Асабрада, адистанциа, арзҩыдара: аурыс театр аусура хацнаркит

21
(ирҿыцуп 13:21 16.02.2021)
Жәабран 15 инаркны Аԥсны атеатрқәа, амузеиқәа, абиблиотекақәа, акультуратә центрқәа, акультуратә ҩнқәа, ацәыргақәҵатә залқәа русуразы азин ҟаҵоуп асанитартә нормақәеи аԥҟарақәеи ирықәныҟәаны.

Аԥкрақәа рнаҩс аусура хацнаркит Фазиль Искандер ихьӡ зху Аурыс драматә театр Карл Гальдони иҩымҭала ақәыргыламҭа "Кьоџьаа рҭыӡшәа" ала.

Наала Гәымԥҳа, Sputnik

Аԥсны агәабзиарахьчара аминистрра ишьақәнырӷәӷәаз асанитартә ԥҟарақәа инарықәыршәаны жәабран 15 рзы аурыс театр ҩаԥхьа ашәқәа аанартит. Атыәлаҟны акультуратә усҳәарҭақәа Аԥсны аус руамызт ԥшьымз раахыс. Иубаратәы иҟан ахәаԥшцәа ари амш ишазыԥшыз, атеатр иаҭааз рхыԥхьаӡара рацәан. Ашә уахьаахыҵуаз, атеатр аусзуҩцәа ахәаԥшцәа рнапқәа арзҩыдара иахрыжьуан, ирырҭон асабрадақәа, асоциалтә дистанциагьы ахылаԥшра арҭон.

  • Атеатр аусзуҩцәа ахәаԥшцәа рнапқәа арзҩыдара иахрыжьуан
    © Sputnik / Леон Адлейба
  • Атеатр аусзуҩцәа ахәаԥшцәа рнапқәа арзҩыдара иахрыжьуан
    © Sputnik / Леон Адлейба
  • Атеатр аусзуҩцәа ахәаԥшцәа рнапқәа арзҩыдара иахрыжьуан
    © Sputnik / Леон Адлейба
1 / 3
© Sputnik / Леон Адлейба
Атеатр аусзуҩцәа ахәаԥшцәа рнапқәа арзҩыдара иахрыжьуан

Аурыс театр аиҳабы Иракли Хынҭәба ԥшьымз раахыс зусура аанкылаз атеатр аԥсҭазаашьа дазааҭгылеит, иҳәеит аԥҟарақәа зегьы рықәнаҟәара ишазыхиоу, избанзар аҟаза еснагь бзиа ибо иус даҿымзар, алҵшәа изалгаӡом.

"Ҳгәы иаахәеит ҩаԥхьа ҳтеатр аусура иалагартә еиԥш алшара ахьыҟалаз. Иубаратәы иҟоуп, шаҟа ргәы ацԥыҳәаны имҩахыҵуа ҳахәаԥшцәа. Иахьа идҳарбараны иҟоу аспектакль "Кьоџьаа рҭыӡшәа" ари даара апозитив зҵоу комедиоуп. Сгәы иаанагоит, иахәаԥшуа ргәалаҟазаара еизнарҳап ҳәа", - иҳәеит Хынҭәба.

© Sputnik / Леон Адлейба
Иракли Хынҭәба

Игеит аҩбатәи аҵәҵәа. Аспектакль алагара рацәак агым. Ахәаԥшцәа рхы-рҿы ианубаалон шаҟа атеатр ахь амҩахыҵра ишазыԥшыз, ныҳәак ирзаҩызахеит иахьатәи амш. Ахәаԥшҩы Шьарида Қаԥшьԥҳа лгәаанагара аспектакль алагаанӡа иҳацеиҩылшеит.

"Иахьа актиортә ҟазара знапы алаку рзы, иара убас ахәаԥшцәа рзгьы гәахәаратә мшуп. Избанзар, аԥкрақәа анаԥыхха аамышьҭахь, ари раԥхьаӡатәи культуратә цәырҵроуп. Уи, хымԥада , угәалаҟазаара шьҭнахуеит. Сгәы иаанагоит, ҳазхәаԥшраны иҟоу ақәгылара "Кьоџьаа рҭыӡшәа" еиҳагьы ҳарлахҿыхап ҳәа", - лҳәоит аҭыԥҳа.

Игеит аҵыхәтәантәи ахԥатәи аҵәҵәа. Аспектакль иалагеит, ицәеит алашарбагақәа. Нак хара лашарак аакит, асценахь иаацәырҵит актиорцәа, игеит анапеинҟьабжьқәа. Аспектакль цонаҵы аччабжьқәа азал иҩныҩуан, амузыка лахҿыхи, актиорцәа рыхәмарреи ухы-угәы еизнарҳауан.

© Sputnik / Леон Адлейба
Атеатр, асабрада, адистанциа: аԥҟарақәа ирықәныҟәо РУСДРАМ ашәқәа аанартит

Ҩ-сааҭк инареиҳаны ицоз аспектакль аашьҭахь, уи иалахәыз актиор Џьамбул Жорданиа иҳәеит, актиорцәа ишырцәыуадаҩыз акраамҭа ахәаԥшцәеи дареи аимадара ахьрымамыз.

"Аԥкрақәа ирыхҟьаны аҽазыҟаҵарақәа рзы аамҭа маҷны ишҳамазгьы, зегьы акоуп ҳаиҵамхаӡеит. Ажәытәан ауаҩы игәы анҽеимыз шәала-кәашарала игәы рҟачон, убас еиԥш ҳазнеиуеит ҳара ҳусгьы. Аԥкрақәа рышьҭахь, иаҳҭаххеит ахәаԥшцәа раԥхьатәи атеатр раҭаара лахҿыхрала ҳаԥыларц", - иҳәеит актиор.

Жәабран 16, 17 рзы аурыс театр аҟны иддырбараны иҟоуп Баграт Шьынқәба ироман "Ацынҵәарах" иалху аспектакль.

