Наӡаӡа ахәышҭаара нрыжьит: Осман Гәынбеи иԥацәеи рҭоурых

393
(ирҿыцуп 11:31 18.04.2021)
1937-тәи ашықәсқәа раан Сталини Бериеи рполитика иалаӡыз Аҷандара ақыҭан унеишь-уааишь ҳәа ззырҳәоз Осман Гәынба иҭаацәа рҭоурых дазааҭгылоит Саида Жьиԥҳа.

Сталини Бериеи жәашықәсала имҩаԥыргоз аполитика хәашь ахьаа ду рзаанагеит ажәларқәа жәпакы. Аха амилаҭ маҷқәа уи акалашәа ирнырит. Ҭаацәарак аҟнытә хҩы-ԥшьы иара зегьы дәылгангьы, ҿааҳәыра рмоукәа иандырӡоз ыҟан.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Иахьа ишәзеиҭасҳәо ажәабжь аахыс 80 шықәса инеиҳаны ишҵхьоугьы, рӷьашьа змам хәраны рыгәқәа ирнуп урҭ аамҭақәа ирхәаҽыз, Аҷандара ақыҭан унеишь-уааишь ҳәа ззырҳәоз Осман Гәынбеи хҩык иԥацәеи ирхылҵшьҭроу. Ари аҭаацәаратә ҭоурых дазааҭгылеит амаҭа Хана Гәынԥҳа.

Осман Уадамыр-иԥа Гәынбеи инасыԥхаз Мадина Арындԥҳаи быжьҩык ахшара рааӡеит, ԥшьҩык аԥацәеи хҩык аԥҳацәеи. Ахәыҷқәа ианрызҳа еиҟарауааны аб иааивагылеит. Иҷкәынцәеи иареи Аҷандара ақыҭа ианалсуаз, рҽышьҭыбжь заҳауаз "Осман иԥацәеи иареи аауеит" рҳәон. Зыжәҩахыр еибыҭаз аҭаацәа насыԥ рыман. Рынхара рынҵыра уаҩ деилаҳаратәы иҟан.

30-тәи ашықәс хьанҭақәа ранҵәамҭазы ари агәараҭа "аԥҭа еиқәаҵәа" ахаԥеит. Османи иҷкәынцәа Қшьышьи, Џьаҭмеи, Амтони ырбаандаҩны наӡаӡа рхәышҭаарамца иахыганы иргоит.

© Foto / предоставила Хана Гунба
Осман Уадамыр-ип,а Гәынба

"Осман, сара сабду иаб иакәын. Сабду Амтон ихьӡын. Арепрессиатә шықәсқәа раан аби аԥацәеи зыхдырҟьаз Осман ианшьа иԥа Камыгә Ахьиба иоуп. Иара аҵара иман, арра маҵура ныҟәигон. Камыгә ахара идҵаны ишьҭашәарацо ианалага, абна дылалеит, дыбрагьхеит. Уахынла иаҳәшьаԥа Осман Гәынба иҟны дыԥхьоит ҳәа заҳаз ацәгьаҳәаҩцәа НКВД ахь адырра ҟарҵеит. Уи нахыс Гәынаа ргәараҭа илашьцеит", - ажәабжь еиҭалҳәоит Хана Гәынԥҳа.

Раԥхьа аҭакра зқәырҵаз Осман ихшара Қшьышьи, Џьаҭмеи, Амтони роуп. Дара уи аамҭазы иҭаацәаран. Қшьышь хҩык аҷкәынцәеи аԥҳаи драбын, Џьаҭма ӡӷаб хәыҷык диман, Амтон иԥшәмаԥҳәыс лцәалтәымкәа дыҟан.

© Foto / предоставила Хана Гунба
Џьаҭмеи Амтони Гәынаа

"Сабду аԥа даниоу, хымз рышьҭахь азин ирҭеит ахәыҷы ибаразы. Адуцәа изларҳәо ала, Амтон агара днахагылан "уаҳа усымбрагьы уара убзиахааит" иҳәеит", - лажәа иацылҵоит амаҭа.

