилало," "Аԥышәара," "Абду Ажьгьери." Иара убасгьы аповестқәеи ажәабжьқәеи еидызкыло ашәҟәқәа: " Иҿымшәаз ашәҭ", "Акорпус хада", "Ааԥынтәи ашьыжь", "Аԥсабара ахәыҭхәыҭбыжьқәа", "Иалкаау", "Ахаҵа дызқәымшәо иҟоузеи", "Аибашьра, аибашьра…"

Иара убасгьы ашәҟәыҩҩы иҭижьхьан апублицистикатә шәыҟәқәа маҷымкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿ иҟоуп;- " Гәажәба Мирод. Ауаҩы лаша исахьа." " Аԥсуара. Апублицистикатә етнографиатә нҵамҭақәа", "Аԥсуара ашьаҭақәа", "Ашәҟәыҩҩцәа ирызку ажәа", "Аԥсуа ҳәынҭқарра аедиологиа." Иара убасгьы Никәала дравторуп иааизакны жәохә шәҟәы, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ахәыҷқәа ирызку ажәабжь ссирқәа зну ашәҟәқәагьы.

Николай Хашиг в кругу семьи
© Foto / из личного архива семьи Хашиг
Еицырдыруа аԥсуа шәҟәыҩҩы, Аԥсны Зҽаԥсазтәыз акультура аусзуҩ, "Ахьӡ-аԥша" аорден ахԥатәи аҩаӡара занашьоу Никәала Ҳашыг имоҭацәа рыгәҭа

Ашәҟәыҩҩы ишәҟәқәа рҟынтәи иара даара акыршықәса дзыдхалаз, аџьабаа ӷәӷәагьы здибалаз шәҟәуп ипублицистикатә материалқәа еидызкыло ишәҟә ду;- "Аԥсуара ашьаҭақәа." Уи аԥхьажәаҿы автор иҩуеит:

"Ашәҟәы анҭыҵ сыкәша-мыкәша сзыхьӡоз ирацәаҩны ирысҭеит, урҭ раԥхьа дгылан апрофессор Шалуа Инал-иԥагьы. Атираж ҩнызқь екземплир иҟаз аамҭа кьаҿла иргеит. Еиҳараӡак уи зыбзоураз ашколқәеи, ашәҟәы ахьӡи ракәхап. Сара даара исҭахын аԥхьаҩцәа ргәаанагара. Аха ҳара итрадицианы иаҳзыҟамҵеит, абжьаратәи аԥхьаҩ дзыԥхьаз аҩымҭаз игәаанагара аҩра, акьыԥхь азоума, ма автор ихьӡалоума. Уи граны иҳамагәышьоуп, аха иҟоуҵари! Ус шакәугьы, ирацәоуп згәаанагарақәа ус ажәала исазҳәазгьы, еиҳараӡак иара хықәкыла изызкыз арҵаҩцәа. Урҭ изларҳәаз ала, ахәыҷқәа аԥсуаҵас рааӡараҿы ирацәаны рхы иадырхәозаап. Ус анакәха, ахықәкы наӡазшәа збоит… Зегьы ирыцкны исыԥхьаӡоит еицырдыруа аҵарауаҩ, аетнолог Шалуа Инал иԥа еиҭаз ахәшьара. Уи 1995 шықәсазы аԥсуара иазкны инарҭбааны ажәахә ҟаиҵеит Аԥсуа институт аҿы. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь икьыԥхьын уи ажәахә."

© Foto / фото предоставил Анатолий Лагулаа
Еицырдыруа аԥсуа шәҟәыҩҩы, Аԥсны Зҽаԥсазтәыз акультура аусзуҩ, "Ахьӡ-аԥша" аорден ахԥатәи аҩаӡара занашьоу Никәала Ҳашыг

Иахьа, ашәҟәыҩҩы Никәала Ҳашыг ҳара дышҳалагыламгьы, уи ҟазарыла иаԥиҵаз иҩымҭақәа ҳацуп, уаҵәы игыло аҿар хшыҩрҵаганы, ааӡаганы, зыда ԥсыхәа рымам доуҳатә культура дуны ирыцзаауеит. Уи ашәҟәыҩҩы изы иреиҳау насыԥуп, ҿыц игылоу аҿар дара рышәҟәыҩҩы данаадыртуа, идунеи ҿыц ианалало, зда ԥсыхәа рымам аҳауа еиԥш данырҭаху.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

127

Ауаажәларратә палата адублиаж, мамзаргьы акгьы злымҵуа аус

237
(ирҿыцуп 00:13 26.02.2021)
Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа жәабран 23 рзы Аԥсны ахада иҿы Ауаажәларратә хеилак аԥҵаразы имҩаԥгаз аизара дахцәажәо, иаалгоит Таиф Аџьба ицәаҳәақәа: "Аизара еизароуп, уанеиза – иуӡбароуп, иануӡба – инаугӡароуп, егьи зегь - барбарроуп".