21

Шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит: Алықьса Џьениа игәалашәаразы

86
Жәабран 21 рзы аԥсуа шәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа диижьҭеи 91 шықәса ҵит. Уи ирҿиаратә мҩеи иуаажәларратә усуреи ртәы дазааҭагылоит, насгьы игәалашәараҿы дшаанхаз атәы ҳзеиҭеиҳәоит апоет Анатоли Лагәлаа.

Иахьа ҳаԥсуа литератураҿы иналукааша апрозаикцәа хәҩык рхыԥхьаӡара ҳауҳәар ҳҭахуп ҳәа шьоук аасыдгылар, сара даара бзиа избо апрозаикцәа убарҭ ахәҩык рхыԥхьаӡараҿ даласҵоит Алықьса Џьениа! Избанзар, уи сара саныхәыҷыз аахыс зырҿиара сгәаԥхо, зышәҟәқәа сыхчы иаҵаҵан сыцәоз, урҭ исзаадыртуаз амаӡақәа сыԥсҭазаараҿы акырӡа исыхәаз, наҟ-наҟ иара сара схаҭа сырҿиараҿгьы анырра бзиа сызҭаз, иҵаулоу шәҟәыҩҩуп.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Алықьса Џьениа

Сара журнал "Алашараҿ" зегь раԥхьаӡа санымҩахыҵ, усҟан аабатәи акласс аҿы стәан, сҩымҭа хәыҷқәа зныз атетрад аасымхны ирыԥхьаз, иагьсыдзырҽхәалаз иара иоуп. Усҟан иара ажурнал аредактор хадас дыҟан… Урҭ ашықәсқәа ахаангьы исхашҭӡом… Саб аредакциақәа рахь симан дныҟәон, ашәҟәыҩҩцәа сыдирдыруан, избанзар, нас излеилыскааз ала, сабгьы сара сеиԥш дышхәыҷыз аҩра далагахьазаарын, аха нап идызкылоз аӡәгьы даныҟамла, хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәазаап игәаҿы апоезиа… Убри аҩыза саргьы исмыхьырц азы акәхап, салагашьа аниба, абри ак илазар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа дызҿу дсырбар, маҷк дыргәаԥхар, издыруада акы дазкылсыр ҳәа, сшыхәыҷыз аредакциақәа рахь сдәықәигалеит…

Ахаан исхашҭуам, ҳазҭаз автобус Кьалашәыр шыҟаз ианааилак, Аҟәа ианазааигәахалак, сгәы аҭыԥа-ҭыԥара ишалагоз, избанзар ашәҟәыҩҩцәа рахь анеира, аредакциақәа рахь амҩахыҵра даара сацәыԥхашьон…

Убас еиԥш иҟаз саби сареи ҳныҟәарақәа рҟынтәи иахьагьы ихааӡа исгәалашәо раԥхьа исыргылоит ашәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа иахь амҩахыҵра. Ишысҳәахьоу еиԥш, усҟан уи "Алашара" даредактор хадан, урҭ рредакциа ыҟан иахьа ибылны игылоу Ленин иашҭа иқәгылоу жә-етажк иҟоу аиҳабыра рыҩны авара, иара х-еихагылак аман. Алықьса аҩбатәи аихагылаҿ имаӡаныҟәгаҩи иареи тәан, егьырҭ аредакциа аусзуҩцәа зегьы ахԥатәи аихагылаҿ. Саби сареи ҳаныныҩнала, даара дҳаигәырӷьан аԥсшәа ҳаиҳәеит, избанзар уи иаразнак илаԥш ақәшәеит сара сарӷьа нап иакыз атетрад иаҵәа!

"Ари аҷкәын ажәеинраалақәа иҩуазар акәхап!" - дычча-ччо раԥхьа сара снапы сымихит, нас саб дхырхәан аԥсшәа ааиеиҳәан, инапгьы имихит.

"Аиеи, цәаҳәақәак иҷышәқәоит, издыруада акы иаԥсазар?!" - сабгьы ишызбоз сара сеиԥш дааԥхашьеит, анаџьалбеит, абри иеиԥш иҟоу ауаҩы иаамҭа баша ицәаҳамгандаз игәахәзар акәхап…

"Иџьаушьаша, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа зегьы аҩра жәеинраалала ҳалагеит, нас аиҳараҩык апрозахь ҳаиасит!" - Алықьса аҽыгәҽыгәҳәа дааччан, стетрад хәыҷ аасымихит. Нас ҳара ҳахьтәашаз наҳирбан, иара жәабаҟа минуҭ, стетрад хәыҷ ианыз ахы инаркны аҵыхәанӡа илаԥш ахигеит, карандашьла иахьавишьқәазгьы ҟалеит… Аҵыхәтәан, урҭ дрыԥхьан данаарылга, ихы ҩышьҭихын, саб иахь ҿааиҭит:

"Ари абаҩхатәра имоуп, уаргьы ҳаргьы ҳаицицхраароуп!" - ҳәа.

Сара, урҭ рҩыза ажәақәа ирзыԥшымыз, мҵәыжәҩада ажәҩанахь сыԥрырц акаасыгымхеит!

Нас, дызхатәаз истол аганахьшәа иақәгылаз акнопка еиқәаҵәа днақәыӷәӷәан, имаӡаныҟәгаҩ ԥҳәызба илеиҳәеит Мушьни Миқаиеи Витали Амаршьани иара иҿы илбаарц. Урҭ шәымҭақәак рыла ианылбаа, дрыҳәеит, даара смаршәа кны, сҩымҭа хәыҷқәа ирыԥхьарц, еилдыргарц, ирыцхраарц, гәаӷь хәыҷык шыҟаз агәра диргеит. Даргьы, саби сареи даара пату ҳақәҵаны, ҳаԥхьа игыланы, хыхь дара ахьтәаз аредакциа ауадахь ҳаргеит…