Осман Гәынбеи Мадина Арындԥҳаи рыҷкәынцәа хынҳәуеит ҳәа агәыӷра рыман, абыргцәа рхахьы ирзаагомызт урҭ наӡаӡа ари агәараҭа нрыжьит ҳәа.

НКВД анапхгара Гәынаа рҭаацәара аҟнытә ахара здырҵаз рзымхакәа, аб Осман ирбаандаҩразы иаауоит. Абырг аигәышә иманы абаҳча дышҭаз, "ҳуацәажәароуп" ҳәа дрыманы ицоит имаҭәа аиҭакра имҭақәа. Ус ажәцәеимаа шишьаз, ибӷа ауапа нақәиршәит ауп. Сааиуеит ҳәа иикыз аигәышә ахьаирсаз ус инхеит…

Аамҭак ашьҭахь, аҭаацәа адырра роуит Осман иԥацәеи иареи Баҭым иҭакуп ҳәа. Машәыршәа арепрессиақәа ирцәынхаз аҷкәынцәа иреиҵбаз Ҭагәаџь усҟан 16 шықәса ракәын иихыҵуаз. Арԥыс Аҟәа атеатралтә ҵараиураҭа дҭан. Аҩнаҭа хаҵаҵас иахагылаз уажәшьҭа иара иакәхеит. Лассы-лассы абахҭа иҭакыз иаби иашьцәеи рхәы иманы Қарҭҟа дцон, аха изырбодаз.

Ҭагәаџь иани иаҳәшьцәеи рнаҩс иашьцәа рыхшара рзгьы аҭакԥхықәра идын.

"Ишысҳәахьаз еиԥш саб хымз ракәын ихыҵуаз сабду аҵыхәтәаны аҩнынтә данырга. Ҭагәаџь иашьцәа рхәыҷқәа убриаҟара инапы рыдкыланы ргәы иамыргакәа иааӡеит, ихатәы хшара аныҟалагьы еилых ҟаиҵомызт. Анаҩс урҭ ирхылҵыз, саргьы сналаҵаны ҳабду ҳәа иаҳдыруаз иара иакәын. Знызаҵәыкгьы иаҳнырратә иҟамлеит имаҭацәа гәакьацәа еиҳа бзиа ибоит ҳәа", - азгәалҭоит Хана Гәынԥҳа.

Ҭагәаџь Гәынба иԥсҭазаара далҵаанӡа ныҳәацԥхьаӡа игәараҭаҟны еизоз ихшареи, имаҭацәеи, иашьцәа рхылҵшьҭреи аишәа ду иадыртәаланы рҭаацәаратә ҭоурых анырзеиҭаимҳәоз ыҟамызт. Иахьа абиԥара ҿыц ирымоу агәыбылреи аҭаацәаратә ҭоурых аиҷаҳареи иара иоуп ирылазааӡаз.

"Ҳабду Ҭагәаџь абриаҟара агәаҟрақәа шихигазгьы аԥсҭазаара бзиа ибон, длафҳәаҩын, аха аҟазшьа џьбарагьы иман. Хаҭала сара сзы аиацәажәара насыԥын. Аҷандараҟа санцалоз, зны-зынла данысымбалак, дахьысԥшааша аҭыԥ здыруан. Абаҳча инацәыхарамкәа иҟаз ажәытә ҳаҭгәынқәа рзааигәара аҟәардә дықәтәаны амҩахь дыԥшуан. Снеины саниватәалак "санқәыԥшыз, сашьцәа аауазар збоит ҳәа абра стәалон, ус уи ашьцылара сзынхеит" иҳәон. Ахаан сгәы иҭыҵуам ҿымҭӡакәа ахәшҭаара данҿҳәатәаз "еҳ" ҳәа ихылҵуаз агәынқьбжьы. Уи убриаҟара игәыҭшьааган, иҩнуҵҟатәи ахьаақәа зегьы дыргамуан "зегь бзиоуп" ҳәа шиҳәозгьы", - аҭоурых еиҭалҳәоит Хана Гәынԥҳа.