Абар ицәырҵит даҽа уаажәларратә хеилакк, амала апрезидент инапаҵаҟа, аартра азҵаатәы.

Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩ Бадра Гәынба анкьа ҳара иазгәаҳҭоз Аԥсны асовет ар рымш аҽны имҩаԥигеит аилатәара "Аԥсны Ахада иҟны ауаажәларратә хеилак аԥҵара" азҵаара алацәажәаразы. Ааԥхьара рыман еиуеиԥшым апартиақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рхаҭарнакцәа. Аизараҿы иаҳбеит иахьеи уахеи иаҳбарҭоу ахаҿқәа, амчраҿы уаанӡа иҟаз, уажәтәи амчра иадгылоу, абыргцәа рхаҭаранакцәа уҳәа егьырҭ ауаажәларратә институтқәа рҿы иқәгыланы ицәажәало аӡәырҩы.

Схәыцуеит, иҳамами ҳара? Аԥсны анапхгара, Апарламент, аҭыԥантәи ахаланапхгаратә усбарҭақәа, апартиақәа жәпакы, астратегиатә ҭҵаарақәа рцентрқәа ҩба (апрезидент инапаҵа иҟоуи хазы иҟоуи), Аекономикеи азини ринститут, Абыргцәа рхеилак, Ауаажәларратә палата уҳәа, зыхкы уҭаху аиҿкаарақәа.

Апрезидент ихаҭыԥуаҩ иқәиргылеит азҵаара "Иаҳҭахума ҳара абри аиҿкаара?".

Азҵаара бзиоуп. Иаҳҭахума даҽа цәажәарҭак, аибашьра ааилгазар акоррупциеи акризиси  ҳзалымҵуазар? Избан ас зысҳәо? Хыхь еиқәысԥхьаӡаз ауаажәларратә институтқәа зегьы рыԥҟаԥҵәа иаҳәо ауп иахьатәи аилазаарагьы хықәкыс ишьҭнахуа. Цәажәара мацарала аус ҳзыӡбома?

Аԥсны ахада имоуп абжьгаҩцәа, ацхырааҩцәа, уи абжьы иҭны далырхит ауаажәларра. Аоппозициатәи иара убас амчра иадгылои апартиақәа ракәзар, урҭгьы рҿахәы рҳәоит, аха ԥхьаҟа ашьаҿақәа ыҟам. Уажәы еиҿыркаарц ргәы иҭоу ахеилак хықәкыс иамоуп рҳәеит "иактуалтәу азҵаарақәа рзы азеиԥш жәалагалақәа реиҿыбаара".

Уажәшьҭа ҳахәаԥшып абҵара 28 2006 шықәсазы Сергеи Багаԥшь атәыла ахадас даныҟаз иаԥҵаз "Ауаажәларратә палата" ахықәыкы. Уи иазку азакәан актәи ахәҭаҷ ишаҳнарбо ала, иара аԥҵоуп "ауаажәларреи амчреи реимадара ашьақәыргыларазы, иара убас, аҳәынҭқарратә политика амҩақәҵара аан ауаатәыҩса рзинқәа рыхьчара, амчра аусура ауаажәларратә хылаԥшра аҭара" уҳәа ҵҩа змам алшарақәа азыԥҵәоуп Ауаажәларратә палата ақьаад аҿы. Иалада Апалата? Азакәан 8-тәи ахәҭаҷ инақәыршәаны "13-ҩык атәыла ахада ишьақәирӷәӷәо асиа ала, 11-ҩык араионқәеи ақалақьқәеи рхаҭарнакцәа, 11-ҩык аполитикатә партиақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рхаҭарнакцәа".