Убри нахыс, ашкол саналга, Аҟәатәи арҵаҩратә институт санҭала, иареи сареи еиҳагьы ирлас-ырласны ҳаиқәшәон, илаԥш ҵар схын, сҩымҭак акьыԥхь абар, иара иаразнак даԥхьон, шамахак игәаанагара самҳәакәа соуимышьҭыцызт…Иџьаушьаша, ҳара ҳабиԥара, иара ҳара акырӡа ҳашиеиҵбацәазгьы, ҳанибалак, иаразнак каҳуажәра ҳнеиԥхьон, дмыццакыкәа дҳалабжьон, даара акырынтә иҳаиҳәахьан игәы иаланы, ҳара ҳабиԥара аҵкыс, шәара бзиа шәеибабала, пату еиқәышәҵала, шәеихӡыӡаала ҳәа…

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
А.Аџьынџьал, А.Џьениа, А.Гогәуа, А.Зыхәба, Ш.Ҷкадуа, Ҷ.Џьонуа, Ц.Киут

Ахаан исхашҭӡом, ишкәакәаӡа "Волга" ҭбааҭыцәк дақәтәан, уи есымша ашьҭахьтәи абагаж ашә акӡомызт, алабыҵә авҵаҵан иман. Енвер Ажьибеи сареи иахьгылаз ҳишьҭуан, "уа аччаҳәа ишуа уаткак ҭагылоуп, иаажәгеишь, ҳазхарагьы ҳагьааинарцәажәап!" иҳәон… Ҳаргьы раԥхьаҵәҟьақәа ҳаԥхашьон, аха нас, ҳаб иҳаԥшьаҭра ҳаҵалозшәа, ҳгәырӷьаҵәа амашьын ахь ҳҿынаҳхон!

Алықьса Џьениа, ишыжәдыруа еиԥш, қәра дук нимҵӡеит, исакьаҳәымҭа дышҭагылаз машәырла дҭахеит аԥсуа-қырҭуатә еибашьра ашьҭахь… Уи ибеит аԥсуаа ҳиааира, дахаанхеит иара иабиԥареи иареи акырӡа шықәса иззыԥшыз агәырӷьара дуӡӡа - Аԥсны Ахақәиҭра! Уи хьаҳәа-ԥаҳәада инапы аҵаиҩит 130-ҩык ҳаинтеллигенциа 1977 шықәса рзы ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩ Л.И. Брежнев иахь ирҩыз "Аԥсуа шәҟәы". Убри иахҟьаны, иара ажурнал "Алашара" редактор хадас дахьыҟаз дамырхит, аха хьаасгьы имкӡеит, избанзар уи ижәлар зегьы ирусын, ирхьаан, ажәлар рус еиҳаз акгьы ыҟаӡамызт иара изы!

Алықьса Камыгә-иԥа дравторуп жәаҩа шәҟәы. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ажәабжьқәеи, аповестқәеи, ароманқәеи: "Сышьха қыҭа", "Ақалақь иаҵәа", "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Аӡы аԥсра", "Иалкаау", "Агәнаҳа уаҵамлан, сашьа", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы", "Адокументтә повестқәеи ажәабжьқәеи", "Ажәабжьқәеи аповестқәеи". Урҭ зегьы, иара акырынтә иҳәо саҳахьан, хәынтә-хәынтә ишхиҩылаахьаз, иџьабаа ӷәӷәа шрыдыз, аха зегь акоуп, зегьыҵәҟьа ракәымзаргьы, еиҭах акык-ҩбак инапы рыҵгара дшазыхиаз, игәы иҭыхоз иҵегь дирҳәар шиҭахыз…

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Алықьса Џьениа дназлоу ашәҟәыҩҩцәа Л.Н. Толстои Иаснаиа Полианаҿы иҟоу иаҳҭынрахьы амҩа иқәуп. 1974 ш.

Алықьса Аԥсни Урыстәылеи рышәҟәыҩҩцәа реидгылақәа дрылахәын, уи аҵара инарҭбаан иман, далгахьан Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет, иара убасгьы ҩышықәсатәи аҵара дахысит Москва М.Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҿы еиҿкаау Иреиҳаӡоу алитературатә курсқәа. Аус иухьан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" аҿы корреспондентс, акультура аҟәша аиҳабыс, иара убасгьы С.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә театр аҿы алитература аҟәша аиҳабыс, ажурнал "Алашара" аредактор хадас, ашәҟәҭыжьырҭа "Алашара" аиҳабыс, Аԥсны Ашәҟәы абзиабаҩцәа рхеидкыла аиҳабыс.

Ашәҟәыҩҩы иара иҩымҭақәа рнаҩсгьы есымша дрызҿлымҳан ҳаԥсуа доуҳатә культура иазааигәоу аҩымҭа дуқәа ҳбызшәала рырцәажәара, ҳаԥхьаҩцәа дырдырра, алитературатә еимадара бзиақәа реиҿкаара. Уи аԥсшәахь еиҭеигахьан аҳәаанырцәтәи ашәҟәыҩҩцәа ражәабжьқәеи рповестқәеи рацәаны. Уи еиҳарак аиҭагараз дрызҿлымҳан аурысшәахьтә, абаза бызшәахьтә, аҟабарда бызшәахьтә, ачерқьесс бызшәахьтә, ауаԥс бызшәахьтә, ақырҭ бызшәахьтә: А.Моравиа, К.Г. Паустовски, В.П. Астафев, А.Несин, Б.Х. Ҭхаицухов, А.Н. Охтов, П.Т. Мисакова, А.А. Шогенцуков, О.Ш. Иосилиани, В.М. Гоглоев уҳәа убас ирацәаҩны.

© Foto / предоставил Анатолий Лагулаа
Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аилазаара

Ҳаԥсуа литературатә критикаҿы ашәҟәыҩҩцәа зегьыҵәҟьа ирқәашьӡам инарҭбаан рҩымҭақәа рӡыргара, рыхцәажәара, рыларҵәара. Уи аус аҿы Алықьса Џьениа анцәа илаԥш хаа ихын, избанзар уи ирҿиамҭақәа рыхцәажәара инарҵаулан имҩаԥыргахьеит иналукааша ҳакритикцәеи ҳашәҟәыҩҩцәеи: А.Аншба, С.Зыхәба, В.Бигәаа, У.Аҩӡба, М.Лашәриа, Б.Гәыргәлиа, Ш.Салаҟаиа, Р.Қапба.

