Ҳаҟанаҵ, иаҳхашҭран ҳаҟаӡам: Марттәи ажәылараан иҭахаз ҳаибашьцәа ргәаларшәаразы

500
(ирҿыцуп 18:16 16.03.2021)
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аветеран Марина Барцыцԥҳа илгәалалыршәоит Марттәи ажәылараан ҳаибашьцәа злагылаз амцашыра, рҩызцәеи рыԥсадгьыли рыхьчаразы ахамеигӡара иаадырԥшуаз атәы, насгьы аԥсуа ар ари ажәылара зрықәымҿиаз ҳәа мзызқәас илбо.

Егьа аамҭа царгьы, ҳаҟанаҵ, иаҳхашҭран ҳаҟаӡам 1993 шықәса хәажәкыра 14-21 раан хҩаха рымҭакәа, Гәымсҭа аӡиас нырцәгьы аарцәгьы ахымца иадыргоз ишьабаны аҟәара иқәԥсуаз ҳҩызцәа...

Ажәылара шхыбгалаз ҳдыруан. Аха ԥхьаҟагьы ҳҩызцәа ҳзаамго, шьҭахьҟагьы рылымкаа аҩныҟа ҳзымхынҳәуа, баша ҳуазыруан. Ҳамчымхара баны, ҳаԥсабарагьы ҳацгәырҩозар акәхарын – иџьабоз, ашәеиқәара зшәыз Аԥсны сы шкәакәала ихнаҩар аҭахызшәа, уаҳа аӡәгьы дшызхнымҳәуа ҳардыруа, март 21 азы иалагеит асы алеира. Иахьа убарҭ аӡнырцә иҟаз, ишьызгьы инхазгьы зегьы рҿаԥхьа ҳхырхәоит...

Аԥсуа жәлар 1992-1993 шықәсақәа рзы ҳаибашьра аҭоурых аҿы 15-16 Марттәи ажәылара иара ахатәы ҭыԥ ааннакылоит. Иаҳгәалаҳаршәар сҭахын ҵаҟа иаагоу афотосахьақәа зтәу ҳаибашьцәа-ҳаиқәырхаҩцәа. 

Аибашьра раԥхьатәи амшқәа инадыркны Гәымсҭа аҩадатәи ацҳа ааигәа итәаз аибашьцәа рацәаҩын, аха ирылукаашаз,  иреиуан, Гәдоуҭа Гәдоу аӡнырцә инхоз "Замостианкаа" ҳәа изышьҭаз аӷәыԥ. Урҭ цон аԥшыхәра аума, ақәылара аума ма ажәыларақәа иҟаз зегьы ирылахәын, иҭахахьан рҩызцәа Едик Ҭраԥшьи Баҭал Ачбеи ажьырныҳәа 5 азтәи ажәылараан. Марттәи ажәылара ианалагашаз хазы еиҿкааз Гәдоуҭатәи ажәыларатә гәыԥ анапхгара идырҵеит алеитенант еиҳабы - Фридон Аҩӡба (иҩызцәа Қамс ҳәа зарҳәоз).

© Foto / Марина Барцыц
Фридон Аҩӡба, Герман Ақаҩба, Игор Дармаа. 02.1993ш.

Арҭ уаанӡагьы аибашьра ҟалаанӡагьы рҽеидыркылахьан уҳәар ҟалоит. Гәыгәыца Џьыкырԥҳа лышәҟәы "Афырхацәа аиааира ҳзаазгаз" аҿы илыҩуеит: "1989 шықәсазы Гәдоу аӡнырцә инхоз арԥарцәа 40-ҩык рҟынӡа Гал аҳәаахьы ишьҭын, еиҳабыс Фридон Аҩӡба дрыцны", - ҳәа. Фридон далан аԥсуа гвардиа, далахәын 1989 шықәсазы Гәдоуҭа имҩаԥысуаз амлакратә акциа.

Аҭоурыхҭҵааҩ Валикәа Ԥачлиа ишиҩуа ала, аамҭак азы дҵаҟаҵаҩыс иҟаз Владимир Начач прокурорс даныҟарҵа, ицымхәра еиҳабхаз Фридон ицхырааҩыс дҟалеит Авто Гарцкьиа, аштаб аиҳабыс - Нанба Закан,  комиссарс - Алик Нанба, арота адҵаҟаҵаҩыс дҟалеит Игор Дармаа (аибашьра ицаз Игор дназлаз 4-ҩык аишьцәа рҟынтә деибганы далҵит Аԥсны афырхаҵа Витали Дармаа).

Марттәи ажәылара ҳәа ҳзышьҭоу алагар акәын арыцхә 14 рзы. Хәылбыҽха инаркны Гәымсҭа аӡиас ашҟа анаскьара иалагар акәын ар. Ари ажәыларатә гәыԥгьы ус иагьыҟарҵеит, ауха аӡгьы ирыз ҟалеит,аминақәа ирхаԥжәаны иҭахаз ахәра заузгьы ҟалеит, аха идыргьежьит. Зынӡа иаҟәыху, мамзаргьы  ажәылара иахыгоу рыздыруамызт ҳаибашьцәа.