Сазҵаауеит, абас иҟоу аиҿкаара анҳамоу ҳазҵаатәқәа заҳзымыӡбазеи?! Жәохә шықәса зхыҵуа Ауаажәларратә палата маҷ зҵаатәы шьҭнаххьоума?! Анаркоманиа, акоррупциа, амҩатә машәырқәа, адәныҟатәи аполитика, Галтәи азҵаатәқәа уҳәа ҵҩа рымам уаҟа имҩаԥысуаз, зны-зынла аӷьалпал зцыз аицәажәарақәа, алкаақәа. Иарбан мчу иахаҵгылаз Апалата ишьҭнахыз азҵаатәқәа? 2016 шықәсазы Апалата уаанӡатәи ахада Нателла Акаба илҳәахьан "амчра ҳара ҳлагалақәа, ҳабжьгарақәа хырҩа азыруеит, иҟаҵатәугьы сыздыруам" ҳәа.

Сазҵаауеит, изаҳҭахузеи ҳара Ауаажәларратә палата адублиаж апрезидент инапаҵаҟа? Баша ацәажәаразы? Избан иҳамоу аинститут аус аруны, урҭ ирыхәшьадуа амчра захамыҵгылара?

Иахьа излацәажәо аиҿкаара аԥеиԥш азы ахҳәаа сиҭарц ҭелла сыҽимаздеит уи аизара иалахәыз  ихьыԥшым, икоммерциатәым Асоциал-економикатә ҭҵаарақәа рцентр аиҳабы Олег Дамениа. Уи исҭеит азҵаара, храс иалоузеи ахада инапаҵаҟа даҽа цәажәарҭак аартра ҳәа.

"Ахада ҳицхраарц ҳҭахызар, мамзаргьы ажәлар ҳрыцхраарц ҳҭахызар, ари ахеилак акгьы ҳнаҭаӡом. Уи аҩыза ахеилак ԥыхьагьы иҟан, уи ахеилак иҟанаҵаз ҳәа аӡәымзар аӡәы акгьы издырӡом", - иҳәеит афилософ.

Иара игәаанагарала, уажәтәи асоветгьы ԥахьатәи аԥеиԥш азыԥшуп. Дамениа игәаанагарала, иаԥырҵозар, "иаҭахуп аус зуа агәыԥқәа, еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла". Ари азы ахыцқәа аартуа, Дамениа иҳәеит асоциалтә, аекономикатә уҳәа "ипрофессионалтәу ахырхарҭақәа змоу, Владимир Путин ишимоу еиԥш, аексперттә гәыԥқәа аԥҵатәуп". Хырхарҭа рацәала аус зуа аҳәынқарратә усбарҭақәа анҳамоу, абарҭ ахеилакқәа рыҟазааразы астратег Дамениа "ахеилак ачынуаа аларҵаргьы, еиҳарак аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, акультура аусуҩцәа, насгьы  абри аполитикатә кониунктура иахьыԥшым ауаа алагалатәуп" ҳәа алкаа ҟаиҵоит аҵарауаҩ. 

Ауаажәларратә палата иахьатәи ахада Гәыли Кьычԥҳа абри азҵааразы санлыдҵаала исалҳәеит, апалатаҿы ишыҟоу еиуеиԥшым ахырхарҭақәа змоу акомитетқәа, урҭ реизараҿы иҟарҵо алкаақәа лассы-лассы Аԥсны аиҳабыра ишрыдыргало, аха "ираҳаӡом" ҳәа азгәалҭеит лара, лаԥхьа апалата иахагылаз ишылҳәахьаз еиԥшҵәҟьа. Ус акәзаргьы, "апалата абжьгаратә ҟазшьоуп иамоу, издыруада, уи аилазаара атәыла ахада инапаҵаҟа иҟалар, ирҳәо еиҳа ираҳар" ҳәа деигәыӷуеит Кьычԥҳа.

Досу иара игәаанагара имоуп, аха сара оптимизм дук сзаҵбаауам ахада инапаҵаҟа еиҿыркаарц ргәы иҭоу аилазаара. Таиф Аџьба аурыс поет Владимир Маиаковски иажәеинраала "Прозаседавшиеся" епиграфс иаҭаны иҩит "Ирҳәази исҳәази". Уаҟа иаҳԥылоит абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа:

Нас, аамҭа цеитеи, сҳәеит.

Иҵуазеи, кырҵуеитеи, сҳәеит.