Академик Ш.Салаҟаиа Алықьса Џьениа 2010 шықәса рзы "Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы" хә-томкны зҭыҵра иалагаз ишәҟәқәа раԥхьажәаҿы иазгәеиҭоит: "Алықьса Џьениа иҩымҭақәа ихадоу зеиԥш цәаҩас ирымоу - урҭ зегьы, шамахамзар, ҳазну аамҭа иахьазку ауп. Иаҳҳәап ироманқәа "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы" аԥсуа қыҭа, 1930 ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатә еибашьра дуи, уи иацааиуаз раԥхьатәи ашықәсқәеи ирыхьӡынҩылоуп.

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа

"Абна амаӡа" акәзар, Аџьынџьтәылатә еибашьра иазку раԥхьаӡатәи документалтә романуп, фырхаҵа хадасгьы иагәылагылоу Белоруссиатәи абнаршәырақәа рҿы апартизантә қәԥара напхгара азызуаз аԥсуа еибашьҩы-гәымшәа Давид Зыхәба иоуп. Ари ароман аԥҵаразы автор акыр аус рыдиулеит архивтә материалқәа, иара убасгьы, уи зныкымкәа-ҩынтәымкәа днеит, инарҭбаан диҿцәажәеит ароман афырхаҵа хада. Убри иабзоуроуп ароман ахҭыс хадақәеи ахаҿсахьа хадақәеи лакҩакрада рыгәра уго иахьыҟалаз.

Лымкаала иазгәаҭатәуп ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, 1999 шықәса рзы иҭыҵыз уи идокументалтә повестқәеи иажәабжьқәеи реизга "Рақәшәашьа рхаҵашьахеит". Ари аизга еиднакылоит ашәҟәыҩҩы аԥсҭазаараҿы иҟалаз ахҭыс иашақәаҵәҟьа шьаҭас ирыҭаны иааирыԥшыз аԥсуа-қырҭуатә еибашьраҿы имҩаԥысуаз ахҭыс гәыҭшьаагақәа".

Ашәҟәыҩҩы ишәҟәы "Иақәшәашьа ихаҵашьахеит" аԥхьажәаҿы иҩуеит: "Абраҟа зыхьӡ сымоу Џьон Ӡиӡариа ихала ибаҟа ичаԥеит. Уи иадгалатәым маҭәахә ҷыдак, ихәыцу, ихыҭҳәаау ажәак, иаҭахым арԥшӡара, арашы ахҭәалара, иазхоит иара иҟаиҵаз агәымшәара, афырхаҵара, ахьӡ-аԥша".

Алықьса Џьениа заамҭа аҿахәы зҳәаз шәҟәыҩҩуп… Уи илшеит ҳлитератураҿы уаанӡа иҟаз атрадициа дуқәа рықәныҟәара, рыцҵара, аԥхьаҩ ахара ирԥшра, ирхәыцра, иргәырҩара, иргәырӷьара. Иҟалап, иаџьал ас ианакәымыз ихьымӡазҭгьы, иԥышәеи, идырреи, ибаҩхатәреи иҵегь ихатәраз ҩымҭа дук ҳажәлар ирхыргаз аибашьра иазкны аԥҵара дахьӡазҭгьы… Аха, уара иуҳәо анцәа иануцимҳәо, иара анцәа ихаҭа абаҩхатәра ҟаимаҭ злаҵаны иишаз ауаагьы иаалырҟьан рымҩа ацгәеиқәаҵәа ихнаҵәоит, ирҳәаз, ирҩыз рызирхоит, уинахыс рус иацызҵогьы, абаҩхатәра рылаҵаны рцәыргара иараӡәк иоуп изылшо… Уи уаҩ дзаԥырхагахаӡом, избанзар, уи иара Анцәа ихаҭа иусуп, досу иара иҳәаақәа идыруеит, дызхымԥо, дызҵымԥо…

Ҳара дҳаман ашәҟәыҩҩы ду, уи лахьынҵас анцәа дҳаиҭеит, ҳара дҳацуп, ҳара егьа хара ҳцаргьы, ҳхынҳәны, ҳамҩа иара ила ҳаиҭалагароуп, ҳахьынӡааихьоу ҳхамышҭырц азы, шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит…

86
Инджгия Джамбул.

Уаҵәтәи ҳамш еиқәзырхо: Џьамбул Инџьгьиа ипоезиазы

48
(ирҿыцуп 10:11 15.02.2021)
Апроект "Алашара ҳзырбо ауаа" иацҵо, ашәҟәыҩҩы Анатоли Лагәлаа дазааҭгылоит Џьамбул Инџьгьиа ипоезиа аҷыдарақәа.

Аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳаԥсуа литератураҿы ицәырҵуа иалагеит абыжь ҿыцқәа! Уи ҳарҭ ҳаргәырӷьоит, избанзар ҳара ҳлитература уаҵәтәи амш анамоу ауп, ҳазҿу аусгьы акы иаԥсаны ианыҟало, еиуеиԥшым абиԥарақәагьы ахьтәы цҳа анрыбжьало! Аха ҳара иаҳуалуп, урҭ амҩа ианнықәло аамҭазы, рырҿиараҿы ирымоу аихьӡарақәеи, рыгха-ԥха хәыҷқәеи, имӡакәа иаартны раҳәара. Уи даргьы ирзеиӷьуп, ҳаԥхьаҩцәагьы ирыхәоит.