© Foto / Марина Барцыц
Гәдоуҭатәи ажәыларатә гәыԥ акомиссар Нанба Алик.

Март 15 рзы имыцәацыз, икараханы игьежьыз аибашьцәа, аԥсшьаха рмоуӡакәа адҵа роуит уахынла идәықәларазы. Асааҭ 01:00 азы ацҳа кнаҳа аҵаҟала Гәымсҭа ирит, аӷацәа хаха ишреихсуаз. Гена Чамагәуа иажәақәа рыла, аӡы иӡааҟәрыларгьы акәхеит, арадист Руслан Цәеиба ирациагьы тәеит усҟан, Даур Сарсаниа ахы иқәшәеит…

Исгәалашәоит, усҟан баша ҳшазыԥшыз ҳзықәдыргәыӷыз ацхыраара - аҳауаҟынтәи абомба дуқәа аӷацәа рцәаҳәа иақәрыжьуеит ҳәа, аха ус акгьы ҟамлеит.

Фридон дызхагылаз ажәыларатә баталион хықәкыс ирыдҵан март 16 рзы шьыбжьон ареспубликатә хәышәтәырҭаҟынӡа инеирц.

Агәыԥ абжаҩык акемпинг ааигәара асаркьа ахьыҟаз аиҿахысра иалашәеит. Егьи ахәҭа – Дармаа ирота  амҩала идәықәлеит, ԥхьаҟа ақалақь ахь рхы рханы адҵа анагӡаразы, Фридон драԥызан. 20-ҩык  анышәынҭрақәа рхахьы иҩеит, нас иахыкәшеит ахәышәтәырҭахь инеиразы. Аха ақырҭқәа ирылашәеит. Аиҿахысра ӷәӷәа иақәшәеит ашьыжь. Ихьаҵтәуп ҳәа адҵала асааҭ 9 рзы Гречка имҩахь иахьлеиз,  абџьарымца рыжәырҵеит. Ажәакала, иаарыкәыршан аӷацәа ианрылаха, ацхыраара иақәгәыӷратәгьы  рашьҭахьгьы, рганахьгьы ишыҟамыз еилкааны алада амҩахь игьежьуеит.

Ишьын Фридон Аҩӡба, Герман Ақаҩба, Алексеи Нанба. Изларҳәо ала, асааҭ 10-нӡа аиҿахысра цон, нас  ахысрақәа аанкылан, ацҳаражәҳәарала еиқәшаҳаҭхеит: аԥсуаа ишьызи ихәызи рыманы шьҭахьҟа Гәымсҭа ируа, қырҭқәа рыԥсцәа рырҭо. Иеибашьцәа дрыхӡыӡаауа, шасыс ақырҭқәа ихы риҭеит акомандаҟаҵаҩ Игор Дармаа.

© Foto / Марина Барцыц
Дармаа Маџьыҭ иԥа Игор. Ешыра 1992ш.

Гәыгәыца Џьыкырба лышәҟәаҿы иаалгоит ажәылара иалахәыз Леон иорден занашьоу Дмитри Аҩӡба игәалашәара:

"...Абраҟа ҳаӷацәа ҳрылашәеит, ҳаибганы цашьагьы ҳамаӡамызт. Игор аиҿҵәажәарақәа акыр мҩаԥигеит. Иахьагьы сыбла ихгылоуп аҿҿаҳәа аԥсышәала ицәажәоз ҳаӷацәа. Зны-зынла ус агәаанагара соуеит, иаԥсыуаан ҳәа. Игор аибашьцәа ҳцынхәрас дшаангыло агәра диргеит. Усҟан ҳаӷацәа ҳпатронқәа иҳамаз зегьы ҳамырхит, ҳавтоматқәа аанҳажьыр акәхеит. Игор ус иасҳәеит: "Зегь иҳахьша еицҳахьааит, џьаргьы ҳцаӡом, ҳаицаанхоит", - ҳәа. Аха иара агәра ҳиргеит ҳцар еиҳа ишеиӷьу, нас ус ациҵеит: "Шәысцәымшәан, сара акы сыӡбеит!". Иахьагьы, еснагьгьы ҳаԥсы еиқәзырхаз Игор иоуп. Ҳара ҳаиқәырхараз иԥсы ақәиҵеит Аԥсны".

Ахәцәа А.Ӡиӡариа, Д.Хонӡиа, З.Анқәаб рҩызцәа аӡаҟны ирыманы ианааи, шьыбжьон дырҩегь аиҿахысра, аибашьра ҭарҵеит. Аибашьҩы Адгәыр Шамба ахәцәа еизызгоз, аӡы рырра ирыцхраауаз, Игор Дармаа аӷацәа рҿы дшынхаз аниаҳа, ахы даҿаланы дырҩегь Гәымсҭа дырны дхынҳәит, акы сызихәозар ҳәа, уи дишьҭалеит Ельмар Агәмаагьы.