Ирҳәазгьы рҳәеит, аха

Иалҵыз ҳамбеитеи, сҳәеит…

Апоет ари ажәеинраала азикит ҵыхәаԥҵәарада усҟантәи апартиа еиҿнакаауаз ацәажәарақәа, ақәгыларақәа. Аҵыхәтәаны апоет иажәеинраала хиркәшоит абас:

Аизара еизароуп,

Уанеиза – иуӡбароуп,

Иануӡба – инаугӡароуп,

Егьи зегь - барбарроуп, сҳәеит…

Абасшәа сазыҟоуп иахьа ахада инапаҵаҟа иаԥшьгоу даҽа уаажәларратә хеилакк азхәыцра. Ус баша, аҽраԥшразы еиҿаҳамкаауазар, иҳамоу Апалата ҳхы иархәаны, ҳтәылазы хра злоу азҵаатәқәа рзы, аилацәажәара ҟаҵаны амчра рыдгалара ҳалагар еиҳа еиӷьушәа снарбоит.

P.S. Абраҟа иазгәасҭароуп даҽакгьы. Рацәак аԥшра аҭахымхеит. Аԥсны аоппозициатә еиҿкаарақәа еицҿакны аҳәамҭа ҟарҵеит, ахада инапаҵаҟа аартра ргәы иҭоу аилазаара аринахыс ахалархәра иаԥсаны ишырымԥхьаӡо азы. Аҳәамҭа иҟарҵаз ҵаҵӷәыс иамоуп "Аԥсуа телехәаԥшрала иддырбаз арепортаж аҿы дара рхаҭарнакцәа рықәгыларақәа еицакны иахьаарԥшыз, иахьатәи аиҳабыра ацензура  ателехәаԥшраҿы ахы иахьанархәо, уаанӡа уи иаҿагыланы ишықәгылозгьы".

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

237

Шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит: Алықьса Џьениа игәалашәаразы

92
Жәабран 21 рзы аԥсуа шәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа диижьҭеи 91 шықәса ҵит. Уи ирҿиаратә мҩеи иуаажәларратә усуреи ртәы дазааҭагылоит, насгьы игәалашәараҿы дшаанхаз атәы ҳзеиҭеиҳәоит апоет Анатоли Лагәлаа.

Иахьа ҳаԥсуа литератураҿы иналукааша апрозаикцәа хәҩык рхыԥхьаӡара ҳауҳәар ҳҭахуп ҳәа шьоук аасыдгылар, сара даара бзиа избо апрозаикцәа убарҭ ахәҩык рхыԥхьаӡараҿ даласҵоит Алықьса Џьениа! Избанзар, уи сара саныхәыҷыз аахыс зырҿиара сгәаԥхо, зышәҟәқәа сыхчы иаҵаҵан сыцәоз, урҭ исзаадыртуаз амаӡақәа сыԥсҭазаараҿы акырӡа исыхәаз, наҟ-наҟ иара сара схаҭа сырҿиараҿгьы анырра бзиа сызҭаз, иҵаулоу шәҟәыҩҩуп.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Алықьса Џьениа

Сара журнал "Алашараҿ" зегь раԥхьаӡа санымҩахыҵ, усҟан аабатәи акласс аҿы стәан, сҩымҭа хәыҷқәа зныз атетрад аасымхны ирыԥхьаз, иагьсыдзырҽхәалаз иара иоуп. Усҟан иара ажурнал аредактор хадас дыҟан… Урҭ ашықәсқәа ахаангьы исхашҭӡом… Саб аредакциақәа рахь симан дныҟәон, ашәҟәыҩҩцәа сыдирдыруан, избанзар, нас излеилыскааз ала, сабгьы сара сеиԥш дышхәыҷыз аҩра далагахьазаарын, аха нап идызкылоз аӡәгьы даныҟамла, хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәазаап игәаҿы апоезиа… Убри аҩыза саргьы исмыхьырц азы акәхап, салагашьа аниба, абри ак илазар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа дызҿу дсырбар, маҷк дыргәаԥхар, издыруада акы дазкылсыр ҳәа, сшыхәыҷыз аредакциақәа рахь сдәықәигалеит…

Ахаан исхашҭуам, ҳазҭаз автобус Кьалашәыр шыҟаз ианааилак, Аҟәа ианазааигәахалак, сгәы аҭыԥа-ҭыԥара ишалагоз, избанзар ашәҟәыҩҩцәа рахь анеира, аредакциақәа рахь амҩахыҵра даара сацәыԥхашьон…

Убас еиԥш иҟаз саби сареи ҳныҟәарақәа рҟынтәи иахьагьы ихааӡа исгәалашәо раԥхьа исыргылоит ашәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа иахь амҩахыҵра. Ишысҳәахьоу еиԥш, усҟан уи "Алашара" даредактор хадан, урҭ рредакциа ыҟан иахьа ибылны игылоу Ленин иашҭа иқәгылоу жә-етажк иҟоу аиҳабыра рыҩны авара, иара х-еихагылак аман. Алықьса аҩбатәи аихагылаҿ имаӡаныҟәгаҩи иареи тәан, егьырҭ аредакциа аусзуҩцәа зегьы ахԥатәи аихагылаҿ. Саби сареи ҳаныныҩнала, даара дҳаигәырӷьан аԥсшәа ҳаиҳәеит, избанзар уи иаразнак илаԥш ақәшәеит сара сарӷьа нап иакыз атетрад иаҵәа!