Османи, Қшьышьи, Џьаҭмеи, Амтони ҭахеит ҳәа аӡәгьы ихахьы иааигомызт азы рыхьӡала ацәашьы былӡамызт. Убри аҟнытә Ҭагәаџь имаҭацәа ианрызҳа, есқьынагьы иажәа иалеиҵон мышкызны идунеи аниԥсахлак иаби иашьцәеи рыхьӡалагьы аԥсаҭатә ҟарҵарц, ирзеиԥшны еинырхарц. Ус иагьыҟарҵеит.

Хынтрыгу Ажиба
© Foto / Предоставлено семьей Хинтруга Ажиба

Еиҵагылаз Гәынаа рабиԥара ҿа ирымоу адыррала, Осман иԥацәеи иареи еибадмырбаӡеит. Аб ахәшәтәырҭаҿы иԥсҭазаара далҵит. Аишьцәа Аџьынџьтәылатәи аибашьра Ду аналага афронт ахь иршьҭызар ауеит аҩныҟа рымаашьа ала.

"Аамҭак ашьҭахь, аҭакра зқәыз, аха еибганы ихынҳәыз Ҭагәаџь иабхәандахаз Бас Ҭраԥшь ила Осман изы ажәақәак еилкаахеит. Абырг акамера дахьҭакыз иуапа шкәакәа каршәны "Ажәеиԥшьаа рашәа" наигӡон. Уи ала агәхьаагара иҟажон. Бас аҩныҟа данаауаз, ҟәырҷахак еиԥш Амтон ихылԥа ааигазаап. Иахьынӡаҳдыруа урҭ Баҭым еиқәшәеит", - аҭоурых иацылҵоит амаҭа.

© Foto / из архива семьи Гунба
Ҭагәаџь Гәынба

Ҭагәаџь Гәынба иԥсы ахьынӡаҭаз иаби иашьцәеи ирхыргаз атәы лассы-лассы еиҭеиҳәозтгьы, 81 шықәса ирҭагылоу Хана лаб Владимир Гәынба, ихәыҷра зырхәашьыз аҭоурых алацәажәара бзиа ибаӡом, аха иҵаулаӡаны игәы иҭаҵәахуп. Анцәа иџьшьаны аиҳабацәа рҿахәы зҳәо аҿар ыҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

393

Илшоз зегьы афронти аԥсадгьыли рзы: анхаҩы Иуана Ҷуҷ-иԥа Ҳашба иҭоурых

92
(ирҿыцуп 16:28 10.05.2021)
Афронт аҭахрақәа рзы аԥаратә лагала ҟазҵаз, "Кавказ ахақәиҭтәра" иалахәыз Иуана Ҷуҷ-иԥа Ҳашба иҭоурых ҳадылгалоит Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Рашәарамза 22, 1941 шықәсазы иналагаз Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ԥсҭазааратә ԥышәара ӷәӷәахеит Асовет ҳәынҭқарра иаҵанакуаз атәылақәа, амилаҭқәа зегьы рзы. 55 нызқьҩык Аԥснынтә ицаз ахьыбҿар аԥсра абла ихыԥшылон, рыԥсадгьыл рыхьчон еиуеиԥшым афронтқәа рҿы.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аибашьра ианалага, Аԥсны абџьар ашьҭыхра зылшоны иҟаз аҿар афронт рҽадыркылон. Аус хьанҭақәа зыхәда иқәлаз абыргцәеи, аҳәсеи, ахәыҷқәеи ракәхеит. Убас, ашьыжьшара инаркны уаха ахәлара ирымнахаанӡа аус руан, рыфара иагырханы, рыжәра иагырханы, рыхшара ирыгырханы аибашьра цонаҵы Аԥсны анхацәа аӡәырҩы афронт аҭахрақәа, арратә техника аахәаразы еизыргеит аԥаратә лагалақәа. Убарҭ реиԥш хаҭала иҟан аибашьрахь ирмышьҭыз, аха уахгьы-ҽынгьы афронт азы аус зуаз, аԥсадгьыл аиқәырхаразы злагала ыҟоу ауааԥсыра. Ус еиԥш иҟоу ауаа рыӡбахә ҳәатәуп ҳәа сгәы иаанагоит, рыхьӡ аҭоурых ацәмырӡразы. Ҿырԥштәыс иаазгар сҭахуп анхаҩы Иуана Ҷуҷ-иԥа Ҳашба иҭоурых.

Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭан инхоз анхаҩы Ҳашба Ҷуҷ Қынҭыр-иԥеи уи иԥшәмаԥҳәыс Чачхалиа Кәына Наурыз-иԥҳаи ргәараҭаҿы ирызҳауан ааҩык ахшара: Иуана, Иона, Ермолаи, Бабушь, Аксениа, Фениа, Ӡаӡа, Мыџьа.

© Foto / из личного архива семьи Хашба
Ҳашба Ҷуҷ Қынҭыр- иҧа астатиа афырхаҵа иаб

Зегьы иреиҳабыз Иуана Ҷуҷ-иԥа Ҳашба диит 1904 шықәсазы. Аԥсҭазаараҿы иара дилахьынҵазаарын Река ақыҭа еиуаз Қәычбериа Назиа Ҭархәына-иԥҳа. Урҭ дрыхшеит рыԥҳазаҵә – Лиусиа. Ианҵеидаха, аҩнаҭа аҵәҩаншьап мыӡырц азы Иуана даалаган ԥсыуа ҵасла иашьа Иона иԥа ааӡара дааигоит.

© Foto / из личного архива семьи Хашба
Афотосахьаҿы армарахь ала Ҳашба Ҷуҷ Қынҭыр- иҧа астатиа афырхаҵа иаб

Ҳашба Иура Иона-иԥа диит 1944 шықәсазы. Далгеит Аҟәатәи апедагогикатә институт афизикеи аматематикеи рзанааҭ. Акыршықәса аус иуан Аҟәатәи афизика-техникатә институт аҿы. Иахьазы Кь. Ш. Чачхалиа ихьӡ зху Ԥақәашьтәи абжьаратә школ № 2 аҟны аус иуеит рҵаҩыс. Дзааӡаз иаб Иуана иҭоурых анҵоуп игәалашәарақәеи аԥсҭазааратә хҭысқәа шьақәзырӷәӷәо ашәҟәқәеи ҳасаб рзуны.

Изларҳәо ала, ҭеиԥыԥшла иуаҩы ҳаракыз, аҩнгьы-анҭыҵгьы ԥсыуа маҭәала зҽеилазҳәоз Ҳашба Иуана дчеиџьыка уаҩын, асасцәа рзыҳәан ишәқәа аартын, аусура, анхара-анҵыра игәы ацԥыҳәон. Ауаа рызнеишьа, рацәажәашьа дақәшәон. Убри адагьы, иқыҭаҿы, араион аҿы еиуеиԥшым аусқәа рзы ианидҵаалозгьы ҟалон. Иажәа акраҵанакуан.

1930 шықәсазы Иуана Ҷуҷ-иԥа Ԥақәашь ақыҭан Урҭа аҳаблаҿы еиҿкааз аколнхара "Адырра" ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс дыҟан, анаҩс 1937 шықәса инаркны жәеиза шықәса уи аколнхара анапхгараҭара инапаҵаҟа иҟан.

© Foto / из личного архива семьи Хашба
Ҳашаа рҭаацәара

Аибашьра ианалага, аколнхара "Адырра" хантәаҩыс иҟаз Иуана Ҷуҷ-иԥа 37 шықәса дырҭагылан, иҭаацәара ду "Бзиала!" ҳәа нараҳәаны, афронт ахь зхы зырхаз иқыҭауаа днарылагылт, рлахьынҵа рыцеиҩишарц. Аха изамуит. Аиҳабыраа "араагьы аус зуша, зқыҭауаа ирывагылаша, аамҭа цәгьаҿы ргәы зырӷәӷәаша анапхгаҩы еибага даҭахуп" ҳәа шьақәдырӷәӷәан, аколнхара анапхгараҭара ааныжьны, афронт ахь ишьҭра иақәшаҳаҭымхеит. Зҩызцәа рылымкаа зыҩны аҟазаара зҭахымыз Иуана фынтә иҽазишәахьан аколнхара "Адырра" ахантәаҩы инапынҵақәа ааныжьны афронт ахь ацара, афынтәгьы иҽазышәарақәа лҵшәадан.