Гәыгәыца Џьыкырԥҳа зыӡбахә сҳәахьоу лышәҟәаҿы иаалгоит Ареспубликатә хәышәтәырҭа асиақәа рҟынтәи анҵамҭа: "Хәажәкыра 16, асааҭ 13:30 рзы дыхәны дааргеит Гәдоуҭа инхоз Шамба Адгәыр Сулҭан-иԥа, ахәра амоуп инапы".

Хабарда ибжьаӡыз ҳәа иԥхьаӡаз, Леон иорден данҭахаз ашьҭахь изанашьаз Шамба Адгәыр ҩажәа шықәса рышьҭахь - 2014 шықәсазы ихаҭара шьақәыргыланы ибаҩ анышә иамадан Аҟәа Ахьӡ-аԥша апарк аҿы.

© Foto / Марина Барцыц
24.06.2014 ш. Аҟәа. Ахьӡ-Аԥша апарк. Адгәыр Шамба иԥсыбаҩ еиҭаганы анышә аҭара.

Ельмар Агәмаа иахьагьы хабарда ибжьаӡыз рсиаҿ дыҟоуп. Аԥсны Афырхаҵа Игор Дармаа аиашьаратә нышәынҭраҿы, аибашьра ашьҭахь абҵарамзазы иԥсыбаҩ ԥшаан. Герман Ақаҩба иԥсыбаҩ рԥшааит Ачадара анышә дахьамадаз 1996 шықәсазы. Жәҩыуаак уи агәыԥ аҟынтәи иахьанӡагьы хабарда ибжьаӡуп ҳәа иԥхьаӡоуп.

© Foto / Марина Барцыц
Март 16 1993 шықәсазы хабарда ибжьаӡыз, анаҩс Ахьӡ-аԥша апарк аҟны аиашьаратә нышәынҭраҿы зыԥсыбаҩ ԥшааз Ацыхәба Ҭемыр иан.

Гена Чамагәуа усҟан март 17 рзы даныхынҳә еиҭеиҳәон:

"Ус ҳаибашьуа амҩаҟынӡа ҳнеит. Ачадаратәи амҩала ҳдәықәлеит. Дара ҳрылашәеит, Дармаа Игор ибзоуралоуп ҳаибганы ҳашрылҵыз. Уа ишьны ишьҭоуп Алик Нанба, Фридон Аҩӡба, Герман Ақаҩба… Еиҳаракгьы атанкқәеи аБМП-қәеи роуп ҳара ҳақәызхыз. Ҳара атехника ҳамаӡам. Апехота атехника ҳаҿагылан иҳалшози, мчыс иҳамази?! Ар усгьы ҳааигәа иааҳашьҭӡомызт! Абарҭ аҷкәынцәагьы ишьыз ҳазгомызт, иҳалымшеит, иааҳакәыршан, иааҟәымҵӡакәа пулемиотла ҳаихсра иаҿын. Ихәыз дҳаманы ҳдәықәлеит, дынҳажьыр, зегь акоуп дыргәаҟны дыршьуан. "Хҭахаргьы ҳҭахааит!", ҳҳәан, дҳаманы ҳдәықәлеит. Аӡы ҳаныр, 4 сааҭк аҟәара ҳақәжьын, ҳхы ҳзымҩахо, ҳаихсра иаҿын, аҳаирплан абомба ҳақәнажьуан, аминомиотла иааҟәымҵӡакәа ихысуан".

  • 17.03.1993 ш. Аҩада Ешыра. Ихынҳәыз Гена Чамагәуа.
    © Foto / Марина Барцыц
  • 17.03.1993 ш. Аҩада Ешыра. Ихынҳәыз Гена Чамагәуа.
    © Foto / Марина Барцыц
1 / 2
© Foto / Марина Барцыц
17.03.1993 ш. Аҩада Ешыра. Ихынҳәыз Гена Чамагәуа.

Ихәны иааргоз Ӡиӡариа Авто уа дрыцәԥсит, аҟәараҿы ихәыз, ишьыз ҟалеит иҵегьы.

Иааидкылан иуҳәозар изхараз ҳаԥсыҽрақәа:

  • абжеиҳан ишҳахьлоз еиԥш, ажәылара аплан аӷа изы имаӡаӡамызт, иҽырхианы дҳазԥшын;
  • ар рыԥсы мшьаӡакәа ҩынтәны ацара ахьрықәшәаз рымч-рылшара иагнархеит;
  • шьоукы зынӡа ирыцәхҟьеит рырхәҭақәа;
  • аџьаԥҳаны азымхара (иҟан бџьардагьы аӡы ирыз, уаанӡагьы ишыҟарҵалоз еиԥш, уа аибашьра адәаҿы аӷа имырхырц);
  • убасгьы ишҳахьлоз еиԥш,  аԥхьагылацәа ирышьҭанеиран иҟаз архәҭақәа уи ахьрылымшаз ианаамҭаз;
  • архәҭақәа реимадара аԥсыҽра;
  • ҳаштаби ари реимадара апроблема, арациақәа аӡаҟны иԥхасҭахахьазгьы ыҟан);
  • иааидкылан ҳԥышәа амаҷра. 
© Foto / Марина Барцыц
16.03.1993 ш. Ашьыжь. Аҩада Ешыра, аимадара зду.