Уажә ара ҳзыхцәажәо ашәҟәы "Аԥсықәрамҩа" Џьамбул Инџьгьиа актәи ишәҟәоуп. Уи уаанӡагьы Аԥсны иҭыҵуа апериодикатә кьыԥхьырҭақәа зегьы рҿы дкьыԥхьуан, иара иаԥхьаҩцәа ирҿиара иацклаԥшуеит, аха абас иааизакны шәҟәыкны рнапаҿы ирмоуцызт. Ҳара уи ҳҩыза еиҵбы ирҿиара пату ақәаҳҵоит, ҳазҿлымҳауп, иагьидаҳныҳәалоит иахьа ҳнапаҿы иаҳку раԥхьатәи ишәҟәы. Насгьы, арҭ ажәеинраалақәа рыхәҭак ашәҟәы иагәылалаанӡа, ҳара ажурнал ианаҳҵахьан, ус анакәха, ҳара апоет-ҿа "имҩахәасҭақәа" ҳарнылахьеит, иахьатәи ишәҟә ҿыц ахцәажәара ҳгәазырԥхазгьы дара роуп! Улаԥш рыдхалоит ашәҟәы ахьаауртуа "Хьыршәыгәажәак" захьӡу апоет-ҿа ицәаҳәақәа: "Ауаҩы иԥсҭазаара – цәыкәбарк алахьынҵа… Ажәҩан иалышәшәоит Аԥсҭазаара акәаҿ иблыз ацәыкәбарқәа-аеҵәақәа. Амшын-шаҟа ԥсҭазаара ҿшәахьоузеи? Заҟа цәыкәбаргьы амҩа иқәузеи…".

Аха ахьыцәыкәбар – инеиԥхьбаргьы, ашьҭа аҭынхоит – ҩаԥхьа ииеҵәахарц. Уи ауп ауаҩы адгьыл иазынижьуа инасыԥ Ашәҭыц".

Џьамбул Инџьгиа апоезиаҿы иаабац ажәеинраала, аклассикатә форма аҩышьа иаразнак мап ацәикит, "ирбгеит!" игәҭыхақәа рҳәараҿы еиҳа изыманшәаланы ибеит, ишәҟәы аредактор Заира Ҭҳаиҵыкәԥҳа ишазгәалҭаз еиԥш, ажәытәӡатәи иапониатәи Ажәа азҟазацәа рцәаҳәақәа (хԥа-хԥа цәаҳәатәи ажәеинраалақәа). Уи ҳаԥсуа поетцәа рпоезиаҿы знык-ҩынтә "агьама" ахьырбахьоу ыҟоуп, аха инеизакны шамахамзар аӡәгьы иҽадимырхалаӡацт.

Иаҳгәалаҳаршәап апоет Геннади Аламиа иажәеинраала:

Иамаӡам ашәҭ,

Шьҭа амаӡа,

Ишәҭит!..

Адунеитә литератураҿы уи аҩыза ажәеинраала ҩышьа форма иазхьаԥшуа рацәаҩуп, избанзар, уа унапы ҿаҳәаӡам, ажәеинраала аҩышьа атехника, арифма, аритма зегьы "урхыԥар" ҟалоит, уа еиҳараӡак ажәеинраала еидарас иаиуа аҵакы ауп. Иҟоуп ажәеинраала аҩныҵҟатәи аритмика иацәхьамҵуа, еиқәзырхо апоетцәа, аха иҟоуп, знык ажәеинраала атехника арбгара ианақәиҭха, ажәеинраала шкәакәа зегьы алаӡоит ҳәа, ажәақәа иахьырҭыԥугьы-иахьырҭыԥымгьы иандыргыло, аӡы ырхәашьны аԥсыӡ ркырц ианалаго.

Аха урҭ зегьы уанрыцәхьаҵ, аҵакгьы акгьы анузамырҳәа, усҟан уҿызхуа акгьы ҟалаӡом, уажәеинраалагьы иануҭахыз иҭымҟьаз ашәақь еиԥш, иааумпыҵахоит. Аурыс литератураҿы уи аҩыза ажәеинраала ҩышьа форма, (ажәеинраала шкәакәа) кыраамҭа "ашәхымс" ихрыжьлаӡомызт, уимоу аурыс поет ду Николаи Глазков иҩхьан: "Мне кажется, что стихи без рифмы, как женщина без волос!" ҳәа. Аха алитератураҿы апоетцәа зегьы рхәыцшьа шеиԥшым еиԥш, рҩышьагьы еиԥшӡам, дасу еиҳа изыманшәалоу аформала дыҩуеит, аус злоу иара ибаҩхатәра уаҟа ишааирԥшуа ауп.

Џьамбул Инџьгьиа ишәҟәы злаатуа ажәеинраала уанаԥхьалак азныказ ахәыцра уалагоит ииҳәаз аҵыхәанӡа исзеилкаама, аҵакы хада "сцәыбнамлазааит!" ҳәа, аха нас иара ажәеинраала уазхәыцны даҽа ҩынтә-хынтә уанаԥхьалак, агәра угоит, ииашаны ишеилукааз, уи ииҳәз асахьагьы ухаҿы иаанхартә ушазхәыцыз.

Ақәаб

абырлашқәа

ҭышәшәеит –

ишеит.

Алашьцара адунеи иаақәҵын, алашара ааит… Араҟа аԥхьаҩ даҽаганкахьалагьы дазхәыцыр ҟалоит, уи ифантазиа ахьирхалакгьы ибзианы иԥымҵәакәа, иҵәиуа абыцеиԥш, иахьиҭаху иццоит!.. Убрауп иахьыҟоу апоезиа амчгьы, алшарақәагьы, дасу иара ишиҭаху дазхәыцуа, дызхымԥаша категориак ыҟамкәа, ииҭаху зегьы рҭак иоуа…

Адгьыл

́ашьа ҭаҵәахын

иԥырҽыз амаҵмыџь.

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа

Араҟа, сара стәала ҟазарыла иҳәоуп, иҟоуп узырхәыцша, адгьыл, уи иахылҵыз ашәырҵла, уи иҿоу ашәыр, иҟаԥшьӡа уи иагәылоу ашьаԥшшәы змоу аӡы, нас, иуҭахызар уи ашьахьы ииаугоит, еиҭах аԥсҭазаара ахылҵуеит, еиҭах адгьыл иахьнықәҭәоу иқәӷьацоит… Абри ажәеинраала цәгьала иақәҿнаҭуеит уи иаҵагылоу даҽа жәеинраалакгьы…

Аӡахәа

алаӷырӡқәа азынкылом…

Адгьыл ахьаа анырма?