Анаҩс иӡбеит, аибашьраҿы Ар Ҟаԥшь ацхыраара рыҭаразы иҭаацәеи иареи рхатәы ԥхӡашала идырҳаз, ирымаз-ирыхӡыз, хәы змаз зегьы ҭины иаҭнихыз усҟантәи аамҭазы иԥара дууз 100 нызқь мааҭ афронт иазишьҭырц. Уи аԥара иациҵеит Иосиф Сталин ихьӡынҩылаз асалам шәҟәы, уи иаҳәон инаишьҭуа аԥара азкхарц шиҭаху аибашьыгатә ҳаирплан аргылара. Ус иагьыҟалеит. Ари асалам шәҟәы наӡеит усҟантәи Асовет Еидгыла ахада Иосиф Виссарион-иԥа Сталин иҟынӡа. Дук хара имгакәаны Ԥақәашьҟа иааит Сталин инапала ииҩыз ашәҟәы аҭак. Уи иаҳәон:

"Колхоз "Адырра" Поквешского сельсовета Очамчирского района Абхазской АССР Председателю колхоза товарищу Хашба Ивану Чучиевичу. Примите мой привет и благодарность Красной Армии, товарищ Хашба, за Вашу заботу о воздушных силах Красной Армии. /И.Сталин/".

© Foto / из личного архива семьи Хашба
Сталин Иуана Ҷуҷ-иҧа Ҳашба изааишьҭыз ашәҟәы

Аибашьра ишналагаҵәҟьаз еиԥш, Аԥсны аҩнуҵҟа инхаз ахацәа рҽеидыркылеит, архәҭақәа еиҿыркааит, Аԥсны шәарҭарак иҭагылар, ирыхьчаразы. 1942 шықәса нанҳәамзазы анемец еибашьцәа ирылдыршеит Кавказтәи ашьхақәа ирхыҵны Аԥсны аҳәаақәа рҭалара. Урҭ иааныркылеит акаҵәара хадақәа: Клыхәра, Марыхә, Санчара. Дук мырҵыкәа ирымпыҵархалеит Ԥсҳәы ақыҭа. Усҟан Аԥсны зыхьчоз ахацәа Ар ҟаԥшьаа ирывагыланы аӷа ҳаԥсадгьыл далызцаз дыруаӡәкын Иуана Ҷуҷ-иԥа, ԥхьаҟа урҭ ахҭысқәа ирыдҳәаланы ианашьан "Кавказ ахьчаразы" амедал.

© Foto / из личного архива семьи Хашба
Иуана Ҷуҷ-иҧа Ҳашба ианашьаз

Аибашьра ашьҭахь ҳастатиа афырхаҵа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы арахә рферма аиҳабыс, анаҩс бригадирс дыҟан. 1974 шықәсазы тәанчара дцаанӡа абнанхамҩа дадҳәалан.

Иуана Ҷуҷ-иԥа Ҳашба иԥсҭазаара далҵит 1987 шықәсазы. Дызлыҵыз иуаажәлар аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргеит гәыблыла. Уимоу, абар хәажәкырамза 6, 1987 шықәсазы иҭыҵыз агазеҭ "Советская Абхазия" адаҟьақәа изкны ианыз анекролог иаҳәо:

"В годы Великой Отечественной войны И.Ч. Хашба наладил сбор средств для Красной Армии. Он внес 100 тысяч рублей личных сбережений в фонд помощи Военно-воздушным Силам страны, за что был удостоен благодарности Верховного Главнокомандующего. Где бы ни работал И.Ч. Хашба, он показывал образцы добросовестного труда, был примером для своих товарищей, чем заслужил уважение тружеников села. Неоднократно избирался депутатом сельского Совета. Многолетний труд И.Ч. Хашба отмечен медалями "За оборону Кавказа", "За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.", Ленинской юбилейной медалью. Светлая память о замечательном человеке навсегда сохранится в памяти односельчан и всех, кто его знал".