"Ари аҷкәын ажәеинраалақәа иҩуазар акәхап!" - дычча-ччо раԥхьа сара снапы сымихит, нас саб дхырхәан аԥсшәа ааиеиҳәан, инапгьы имихит.

"Аиеи, цәаҳәақәак иҷышәқәоит, издыруада акы иаԥсазар?!" - сабгьы ишызбоз сара сеиԥш дааԥхашьеит, анаџьалбеит, абри иеиԥш иҟоу ауаҩы иаамҭа баша ицәаҳамгандаз игәахәзар акәхап…

"Иџьаушьаша, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа зегьы аҩра жәеинраалала ҳалагеит, нас аиҳараҩык апрозахь ҳаиасит!" - Алықьса аҽыгәҽыгәҳәа дааччан, стетрад хәыҷ аасымихит. Нас ҳара ҳахьтәашаз наҳирбан, иара жәабаҟа минуҭ, стетрад хәыҷ ианыз ахы инаркны аҵыхәанӡа илаԥш ахигеит, карандашьла иахьавишьқәазгьы ҟалеит… Аҵыхәтәан, урҭ дрыԥхьан данаарылга, ихы ҩышьҭихын, саб иахь ҿааиҭит:

"Ари абаҩхатәра имоуп, уаргьы ҳаргьы ҳаицицхраароуп!" - ҳәа.

Сара, урҭ рҩыза ажәақәа ирзыԥшымыз, мҵәыжәҩада ажәҩанахь сыԥрырц акаасыгымхеит!

Нас, дызхатәаз истол аганахьшәа иақәгылаз акнопка еиқәаҵәа днақәыӷәӷәан, имаӡаныҟәгаҩ ԥҳәызба илеиҳәеит Мушьни Миқаиеи Витали Амаршьани иара иҿы илбаарц. Урҭ шәымҭақәак рыла ианылбаа, дрыҳәеит, даара смаршәа кны, сҩымҭа хәыҷқәа ирыԥхьарц, еилдыргарц, ирыцхраарц, гәаӷь хәыҷык шыҟаз агәра диргеит. Даргьы, саби сареи даара пату ҳақәҵаны, ҳаԥхьа игыланы, хыхь дара ахьтәаз аредакциа ауадахь ҳаргеит…

Убри нахыс, ашкол саналга, Аҟәатәи арҵаҩратә институт санҭала, иареи сареи еиҳагьы ирлас-ырласны ҳаиқәшәон, илаԥш ҵар схын, сҩымҭак акьыԥхь абар, иара иаразнак даԥхьон, шамахак игәаанагара самҳәакәа соуимышьҭыцызт…Иџьаушьаша, ҳара ҳабиԥара, иара ҳара акырӡа ҳашиеиҵбацәазгьы, ҳанибалак, иаразнак каҳуажәра ҳнеиԥхьон, дмыццакыкәа дҳалабжьон, даара акырынтә иҳаиҳәахьан игәы иаланы, ҳара ҳабиԥара аҵкыс, шәара бзиа шәеибабала, пату еиқәышәҵала, шәеихӡыӡаала ҳәа…

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
А.Аџьынџьал, А.Џьениа, А.Гогәуа, А.Зыхәба, Ш.Ҷкадуа, Ҷ.Џьонуа, Ц.Киут

Ахаан исхашҭӡом, ишкәакәаӡа "Волга" ҭбааҭыцәк дақәтәан, уи есымша ашьҭахьтәи абагаж ашә акӡомызт, алабыҵә авҵаҵан иман. Енвер Ажьибеи сареи иахьгылаз ҳишьҭуан, "уа аччаҳәа ишуа уаткак ҭагылоуп, иаажәгеишь, ҳазхарагьы ҳагьааинарцәажәап!" иҳәон… Ҳаргьы раԥхьаҵәҟьақәа ҳаԥхашьон, аха нас, ҳаб иҳаԥшьаҭра ҳаҵалозшәа, ҳгәырӷьаҵәа амашьын ахь ҳҿынаҳхон!