Араҟа ажәеинраалақәа рҵакы аиҭаҳәара ҳара зынӡагьы хықәкыс иҳамаӡам, ҳара ҳхықәкқәа раԥхьа игылоу, автор ишәҟәаҿы иқәҿиази иқәымҿиази ажәеинраалақәа ԥыҭк ирзааҭгылан, иара наҟ-наҟ ихәаша ак ҳазҳәозар ҳәа ауп… Ус анакәха, уи аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы зегьы иаҳцәыӡны иҟоу акритикагьы илаигӡароуп, игхақәа дрызхәыцроуп, урҭ уашьҭан играмхарц азы, ԥшӡала, аҩбатәи ишәҟәаҿы раԥыхра еиҳа имарианы илшарц… Ҳарзааҭгылап, автор еиҳа инапы зыгижьыз, иҵегьы ирцәажәандаз, иҵегьы игәылиршәандаз ҳәа ҳгәы иззаанагауа ажәеинраалақәа.

Аԥаҭхь

аҵаҿ иҵәахуп

агәы иҭоу аҵа.

Сара ари ажәеинраала акыр сазхәыцит, иаҳәо еилыскаарц сҭаххеит, ишырҳәо еиԥш, инасырҳәит-иаасырҳәит, аха уаҳа умԥсит, исызмырцәажәеит! Азныказ сыхгьы сазгәааит, издыруада сара аамҭа саҵахозар, иахьатәи аҿар рпоезиа сара исзымдыруа маӡақәак аҵаҵәахызар, иҵегьы ԥхьаҟа ицахьазар, уи азы иҷыдоу даҽа ҵарадыррак аҭахызар?.. Аха аҩымҭа егьа философиатә ҵакы аиҭозаргьы автор, уи ииҳәарц ииҭаху аҵыхәанӡа иҟаҟаны иуимҭаргьы, џьара хышә хәыҷык узааиртуазар ами, узхьыԥшыша, алашарахь уназго шәахәак убарцаз…

Иҿысхит

адәыкрын –

сеиԥшхеит ҭагалан.

Ари ажәеинраала еиҳа имариацәаны "исацәажәазшәа" збеит. Сара исҭахын автор "сзышьирцылаз" ажәеинраалақәа реиԥш, иҵегьы зеилкаара мариам, сзырхәыцша, маӡак зҵаҵәаху, ус иааинырслан исзеилымкаауа жәеинраалак саԥхьарц. Аха иҟалап уи идырны урҭ реишьҭагылашьа иӡбазар, зеилкаара мариами имариоуи, мамзаргьы аԥхьаҩ маҷк ихшыҩ аԥсашьарц еилеиԥсазар!

Ажәҩан икыдлеит

аӡиас ахцәқәа –

ацәаҟәа ҽырбоит.

Ара аԥсабара апеизаж дақәшәаны иҭихит автор, насгьы иаразнак иубоит уи аҩыза асахьа макьана ҳлитератураҿы ишҳәам, ишҿыцу, иара ишитәу, иагьшлыԥшааху! Уи иаразнак угәы шьҭнахует, агәрагьы угоит, еиҳа-еиҳа ашәҟәы уагәылаланы уаԥхьаҟа уцацыԥхьаӡа, аартыра ҿыцк шузыԥшу… Зны-зынла ухы убоит, иссиру, иџьашьахәу ҳаԥы ссирк уҭоушәа, уаҟа иуҿаҷҷо аԥшӡарақәа уара уакәушәа адунеиаҿ зегьраԥхьа избо!..

Ашәарҭара анҳахҭыгәлоз

абыкь абжьы ҳарҿыхон…

Ҳзырҿыхозеи иахьа?..

Асеиԥш иҟоу ажәеинраалақәа амцхә "рыбжьы" дуӡам, ухы ҭырҟьаӡом, улымҳа ҭыршьааӡом, аха ирҳәарц ирҭаху угәаҟынӡа инаганы, амца зку акәицқәа реиԥш иҭарыԥсоит, нас ухаҵоуп угәы рҭынчны утәа!.. Апоезиаҿы уаҩ иимбо амчгьы убра акәзар ҟалап иахьыҟоу!..

Хыхь ишазгәаҳҭаз еиԥш, ажәеинраала аҩышьа аформақәа зегьы ҳанрыцәхьаҵ (ус ҳҳәеит ҳәа, ари аҩышьа формагьы иамазароуп иара аритмика), иаҳәо аҵакы ласцәамзар ауп, иааинырслан иумыҩуазар ауп. Убас иааинырслан иҩқәоу, иҵегьы "маха-шьахала" еибыҭандаз, акәҷар реиԥш зынӡа ишхәыҷцәаз, ашәра иахьӡаанӡа рыҭра "ихихит" ззугәахәуа ажәеинраалақәагьы ааҳгап абраҟа. Урҭ автор ашәҟәахьы инеигаанӡа иҵегьы иҟаҵатәын, ианиҩы ашьҭахь маҷк даарԥеиԥшыр акәын, цқьа изаанӡа аамҭа рыҭатәын. Уи ҽыԥныҳәа ӷәӷәаӡам, апоет қәыԥш урҭқәа зегьы ианаужьыр ҟалоит, аха иара ихаҭа игәаҭан азхәыцра далагаанӡа аамҭа мыцхә ицәыбжьамхар…

Ацәаныррақәа

Санаршьеит –

сшымчыдоу схашҭма?

Ари ажәеинраала зынӡа имариацәаны иҩуп, иҳәоуп, автор ҳаззыҟаиҵахьаз аҳаракыра (апланка) лаирҟәцәеит, џьабаа мбаӡакәа "ҳахыԥеит!". Иааҳгап убри иашьашәалоу даҽакгьы, ари ажәеинраала зынӡа "иҟаҟацәаны" иҳаиҭацәеит, албаадараҵәҟьагьы ҳацәаашьо!..