Ари, Гена Чамагәуа ишиҳәаз еиԥш, аибашьыгатә техника злахәымыз жәыларан, аӷацәа ртехника излеихсуаз рымамызт, ирызхомызт.

© Foto / Марина Барцыц
Ахынҳәра. Март 17-18. Аҩадатәи Ешыра. 2-тәи аԥыԥшырҭа. Мартовское наступление

Ҳаибашьра аҭоурыхҭҵааҩ Валикәа Ԥачлиа 2010 шықәсазы иҭыҵыз ишәҟәы "1992-1993 шш. рызтәи Ақырҭуа-аԥсуа еибашьра" аҿы иааигоит 20 иреиҵамкәа агхақәа Марттәи ажәылара ахыбгалара зыхҟьаз.

© Foto / Марина Барцыц
Зураб Хагәышь, Инга Габниаԥҳа, Дима Аргәын. 17 03.1993 ш. Аҩада Ешыра.

Марттәи атрагедиа даҽа трагедиак ацнаҵеит - ақырҭуа еиҳабыра Жәларбжьаратәи Женеватәи Аконвенциа аибашьратә зинқәа еилаганы ҳаибашьцәа рыԥсыбаҩқәа ҳаҭара мап ахьацәыркыз, уимоу зыԥсы ҭаны, ма ихәны ирымԥыхьашәаз нас иргәаҟны иршьыз маҷӡамызт. Аԥсуаа ркультураҿы акырӡа аҵанакуеит аԥсы ишиқәнагоу анышә иамадара, уи иԥсыбаҩ амырӡра, анарцә имырӡра, иқә-иҵас анагӡара.

© Foto / Марина Барцыц
Дбар Вадим хаҵарыла дҭахеит хәажәкыратәи ажәылара аан. Иԥсыбаҩ Гәымсҭа аӡнырцә инхеит. Ианашьоуп Леон иорден. Дыԥшаан 1994ш.азеиԥш нышәынҭраҿ. Изқәаҭыԥ ыҟоуп ақ.Бармышь.

Рыхшара рыԥсыбаҩқәа анырмоу, Гәдоуҭа уи иазкыз еицырдыруа аизараҿ, аӷа дышгәыӷуаз акәымкәа, аӡәырҩы абацәеи анацәеи ирылшеит абарҭ ажәақәа рҳәара: "Ҳаҷкәынцәа рыбаҩқәа рыԥсадгьыл Аԥсны ишьҭоуп! Иахьа иаҳуалу - аибашьра, ршьаура, аиааира агара ауп!"

Аԥсны ахада, ар рԥыза Владислав иажәақәа рыла, Марттәи ажәылара "ари ҳар ираҵахараӡамызт. Ари еиқәымшәаз жәыларан".

Анаҩсан иҟалашт иҵегьы ажәыларақәа, афырхаҵарақәа, аԥсыҭбарақәа, аха уи зегьы аиааира амҩа акәын...

500

Ахӡыргара иашьҭам: апоет, апрозаик, адраматург Валери Касланӡиа изкны

69
(ирҿыцуп 17:33 11.04.2021)
"Алашара ҳзырбо ауаа" апроект иацҵо, шәаԥхьарц ишәыдаагалоит Анатоли Лагәлаа апоет, апрозаик, адраматург Валери Касланӡиа изкны иазирхиаз анҵамҭа.

Валери Касланӡиа ҳаԥсуа литератураҿы иахьынӡахәҭоу ицәыргам, аха абаҩхатәра бзиа змоу поетуп, прозаикуп, драматургуп, иара убасгьы ахәыҷқәа рзы аҩымҭа шьахәқәа даара ирацәаны иаԥиҵахьеит. Иаразнак иазгәасҭоит, апоет иреиӷьу ихәыҷтәы рҿиамҭақәа рзы Таиф Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа шианашьоу. Уи даҽазныкгьы агәра ҳнаргоит апоет иаԥиҵахьоу ирҿиамҭақәа ҳажәлар ишырзааигәоу, ишрыцу, дара раԥхьаҩцәа шрымоу.

© Foto / предоставлено Елеонорой Когониа
Арӷьарахьынтә армарахь: Таиф Аџьба, Валери Касланӡиа, Валикәа Шамба, Арсен Киут, (1965).

Иара дравторуп ирацәаӡаны ажәеинраалақәа, апоемақәа, ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи, алакәқәеи. Даара иқәҿиоит абзиабаратә, алирикатә жәеинраалақәа. Абар урҭ руак:

Знымзар зны

Сыԥхыӡ далҵхьан, ҳа ҳаицәыӡхьан,
Исыздыруамызт лхабар.
Сқәыԥшра хыхны сыԥсы иалаз,
Ҳаиниеит лакәҵас ҩаԥхьа абар.

Ҳа ҳаилаҵәеит жәада, хаала,
Ас ҳаизааигәаны ҳҟамлац.
Лара дқәыԥшуп, сара сқәыԥшуп,
Қәыԥшроуп, уаҳа ҽак ҳамбац!