© Foto / из личного архива семьи Хашба
Иуана Ҳашба идунеи аниҧсах хәажәкырамза 6, 1987 шықәса агазеҭ "Республика Абхазия" изкны ианылаз анекролог

Аамҭақәа зегьы ирымоуп дара рхатәы фырхацәа. Амилаҭ ду, амилаҭ маҷ ҳәа еилыхра амамкәа уи еиднакыло ажәлар ирымоуп аҵеицәа лыԥшаахқәа, ианаҭаххо рҿахәы зҳәо, зыцәгьа-зыбзиа рыцеиҩызшо. Ҳамҩашьакәа иаҳҳәар алшоит урҭ дыруаӡәкын ҳәа Иуана Ҷуҷ-иԥа Ҳашба.

© Foto / из личного архива семьи Хашба
Иуана Ҳашба

Наӡаӡа хашҭра рықәымзааит Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аан зыжәлари зыԥсадгьыли рхақәиҭразы инарылшо зегьы ҟазҵоз, аиааираҿы злагала рацәаӡоу аибашьцәа, анхаҩы жәлар! Аџьамыӷәа зхызгаз аибашьра аветеранцәа зыԥсы ҭаны иҟоу хыԥхьаӡарала имаҷзаргьы, иахьагьы иҳамоуп. Ҳазшаз агәабзиара рыгимырхааит!

92

Гитлер дыхьӡзыртәуаз апоет: Платон Кьиласониа ирҿиара иазкны

114
(ирҿыцуп 16:32 09.05.2021)
Кәтол ақыҭан ииз апоет Платон Кьиласониа Аџьынџьтәылатәи еибашьра ирҿиараҿы ишаарԥшуи, гәыцхас имаз амаӡеи ртәы Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа ланҵамҭаҿы.

Аџьынџьтәылатәи Аибашьра ду иазку арҿиамҭақәа рацәоуп аԥсуа литератураҿы, аха иахьа зыӡбахә сҳәо апоет иеиԥш, афашистцәа раԥхьагыла дыхьӡзыртәуаз даҽаӡә иԥшаара уадаҩуп.

© Foto / предоставлено Элеонорой Когониа

Платон Кьиласониа иахьа дыздыруа рацәаҩымзаргьы, даара азҿлымҳара заҳҭаша хаҿуп, илитературатә ҭынха ҳазхәыцуазар. Санхәыҷыз ирлас-ырлас избоз, ҳаҩны имҩахыҵлоз, алаф зҳәоз ауаҩы дзаҵәын, аҭынхацәа имазаргьы.

Платон Кьиласаниа диит 1908 шқәсазы Кәтол ақыҭан. Занааҭла дагрономын, аха гәыла дпоетын. Платон илитературатә ҭынха дум, иара идунеи аниԥсах ашьҭахь 1990 шықәсазы иҭыҵит ажурналист Иура Коӷониа еиқәирашәаз "Иудкыл сашәа" захьӡу иажәеинраалақәа реизга. Платон ҳаҩны данааиуаз алаф шцәырҵуаз ҳдыруан аҟынтә, адуцәа анааидтәалалак ҳарҭ ахәыҷқәагьы ҳлымҳа нкыдаҳҵон. "Гитлер итәы уаҳзаԥхьа" иҳәон саб ианаатәалақәак:

Гитлер дшашьҭаз амаӡарах,

Ихәда иахашәеит аҟәараӷ,

Хыс изхагылоу амҟәыба,

Ҩнрас иоуеит акәыба…

Хыхь иаагоу ацәаҳәақәа санхәыҷыз аахыс издыруеит, избанзар автор бжьыҭгала даҳзаԥхьон. Платон бзиа ибон аекспромтқәа, абырсааҭк ахмырҵкәа иааинырсланы иаацәыригон илаф цәаҳәақәа:

Берлин лассы иахагылоит,

Аиааира бираҟ уаркалеиуа.