Иаҳхалашоит еҵәак

ажәҩан ҳалаԥш ахысуанаҵ –

аԥышәара ҳагызмыжьуа

аԥсҭазаара ҳагәыланаҵ –

гәыӷраны.

Мамзаргьы, ауаҩытәыҩса ашышкамс хәыҷӡа аҟынӡа дахьнеиго, ашышкамси ауаҩи ирыбжьоу иара ашышкамс ахаҭа рацәак иахьахымыҳәҳәо ахьџьеишьо!.. Автор иҟалап даҽаҵакык азиԥшаар иҭахызҭгьы, аха иара даҽаџьара ицәкәараҵеит!..

Ашышкамс!

Еиҩаҳго

змаҷуи?

Еилкаауп, автор поезиа бызшәала ихиркыр иҭахуп иажәақәа, ирҳәац-еиҭарҳәац дацәыбналарц, иара итәы иԥшаарц, ҳаргьы агәра ҳиргарц ус иуҳәар шауа… Аха ажәа иара иахьаҭыԥым, даҽа ҭыԥк аҿы ианургылалак, ахџыџ еиԥш есымша уахҟьашалоит, уаҩсцыԥхьаӡа, убри убра иназгаз дугәалашәалоит!.. Ус иҟоуп абри ажәеинраалагьы:

Аҵх

агәырӷьара азымҵәахит –

аеҵә ацәпытит.

"Апытра" ара ҵакыла ианаалаӡом, мчылы уалагар уа иургылар ҟалоит, аха зегьы акоуп, зҭыԥаҿы игылоу ажәақәа зегьы иара тәымра уа арахь ирылҳәҳәалоит!.. Иаҳгәалаҳаршәап аурыс поет бзиа Иури Кузнецов иҟаиҵоз аепитетқәа, уи шаҟа изҿирԥшуаз ианаалоз, иақәшәоз:

"Грибы, как настольные лампы."

"А тучы трещат, как арбузы".

Уажә иааҳгап даҽа жәеинраалак:

Ахәрабӷьыц!

Аханатә иудыруазма

жәларык рлахьынҵа?

Идыруп ахәрабӷьыц ахәра ишахәшәу, аха уи жәларык зегьы ада ԥсыхәа рымамкәа ишыҟалаз, лахьынҵас ишроуз, аԥхьаҩ ажәак ала иадамзаргьы дазыҟамҵаӡакәа ианиоуҳәалак, ажәҩан иалҩрны иаазшәа, иара афункциа азынамыгӡаӡакәа иаанхоит… Ажәеинраала урҵаулацәарц уаналаго иануцәыхәашьуа ҟалоит, убри азы, аԥхьаҩ уи аҵаулара дӡааԥшыларц азыҳәан, "дзықәгылаша" ажәак изышьҭоуҵароуп!.. Насгьы, уара иазыҟаҵоу аԥхьаҩ имацара иакәӡам иумоу, зны-зынла абжьаратәи аԥхьаҩгьы уизхәыцлароуп, уи уеилкаара ицәыуадаҩхацыԥхьаӡа дуцәынаскьалоит, уааигәара есымша агылара игәазырԥхаша ажәақәа рыԥхарра инырлароуп…

Сылаԥш адхалт

изаҵәхаз абӷьыц…

Изшәаџьҳәода?

Абӷьыц ҳәа ззырҳәо ашәҟәы абӷьыц акәхап, егьи аҵла иҿоу, уи абӷьы ауп. Насгьы, ари ажәеинраала аҵакы акырынтә апоетцәа еиҭарҳәахьеит, амҳаџьырреи ахҵәареи ирыдкылан, араҟа урҭ ажәеинраалақәа "рылҩа" еиԥшны ауп ишаанхо ари ажәеинраалагьы…

Ари асахьа зынӡа иаабац, иҳаҳац, уаҳа даҽа цәанырра ҿыцк ҳазцәырзымго сахьоуп... Ус анакәха, аԥхьаҩ игәаҿы иаанхартә ма даҽакала иҩтәын, мамзаргьы ашәҟәы иагәылаҵатәӡамызт...

Ахызаҵәқәа сыршаҭом –

илеиуеит

ақәаршҩы.

Ари ажәеинраала зынӡак ахәыҷқәа ржурнал ианырҵо ацуфара еиԥшхеит!.. Аха анцәа иҟынтә, иааизакны уахәаԥшуазар, асеиԥш иҟоу ажәеинраалақәа ашәҟәаҿы ирацәаӡам, аԥыжәара рызгаӡом, аԥхьаҩ дзырхәыцша, дзыргәырӷьаша, дзыргәырҩаша, аԥеиԥш бзиа шыхарам иазҳәаша еиҳа ирацәоуп… Нас ишԥа, апоезиа ауаҩы дахәышәтәуазароуп, ашьамхы бзиа иҵанаҵозароуп, знык данаԥхьа, наҟ инықәҵан даԥырҵыргьы, ԥыҭрак ашьҭахь деиҭархынҳәуазароуп, знык згьама убаз, аӡыхь бзиа ахьыҵыҵуа аҭыԥ шухамышҭуа еиԥш!..

Уи азы хара ицатәӡам, иара Џьамбул ишәҟәаҿы иуԥшаауеит ус иҟоу ажәеинраала бырлашқәа:

Аҵх рҽарҭеит

апҟақәа –

иабазгои руаз?