Ацәа салҵит сқәыԥшра шсымаз,
Иауам, сзалҵуам са сыԥхыӡ…
Сара усҟан убас сраҳаҭын,
Гәҩарак соуаанӡоуп дшысцәыӡ…

Зегь акоуп са сиарҭа сҽылак,
Сгәалаҟара анарх згоит.
Насыԥ бымаз, ԥхыӡ исҭааз,
Знымзар зны саргьы сыббоит!..

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа

Аԥсуа поет Валери Платон-иԥа Касланӡиа инысымҩа ааркьаҿны абас иҟоуп: диит иара абҵара 23 1943 шықәсазы, Очамчыра араион Кәтол ақыҭан. Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы хәа ахьӡ ихҵан 2018 шықәсазы. Таиф Аџьба ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианаршьеит 2016 шықәсазы. Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла далоуп 2003 шықәса раахыс. Дыҩуеит аԥсышәала.

Иаб Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаан дҭахеит, иаб иашьа, еицырдыруа актиор Леуарса Касланӡиа диааӡеит. Уи иҟнытә иоуз аныррала алитература дазҿлымҳахеит.

"Саб иашьа Леуарсан Касланӡиа атеатр садиԥхьалон. Аспектакльқәа анцоз сигон, апиеса ҿыцқәа анеилдыргоз саргьы снеигон. "Отелло" даныхәмаруаз, аспектакль алагара 2-3 сааҭ шагыз атеатр ахь днеиуан. Ихала агрим ҟаиҵон, сара сидтәаланы сихәаԥшуан. Нас Отелло ишәҵатәқәа рыла иҽеилаҳәаны асценахь ацәырҵырҭаҿы днеиуан, нас длеиҩеиуа ироль иҽалаирхалон. Избон саб иашьа уажәраанӡа исацәажәоз шиакәмыз, уантәи ахԥатәи аиарус ахь сишьҭуан: "Ԥшьаала утәаны аспектакль уахәаԥшла" ҳәа насаҳәаны. Саб иашьа хәба-фба пиеса еиҭеигахьан. Ҽнак даасыԥхьан, сааиваиртәан: "Уааи, абри иусырбо уаргьы еиҭага, саргьы еиҭазгоит, еиҳа еиӷьны еиҭазго даабап!" - иҳәеит", - игәалаиршәалоит Валери Касланӡиа.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа ишәҟәы "Алакә ԥхыӡ"

Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышкол далгеит 1965 шықәсазы, иара убас А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурыхтә факультет 1970 шықәсазы. Асовет аррамаҵура дахысуан. Аусура далагеит агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" ("Аԥсны" аредакциаҿы, аԥхьа еиҭагаҩыс, нас алитературатә усзуҩыс. 20 шықәса инареиҳаны аус иуит Аԥсны акультуреи аҭоурыхи рбаҟақәа рыхьчаразы аусбарҭа ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аус иуеит "Аԥсныҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы" редакторс.

Акьыԥхь аҟны дцәырҵит 1961 шықәса инаркны. Авторс дрымоуп ажәеинраалақәа, апоемақәа, апиесақәа еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы. Аханатә еиԥш, иҩымҭақәа рнылоит ажурналқәа "Алашара", "Амцабз", "Аҟәа – Сухум", агазеҭқәа "Аԥсны ҟаԥшь", "Аԥсны", "Аамҭа" уҳәа егьырҭгьы.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа ишәҟәы "Аҵлақәа шәҭуеит"

1989 шықәсазы Валери Касланӡиа ипиеса "Апҟа шкәакәа" иалхны Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны аспектакль ықәдыргылахьеит. Ипиеса "Ахеилага" акәзар, иқәыргылан Шәарах Ԥачалиа ихьӡ зху Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә театр аҟны 2012 шықәсазы.

Аҭыжьымҭақәа: аԥсышәала: Аҵәаҵлақәа шәҭуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983; Амш хазына. Ажәеинраалақәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1986; Алакәԥхыӡ. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1989; Анҷа-кәынҷа. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Ацуфарақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004; Иҿыцбараху адунеи ҩаӡаҿ. Ажәеинраалақәа. Апоема. Алакәқәа. Апиесақәа. Аҟәа, 2010; Жьакәыр гәымшәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011; Иалкаау. Ажәеинраалақәа, апоемақәа, ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәеи алакәқәеи, апиесақәа. Аҟәа, 2014.

  • Валери Касланӡиа ишәҟәқәа
    © Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
  • Валери Касланӡиа ишәҟәқәа
    © Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
  • Валери Касланӡиа ишәҟәқәа
    © Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
  • Валери Касланӡиа ишәҟәқәа
    © Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
1 / 4
© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа ишәҟәқәа

Иара убасгьы, араҟа иазгәаҭатәуп Валери Касланӡиа иповест "Аџьныш лымҩа" азы ҵыԥх ажурнал "Алашара" апремиа дшалауреатхаз.