Алықьса Џьениа, ишыжәдыруа еиԥш, қәра дук нимҵӡеит, исакьаҳәымҭа дышҭагылаз машәырла дҭахеит аԥсуа-қырҭуатә еибашьра ашьҭахь… Уи ибеит аԥсуаа ҳиааира, дахаанхеит иара иабиԥареи иареи акырӡа шықәса иззыԥшыз агәырӷьара дуӡӡа - Аԥсны Ахақәиҭра! Уи хьаҳәа-ԥаҳәада инапы аҵаиҩит 130-ҩык ҳаинтеллигенциа 1977 шықәса рзы ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩ Л.И. Брежнев иахь ирҩыз "Аԥсуа шәҟәы". Убри иахҟьаны, иара ажурнал "Алашара" редактор хадас дахьыҟаз дамырхит, аха хьаасгьы имкӡеит, избанзар уи ижәлар зегьы ирусын, ирхьаан, ажәлар рус еиҳаз акгьы ыҟаӡамызт иара изы!

Алықьса Камыгә-иԥа дравторуп жәаҩа шәҟәы. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ажәабжьқәеи, аповестқәеи, ароманқәеи: "Сышьха қыҭа", "Ақалақь иаҵәа", "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Аӡы аԥсра", "Иалкаау", "Агәнаҳа уаҵамлан, сашьа", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы", "Адокументтә повестқәеи ажәабжьқәеи", "Ажәабжьқәеи аповестқәеи". Урҭ зегьы, иара акырынтә иҳәо саҳахьан, хәынтә-хәынтә ишхиҩылаахьаз, иџьабаа ӷәӷәа шрыдыз, аха зегь акоуп, зегьыҵәҟьа ракәымзаргьы, еиҭах акык-ҩбак инапы рыҵгара дшазыхиаз, игәы иҭыхоз иҵегь дирҳәар шиҭахыз…

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Алықьса Џьениа дназлоу ашәҟәыҩҩцәа Л.Н. Толстои Иаснаиа Полианаҿы иҟоу иаҳҭынрахьы амҩа иқәуп. 1974 ш.

Алықьса Аԥсни Урыстәылеи рышәҟәыҩҩцәа реидгылақәа дрылахәын, уи аҵара инарҭбаан иман, далгахьан Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет, иара убасгьы ҩышықәсатәи аҵара дахысит Москва М.Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҿы еиҿкаау Иреиҳаӡоу алитературатә курсқәа. Аус иухьан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" аҿы корреспондентс, акультура аҟәша аиҳабыс, иара убасгьы С.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә театр аҿы алитература аҟәша аиҳабыс, ажурнал "Алашара" аредактор хадас, ашәҟәҭыжьырҭа "Алашара" аиҳабыс, Аԥсны Ашәҟәы абзиабаҩцәа рхеидкыла аиҳабыс.

Ашәҟәыҩҩы иара иҩымҭақәа рнаҩсгьы есымша дрызҿлымҳан ҳаԥсуа доуҳатә культура иазааигәоу аҩымҭа дуқәа ҳбызшәала рырцәажәара, ҳаԥхьаҩцәа дырдырра, алитературатә еимадара бзиақәа реиҿкаара. Уи аԥсшәахь еиҭеигахьан аҳәаанырцәтәи ашәҟәыҩҩцәа ражәабжьқәеи рповестқәеи рацәаны. Уи еиҳарак аиҭагараз дрызҿлымҳан аурысшәахьтә, абаза бызшәахьтә, аҟабарда бызшәахьтә, ачерқьесс бызшәахьтә, ауаԥс бызшәахьтә, ақырҭ бызшәахьтә: А.Моравиа, К.Г. Паустовски, В.П. Астафев, А.Несин, Б.Х. Ҭхаицухов, А.Н. Охтов, П.Т. Мисакова, А.А. Шогенцуков, О.Ш. Иосилиани, В.М. Гоглоев уҳәа убас ирацәаҩны.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аилазаара

Ҳаԥсуа литературатә критикаҿы ашәҟәыҩҩцәа зегьыҵәҟьа ирқәашьӡам инарҭбаан рҩымҭақәа рӡыргара, рыхцәажәара, рыларҵәара. Уи аус аҿы Алықьса Џьениа анцәа илаԥш хаа ихын, избанзар уи ирҿиамҭақәа рыхцәажәара инарҵаулан имҩаԥыргахьеит иналукааша ҳакритикцәеи ҳашәҟәыҩҩцәеи: А.Аншба, С.Зыхәба, В.Бигәаа, У.Аҩӡба, М.Лашәриа, Б.Гәыргәлиа, Ш.Салаҟаиа, Р.Қапба.