Ари ажәеинраалаҿы хә-ажәак роуп иҟоу, аха шаҟа хьаа ргәыҵаҵәахуи, закәытә еидарои изҵо?.. Уи ибзианы уаназхәыцлак, ухы инаркны ушьапаҟынӡа иулсуеит, агәырҩа уеиларҵәан уакуеит, уахәаҽуеит, аҵаа хьшәашәеиԥш аԥхӡы уқәнаҭәоит, наҟ ҳашьхақәа рахь хараӡантәи ирҿыҩны иуаҳауеит уазашәак… Уи кыраамҭа уабыллоит, иуханаршҭырц иалагоит зегьы, аха убри аамҭазы, аԥшахаа еиԥш ихааӡа апҟақәа рымҵәыжәҩақәа рышьҭыбжь уи агәырҩа еишьыл ухнацоит, уаҵәтәи амш ахь ухьанарԥшуеит… Абриаҟара зегьы алшоит апоезиа, абриаҟара зегьы рылшоит ахырҭәагеиԥш еилацалоу хә-ажәак!..

Арҵу заҵә

џьабоит

ақьаԥҭажә ашәхымсаҿ.

Ари ажәеинраалагьы зны амҳаџьыррахь ухьанарԥшуеит, зны, зыҩны-згәара ааныжьны ақалақь ахь иқәҵны ицаз, забацәа рҳаҭгәынқәа хьаас изымкыз, здацқәа зхашҭыз, мышктәи аԥсҭазаара иацу аҭхаџьрақәа еиҳа еиӷьызшьаз… Арҵу иахаанхеит анкьа зны аӷьараҳәа иҟаз аҩнра ду, иџьаушьаша, иара арҵугьы уи аҩыза аԥсҭазаара ахы ахнабаауеит, уи ангәырӷьоз, аҭаацәа ду аџьџьаҳәа ианыҟаз акәын!.. Абраҟагьы "икаршәуп" апоезиа иашаҵәҟьа арыц, уи ҵәыӷьаны иҟоуп, ахатә ԥсҭазаара адац хәыҷқәа акхьеит!..

Агәи ахшыҩи шеисоз –

анасыԥ

лашәхеит…

Ажәеинраала уаԥхьан уаналгалак, иҟәышцәоу, ихшыҩрҵагоу жәеинраалоушәа убоит, аха ԥыҭк "ианулаугӡалак", хәыҷы-хәыҷла иаҵухуеит ҳаԥсҭазаара ашьҭақәа ирхыланы ишаауа, зынасыԥ ззеиламҵакәа, зыҷкәынра иахыԥан иҟоу иацтәи ҳҿар, иахьа зуаҩыбжарахь инеихьоу, изакәытә насыԥдароу изҭагылоу, изакәытә разҟыдароу урҭ зџьабаа дуӡӡа рыду рҭаацәагьы зҭагылоу, урҭ моу, дара рыҿиара иазыԥшу ҳаԥсадгьылгьы зҭагылоу… Иахьа иҿиартә, еизҳартә, еиҵыҵыртә, Аԥсны иабжахартә иҟоу ауаа, рынасыԥ ишазыԥшыз, идырхәлеит, идыршеит, иреиӷьӡаз рымшқәа нҭакәкәа ицеит… Уи зегь зыхҟьаз апоет дызлацәажәо агәи ахшыҩи роуп, ак ҟәышцәахеит, егьи лашәцәахеит, аамҭагьы дара ирзыԥшуазма, аҽкәар еиԥш ишьҭхысаан ииасны ицеит.

Апоет-ҿа зегь раҵкыс имаурҽхәаша, агәырҩаҿгьы, ахьааҿгьы иԥшаауеит аԥсҭазаара агәеисыбжь узырҳауа аԥшӡара, уи уахь ухьаирԥшуеит есымша, уи цҳаны ирхиҵоит аџьали анасыԥи рыбжьара!..

Иссируп амшынцәқәырԥа

Алахьынҵа –

аччаԥшь шаҿықәу

иԥсуеит…

Апоезиа ахықәкы хадақәа зегьы иреиҳау аԥшӡара, ауаҩра, аразра, ақьиара, агәырҩа-хаа, агәкамыжьра рныҟәгара ауп… Урҭ зцу, ҩныҵҟала иззышьҭыхыз апоезиа, агәқәа рахь амҩа аԥшаауеит, аԥша ҟәандеиԥш, ацәыҵкәраарҭа адыруеит!..

Сара сгәы иаанагоит Џьамбул Инџьгьиа ипоезиа аҩыза апоезиа ҳлитератураҿы макьаназы традициа дук шамамгьы, наҟ-наҟ иҵегьы аҽарҭбаауеит, ажәлар ирылаҵәо иҟалоит ҳәа. Изеиӷьаҳшьап ҳҩыза еиҵбы ақәҿиара дуқәа, уи абаҩхатәра имоуп, аус злоу ирҿиара дааҟәымҵӡакәа даҿызароуп, егьа уадаҩра хкы иԥыларгьы, иаанимыжьроуп!..

48

Џьопуа Тҟәарчалтәи аџьармыкьазы: апроект ала иаартны иазгәаҭоуп, аха иаркызар иаҳа еиӷьхон

0
(ирҿыцуп 19:41 24.02.2021)
Тҟәарчалтәи аџьармыкьа аиҳабы Сасрыҟәа Џьопуа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит аџьармыкьаҿы ицо аргыларатә усурақәа ртәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Џьопуа Тҟәарчалтәи аџьармыкьа аиҭашьақәыргылара иазкны

"Аремонттә усурақәа ирзоурыжьран иҟоуп 3 миллионки 500 нызқь мааҭи. Урҭ аԥарақәа ҳарзыԥшуп. Апроект ала аџьармыкьа аартны иазгәаҭоуп, аха иаркызар иаҳа еиӷьхон. Уажәы ахәаахәҭразы аџьармыкьахь иааиуа ауаа маҷуп. Иахьықәгыло ыҟаӡам, ақәа леи, асы леи, адәы иқәгылазароуп. Бедиа ибгаз амҩа иахҟьаны аџьармыкьаҿы ахәаахәҭыҩцәа агхеит. Уажәы ауаа адәахьы ихәаахәҭуеит, астолқәа ргыланы ирымоуп", - ҳәа еиҭеиҳәеит Џьопуа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудио аҿы.

0