Валери Касланӡиа, хыхь ишазгәаҳҭаз еиԥш, ахәыҷқәа ирызкны даара аҩымҭа ссирқәа аԥиҵахьеит. Уи ибызшәа цқьоуп, ихаауп, ахәыҷқәа џьабаа дмырбаӡакәа ахьхьаҳәа аҵара рзымариоуп. Иаагап, усеиԥш иҟоу жәеинраалак:

Акәырҷыжь-агәаргәалеи

Акәыр-акәыр, акәырҷыжь,
Исыргәаргәарып зны уааныжь.
Сыҩуа снықәлап амӡырха,
Уԥшы угыланы насҭха.

Снеиуеит акәыр кәараҵо,
Ашьҭа ашьац аҿы ианҵо.
Амҩа ылгоуп, шьҭа уара,
Амаа усҭоит ауаара.

Улаха-ҩаха, нас абас,
Унагәыҵас, унагәҭас.
Зныкыр уақәтәахьоу Дамеи,
Акәырҷыжь-агәаргәалеи?!

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа ишәҟәы "Амш хазына"

Валери згьама ҭбаау, акыр адунеитә литература иаԥхьахьоу, изнырхьоу, уи иреиӷьу атрадициақәа ҳаԥсуа литературахь ииазго, иалазааӡо поетуп, прозаикуп. Уи ипсихологиатә, ифилософиатә жәеинраалақәа рҿы иубоит автор шаҟа инарҵаулан дхәыцуа. Ишьҭихуа атема ҟары-ҵәарыла акәымкәа, даара изааигәоу, дзызхәыцхьоу, иԥсҭазаара иагәылсхьоу, дкыдызҟьахьоу, мамзаргьы дзырԥеиԥеиуа акакәзароуп. Иаагап ус иҟоу автор иажәеинраалақәа руак:

Ажәеи аамҭеи

Лагамҭеи нҵәамҭеи
Аамҭа иамаӡам.
Аҵхи амши
Башаӡа ҳаржьоит.
Сахьак усгьы
Иаман иҟаӡам.
- Инҵәазар аамҭа? -
Зныхгьы сгәы иснарҳәоит.
Зегь зымчу,
Улеишәа шԥаџьбароу!
Иурхәашоит, иурӡуеит
Зегь неибеиԥш!
Аха иуасҳәоит,
Упара шгәасҭахьоу,
Узаҿагылом Ажәаҟәыш
Аԥеиԥш.

© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа иҩымҭақәа реизга

Валери даара иқәҿиан иааирыԥшуеит ажәа аԥсы ахьҭоу, агәаӷь ахьыҟоу, насгьы аԥсуа цәа ахаҵаны, ҳара иаҳтәны, агәы ҭыӷьӷьа аԥсышәа цқьала ицәажәоит иажәа. Убри азоуп уи иҩымҭақәа иаашьҭухлакгьы, даара ибзиан иудыруа, зыгәра уго, иԥушәахьоу уҩыза гәакьак иеиԥш гәаартыла изуацәажәо, уаргьы уи аҳалалра, аразра угәы-уԥсы зегьы аҭаны узазыӡҩруа. Ҳаԥхьап, убас иҟәандаӡа, игәырԥшаагаха, ԥсҭазаара дуӡӡак зхызгаз абырг бзиа илызку ажәеинраала:

Апсҭазаара ахықәаҿ

Аҭакәажә
Ашҭа дықәтәоуп
Лымала.
Амырхәага лгәыҵаԥхоит,
Ԥхаррада.
Аԥсабара шәҭышны игылоуп,
Иԥштәыдаха.
Адунеи ҭәуп
Шәаҳәабжьыла
Идагәаӡа.
- Сишь! Игазеи?
Арахь ӡәыр ҿиҭу
Здыруада?..
Еиҭах ҭынчроуп,
Иҭацәыроуп,
Акгьыҟаӡам.
Нас иарбану,
Иԥсыршьаган
Маӡа-аргама,
Даашьҭызхло?..

Сара хықәкыс исымамызт ашәҟәыҩҩы инарҭбаан ипоезиеи ипрозеи рыхцәажәара, урҭ рыҵаулара аҟынӡа албаара, раартра, насгьы уи ипрозеи идраматургиеи хазы рзааҭгылара аҭахуп, уи ҳаԥсуа критика иазынҳажьып, хымԥада, инарҭбаау ацәажәара иаԥсоуп.
© Foto / предоставил Анатоли Лагулаа
Валери Касланӡиа. "Иалкаау"