Академик Ш.Салаҟаиа Алықьса Џьениа 2010 шықәса рзы "Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы" хә-томкны зҭыҵра иалагаз ишәҟәқәа раԥхьажәаҿы иазгәеиҭоит: "Алықьса Џьениа иҩымҭақәа ихадоу зеиԥш цәаҩас ирымоу - урҭ зегьы, шамахамзар, ҳазну аамҭа иахьазку ауп. Иаҳҳәап ироманқәа "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы" аԥсуа қыҭа, 1930 ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатә еибашьра дуи, уи иацааиуаз раԥхьатәи ашықәсқәеи ирыхьӡынҩылоуп.

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа

"Абна амаӡа" акәзар, Аџьынџьтәылатә еибашьра иазку раԥхьаӡатәи документалтә романуп, фырхаҵа хадасгьы иагәылагылоу Белоруссиатәи абнаршәырақәа рҿы апартизантә қәԥара напхгара азызуаз аԥсуа еибашьҩы-гәымшәа Давид Зыхәба иоуп. Ари ароман аԥҵаразы автор акыр аус рыдиулеит архивтә материалқәа, иара убасгьы, уи зныкымкәа-ҩынтәымкәа днеит, инарҭбаан диҿцәажәеит ароман афырхаҵа хада. Убри иабзоуроуп ароман ахҭыс хадақәеи ахаҿсахьа хадақәеи лакҩакрада рыгәра уго иахьыҟалаз.

Лымкаала иазгәаҭатәуп ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, 1999 шықәса рзы иҭыҵыз уи идокументалтә повестқәеи иажәабжьқәеи реизга "Рақәшәашьа рхаҵашьахеит". Ари аизга еиднакылоит ашәҟәыҩҩы аԥсҭазаараҿы иҟалаз ахҭыс иашақәаҵәҟьа шьаҭас ирыҭаны иааирыԥшыз аԥсуа-қырҭуатә еибашьраҿы имҩаԥысуаз ахҭыс гәыҭшьаагақәа".

Ашәҟәыҩҩы ишәҟәы "Иақәшәашьа ихаҵашьахеит" аԥхьажәаҿы иҩуеит: "Абраҟа зыхьӡ сымоу Џьон Ӡиӡариа ихала ибаҟа ичаԥеит. Уи иадгалатәым маҭәахә ҷыдак, ихәыцу, ихыҭҳәаау ажәак, иаҭахым арԥшӡара, арашы ахҭәалара, иазхоит иара иҟаиҵаз агәымшәара, афырхаҵара, ахьӡ-аԥша".

Алықьса Џьениа заамҭа аҿахәы зҳәаз шәҟәыҩҩуп… Уи илшеит ҳлитератураҿы уаанӡа иҟаз атрадициа дуқәа рықәныҟәара, рыцҵара, аԥхьаҩ ахара ирԥшра, ирхәыцра, иргәырҩара, иргәырӷьара. Иҟалап, иаџьал ас ианакәымыз ихьымӡазҭгьы, иԥышәеи, идырреи, ибаҩхатәреи иҵегь ихатәраз ҩымҭа дук ҳажәлар ирхыргаз аибашьра иазкны аԥҵара дахьӡазҭгьы… Аха, уара иуҳәо анцәа иануцимҳәо, иара анцәа ихаҭа абаҩхатәра ҟаимаҭ злаҵаны иишаз ауаагьы иаалырҟьан рымҩа ацгәеиқәаҵәа ихнаҵәоит, ирҳәаз, ирҩыз рызирхоит, уинахыс рус иацызҵогьы, абаҩхатәра рылаҵаны рцәыргара иараӡәк иоуп изылшо… Уи уаҩ дзаԥырхагахаӡом, избанзар, уи иара Анцәа ихаҭа иусуп, досу иара иҳәаақәа идыруеит, дызхымԥо, дызҵымԥо…

Ҳара дҳаман ашәҟәыҩҩы ду, уи лахьынҵас анцәа дҳаиҭеит, ҳара дҳацуп, ҳара егьа хара ҳцаргьы, ҳхынҳәны, ҳамҩа иара ила ҳаиҭалагароуп, ҳахьынӡааихьоу ҳхамышҭырц азы, шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит…

92

"Аруаа" адҵа ҟарҵоит ҩаӡарарацәалатәи Қырҭтәыла алацәажәарақәа ирҟәаҵтәуп ҳәа

13
Аҩаша, хәажәкыра 2 рзы Аҟәа, Ахақәиҭра ашҭаҿы еизаз рҟынтәи ҩышәҩык рҟынӡа Аԥсны Жәлар Реизара ахыбрахь инеиит адепутатцәа ирыҿцәажәарц уаанӡатәи ахада иабжьгаҩ Бенур Қәираиа Қырҭтәыла иҟазаара иазкны.