Сара агәра згоит, иагьысҭахуп Валери Касланӡиа иеиԥш иҟоу зажәа хатәроу ашәҟәыҩҩцәа ҳаԥхьаҩцәа ибзиан ирылаҵәарц, ирдыруазарц, избанзар, апоет узвымсша аҩымҭа бзиақәа ааган уаԥхьа ианықәиҵа, уара уавсзар, иузгәамҭазар, уи уара иугхоуп, доуҳатә культура дук уцәыӡит, уаԥсыуаны ушьақәгылараҿы уи ахьузымдыруа даара иуԥырхагахо иалагоит, иуныԥшуа иалагоит, уара иутәу, иузааигәаӡоу, зшьа улоу, ма ушьа злоу аӡәы думбар ушыҟало еиԥш… Ус анакәха, даарттәуп, иԥхьатәуп апоет Валери Касланӡиа, уи ихьтәы шәындыҟәра иҭоуп зқьы маӡа, ҳара ҳаԥсҭазаараҿы цҳаны иҳазхыло, маакыраны иҳаураны иҟоу, ашәарҭара ҳалызго, шыцтә лабашьаны иаҳзыҟало, ашьха цаӷьцаӷьқәа ҳарҿызго.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

69

Иалысхуа дсымаӡам, мамзаргьы аҭыԥантәи алхрақәа рызхәыцра

188
(ирҿыцуп 16:22 08.04.2021)
Мшаԥы 11 рзы Аԥсны имҩаԥгахоит аҭыԥантәи ахаланапхгараҭаратә усбарҭақәа рахь алхрақәа. Акандидатцәеи алхыҩцәеи рзы ихадароу ҳәа илԥхьаӡо азы лгәаанагара дазааҭгылеит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Уажә аабыкьа, ҳашә аҵәҵәабжьы геит. Ашәа анааҳарт абӷьыцқәа зку аҿар ылагылан. "Ҳкандидат шәыбжьы ишәҭоума?",- иааҩныҩит агәылацәеи ҳареи ҳзеиԥш ҭыԥ. "Макьана иҳаздыруам", - шәзазҵааи, ҳҳәеит ҳаргьы. "Иҳаԥхьаӡоит шаҟаҩ рыбжьы ҳаураны иҟоу", - еицҿакны аҭак ҟарҵеит дара.

Шәазхәыц, ркандидат илагьы ҳҭамԥшыцт, ихьӡи ижәлеи, ифоти, аус ахьиуеи ада даҽа информациак ҳамам, аҭак ҟаҵашьас иҳамоузеи абжьы иаҳҭоу иаҳамҭоу. Уаанӡагьы, хынтә афлаерқәа кны агитаторцәа ҳзаахьан, уаҟа иану анысымҩеи афото хазынақәеи роуп.

Аҟәа сынхоижьҭеи уажәшьҭа маҷ ҵуама, аха уажәада зынӡа исзымдыруа акандидатцәа ықәымгылацызт. Уаанӡатәи иаҳдырқәоз рзы ҳгәы наӡоуп сзымҳәозаргьы, ақалақьуаа ирдыруаз, ауаажәларратә усқәа рҿы зхы алызкаахьаз ракәын еиҳарак иалырхуаз. Абарҭқәа рыдагьы, дара аиԥыларақәа мҩаԥыргон алхыҩцәа адгаланы, ауаа рацәа ахьынхоз аҩнеихагылақәа рҿы инеины ацәажәарақәа мҩаԥыргон. Сара сыбжьы ахьасҭо алхырҭатә ҭыԥ №7 аҿы иқәгылоуп хҩык акандидатцәа: Нодар Шьоуа, Милана Ҭарԥҳа, Беслан Кәыҵниа. Аԥхьатәиқәа ҩыџьа ирхыҵуеит 28 шықәса, аҵыхәтәантәи зегь иреиҳабу 37 шықәса. Исымоуп зегь рфотоқәа, рыхҩыкгьы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рҿы аус руеит. Исызхома ари аинформациа алхра ҟасҵарц азы, аҭыԥантәи адепутат ианидҳәало? Мап сҳәоит иаразнак, избанзар, издыруазарц сҭахуп акандидатцәа хықәкыс ирымоу, ирыԥсахырц ирҭахыу ҳақалақь ԥсҭазаараҿы.

Закәанла иазгәаҭам, аҭыԥантәи алхрақәа рҿы иқәгыло аканадидатцәа рзы ателедебатқәа рымҩаԥгара, аха даҽа мҩакы аԥшаарагьы иаламгеит акандидатцәа. Апандемиа иахҟьаны алхыҩцәа еизганы аиԥылара ду амҩаԥгара рҭахымхеит сгәахәын, сдаҟьа аҟынтә аҳәара ҟасҵеит ҳкандидатцәа ма феисбук аҿы ишиашоу ицо хәыдаԥсадалатәи аефир мҩаԥганы рыбжьы ҳдырҳарц, аха иахьанӡагьы ҿымҭроуп.

© Sputnik / Михаил Воскресенский

Аҿар амҩа рыҭатәуп анырҳәо, иаҿагыло сакәымзаргьы, еилыскаарц сҭахуп ауаажәларратә усқәа рҿы урҭ аҿар ԥышәас ирымо, изкандидатцәоу рԥышәа аизырҳара азы акәу, мамзаргьы ажәлар ирхаҵгыларц акәу. Уажәшьҭа зусура хзыркәшо ақалақьтә депутатцәа ирхаҭарнаку хҩык аабыкьа имҩаԥыргаз апресс-конференциаҿы "Аизара мчы дук амам" рҳәазар, иахьа иқәгыло ргәаанагара хымԥада еиҳагьы хшыҩзышьҭра аҭатәуп, ас еиԥш иҟоу азҵаатәқәа зцәырҵуа азы. Апресс-конференциа мҩаԥызгаз Асҭамыр Қәҭарба, Инна Кәарҷиаԥҳа, Дмитри Маршьан ражәақәа рыла "русура арекомендациатә ҟазшьа мацароуп иамоу".

Алхҩы лаҳасабала, еилыскаарц сҭахын иԥсахтәузеи "ахаланапхгаратә усбарҭақәа" ирызку азакәан аҿы? Мҩақәас иҟоузеи, аҭыԥантәи амчрақәа русураҿы адепутатцәа анырра ду ҟарҵо иҟаларцаз уҳәа, исызцәырҵуа азҵаарақәа рацәоуп. Иара убас, акыр ихадоуп сара сзы, акандидатцәа аҳәынҭқарратә бызшәа рдыруоу ирзымдыруоу, азакәан ԥықәслара дук рнамҭозаргьы. Макьаназы аҩныҟа иаҳзааргаз, еилаарцыруа иҟоу афлаерқәа зегьы урысшәалоуп ишҩу. Ишеилыскааз ала, скандидатцәа зегьы асоциалтә ҳа феисбук аҿы иҟоуп, аха ҩынтә ааԥхьара иҟасҵаз аҭак смоуӡеит. Акы заҵәык, ицәырҵит, акандидат Милана Ҭарԥҳа аԥсышәала ицәажәо лвидеонҵамҭа. Аӡыргара ӡыргароуп, азҵаарақәа рҭак аиура алхҩы изы -уи хазуп. Ус акәзаргьы, аманитор аҟынтә атекст иаԥхьан изҳәоз аҭыԥҳа дазусҭаз лабҿаба избеит.

Ажәакала, иахьа "дыҷкәына бзиоуп, ма саҳәшьаԥа иоуп" зҳәаз еиԥш иҟоу аԥсуа еилкаарақәа қьар рылам, уи ииасхьо аамҭахь иныжьны, алхыҩцәа иалырхуа иацәажәара алшара роуратәы ианыҟамла, адепутатцәа рымчра еиҳагьы ихьысҳахоит. Ус иҟалар алшоит, адепутат адиплом адагьы, агәаӷьреи, амилаҭтә хдырреи рзы дӷьацаӡа дыҟамзар.

Сахьынхо иқәгыло акандидатцәа ихазынаӡазаргьы здыруада, аха иахьазы сазыхиам алхра, исҭахӡам агха ҟасҵарц. Уажәы аҳәара сцәыуадаҩуп, ҳаԥхьа ишьҭоу алхрақәа рылҵшәа шыҟалаша, ауаа неирц азы, агәылацәа, азлацәа, ауацәа уҳәа рыцхыраара ахархәара аиургьы ауеит, аха ҳабжьы шраҳҭо еиԥш ауп ҳшынхо шырҳәо еиԥш, анаҩстәи ҳақалақьтә ԥсҭазаара еиӷьхара амоур, ҳарҭ алхыҩцәа иаҳхарогьы рацәоуп.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

188

Ажьиԥҳа аҭыԥантәи адепутатцәа рзы: рҵарагьы ыҟазароуп, аԥсшәагьы рдыруазароуп

0
Тҟәарчал араион алхратә комиссиа алахәыла Рита Ажьиԥҳа арадио Sputnik арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭыԥантәи ахаланапхгараҭаратә усбарҭақәа рахь алхрақәа реихшьаала ҟалҵеит.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Ажьиԥҳа ахаланапхгараҭарақәа рахь алхрақәа ирызкны

Аԥсны аҭыԥантәи ахаланапхгараҭарахь алхрақәа мҩаԥысит мшаԥы 11 рзы.

"Адепутатрахь иқәгылаз акандидатцәа ҩажәаҩык рахьынтә 15-ҩык алхын. Иманшәаланы еилагарада имҩаԥысит алхрақәа. 5196- ҩык ашәҟәы иҭагалаз алхыҩцәа рҟынтәи 2052 -ҩык алхрақәа рхы рыладырхәит. Уи аԥхьа иҟаз ас еиԥш алхрақәеи дареи еиҿурԥшуазар, усҟан 2800-ҩык ыҟан алхыҩцәа. Актәи аилатәара мҩаԥысраны иҟоуп иааиуа ашәахьаҽны мшаԥы 19 рзы. 15-ҩык адепутатцәа рахьынтә ҩыџьа аҳәса ыҟоуп. Уи аԥхьа иҟаз адепутатцәа рахьынтә ҩыџьа ықәгылан, руаӡәк ҩаԥхьа далырхит, уи Тҟәарчалтәи араионтә хәышәтәырҭа аиҳабы Лали Гаргәылиа лоуп", - лҳәеит Ажьиԥҳа.

Ажьиԥҳа лгәаанагара лҳәеит аҭыԥантәи ахаланапхгараҭарақәа рахь инеиуа адепутатцәа зеиԥшразар акәу.

0