АҞӘА, хәажәкыра 2 - Sputnik. Апарламент ахь инеиз аоппозициатә партиа "Аруаа" адҵа ҟарҵоит Аԥсны адәныҟаполитикатә концепциаҿы ҩаӡарарацәалатәи Қырҭтәыла алацәажәарақәа ирҟәаҵтәуп ҳәа.

"Арҭ ауаа – ақырҭцәа, ҳара ҳраӷаны ҳарбоит. Урыстәылатәи аҳәаахьчаҩцәа ракәымзар егьараантә абџьар шьҭыхны иҳақәлахьазаарын. Аахыҵ Уаԥстәыла иҟалаз ҳара ҳҿгьы иҟарҵон. Ахада иконцепциаҿы иарбоуп ҩаӡарарацәалатәи аизыҟазаашьақәа, ари иалацәажәатәума ҳәынҭқарраны ҳрымԥхьаӡозар?", - иҳәеит аиҿкаара "Аруаа" алахәыла Ҭемур Надараиа.

Надараиа иара убасгьы дазааҭгылеит ахәаахәҭратә еизыҟазаашьа. Аполитикатә зҵаарақәа ӡбамкәа ахәаахәҭра азҵаара алацәажәара иашам ҳәа азиԥхьаӡоит иара.

"Ҳара иаҳҭаху иацы ирылаҵәаз авидео азы адепутатцәа ргәаанагара адырреи, Апарламент аполитикатә зҵаарақәа рыӡбаанӡа иарбанызаалак ахәаахәҭратә формақәа ралмыршараз азакәан адкылареи роуп", - иҳәеит Надараиа.

Иара иҳәеит Қырҭтәыла алахәаахәҭра аԥсадгьыл аинтересқәа рыҭира акәны ишахәаԥштәу.

Аҩаша, хәажәкыра 2 рзы Аҟәа, Ахақәиҭра ашҭаҿы ауаажәларратә еиҿкаара "Аруаа" ааԥхьара ҟанаҵеит ачынуаа Қырҭтәыла рцара згәы амырҭынчуа зегьы еизарц азы.

Ахақәиҭра ашҭаҿы еизаз рҟынтәи ҩышәҩык рҟынӡа Аԥсны Жәлар Реизара ахыбрахь инеиит адепутатцәа ирыҿцәажәарц уаанӡатәи ахада иабжьгаҩ Бенур Қәираиа Қырҭтәыла иҟазаара иазкны.

Ауаажәларратә еиҿкаарақәа рхаҭарнакцәа – ауаажәларратә ветерантә еиҿкаара "Аруаа" аиҳабы Ҭимур Гәлиа, АУЕ "Аруаа" Иреиҳаӡоу ахеилак алахәыла Ҭемур Надараиа, апартиа "Аԥсны" аиҳабы Витали Габниа, Жәлар ракзаара Афорум аиҳабы Аслан Барцыц Бенура Қвираиа иумҭа ахәшьара аҭаразы Апарламент адепутатцәа рыҿцәажәаразы инеиит. Аицәажәара ашьҭахь дара ахада иахь инеираны иҟоуп.

Уаанӡа аопоззициатә партиақәа рхаҭарнакцәа аҳәамҭа ҟарҵахьан Бенур Қәираиа ԥхьатәара ицаразы адҵа шыҟаҵахо азы. Убри аан ахада Иусбарҭа аҳәамҭа ҟанаҵеит Қвираиа жәабран 19 рзы инапынҵақәа шьҭеиҵеит ҳәа.

"Аԥсны Аҳәынҭқарра адәныҟатә политика аконцепциазы" адҵа Аслан Бжьаниа инапы аҵеиҩит ԥхынҷкәын 7 рзы.

Аконституциа инақәыршәаны атәыла ахада иҳәаақәиҵоит адәныҟатәии аҩныҵҟатәии политика ахырхарҭақәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

13