Уи аҵҟа иаҵагылашт,

Гитлер ихы кәаталеиуа…

Платон даграномын аҟынтә, ирҿиараҿы ирацәоуп анхамҩа иазку ацәаҳәақәа, аха Аиааира ду амш аназгәаҳҭо, еиҳаракгьы Аџьынџьтәылатәи Аибашьра ду иазку иажәеинраалақәа роуп сзызхьаԥшырц исҭахыу:

Гитлер даауан дыҩуа, дкәаруа,

Кавказ згоит ҳәа уи дмақаруа,

Кавказ зыхьчоз Ерцахә ашьха,

Уи иԥнаҵәеит Гитлер идашьхәа.

Арҭ ацәаҳәақәа ҳара ҳқыҭаҿы иззымдыруаз шамаха дыҟамызт, Платон ианаацәыригалакгьы даргьы инацырҵон:

Гитлер агмыг ахы-мҟәыба.

Изырчаԥеит алтә кәыба.

Платон Кьиласониа ипоезиаҿы асатира рацәазаргьы, иара ихаҭа уахьихәаԥшуаз лахьеиқәрак зцыз илакҭа узгәамҭарц алшомызт.

© Foto / Элеонора Когониа
Платон Киласония

Сара еснагь иџьасшьон, абас алаф зҳәо ауаҩы, ихы шьҭацаланы, дынкахәыцуа ихала адунеи дзықәузеи ҳәа? Дауҭ Кьиласониа ихылҵыз ԥшьҩык ыҟан, аха сара исгәалашәонаҵы ақыҭараҿы инхоз Платон заҵәык иакәын, иаҳәшьа Татиана аамҭа-аамҭала даалон ҳамҳәозар. Иашьцәа руаӡәы Мельтон Очамчыра дынхон, уаҳа сара уаҩ дсыздыруамызт дара рыҩнаҭа иатәыз, рыжәла зыжәлаз ҳара ҳқыҭаҿы уаҳа уаҩ дынхомызт.

Абар уажәшьҭа иҵӡозеи Кәтолтәи апоет Платон Кьиласониа идунеи иԥсахижьҭеи? Уи ари адунеи аанижьит 1977 шықәсазы, 69 шықәса дшырҭагылаз. Ибзианы исгәалашәоит уи амш. Иара дышзаҵәызгьы, аҭаацәара даламлакәа ихала дшынхозгьы, дҩыжәыҩны-дӡыжәыҩны дыҟамызт, ақыҭауаа ҳаҭыр иқәырҵон.

Уажә аабыкьа иаасыртит амаӡа, избан ҳгәыла абырсҟак Гтилер ихьӡыртәра иазикыз ацәаҳәақәа зырацәоу азы. Гитлер дыхьӡзыртәуаз апоет изку аколонка азхәыцра саналага, инысымҩа иҵегь санагәылала еилыскааит уаанӡа исзымдыруаз аҭоурых. Аџьынџьтәылатәи Аибашьра ду аан, хабарда дыбжьаӡзаап 22 шықәса зхыҵуаз Платон иашьеиҵбы Артиом. Иахьоуп ианеилыскааз, адәахьала илафуаз апоет дзынхьаауаз. Знык иадамзаргьы уи ихьаа далацәажәо сымбацызт, аха Гитлер изикуаз ахьӡыртәрақәа рыла иааирԥшуан афашистцәа заҟа ихәынгеишьоз.

1941 шықәсазы Платон иажәеинраалақәа руак аҿы иҳәоит:

Хыхьынтә ишәхалар,

Асовет ҳаирплан.

Усҟан еилагоит,

Еиҿышәкааз аплан.

Платон Кьиласаниа аибашьра иазикыз ицәаҳәақәа зегь рҿы аиааира асовет ир ишыргоз азы ӷәӷәала агәра шигоз еилукаауеит:

Анемсаа ҳаӷәӷәоуп ҳәа,

Баша шәмыҽхәан.

Шәара ҳашәхәаҽуеит ҳәа,

Шәыгәгьы иҭашәмыршәан…

© Foto / предоставлено Анатолием Лагулаа

1942 шықәсаз хабарда дыбжьаӡит ҳәа иԥхьаӡо Артиом Кьиласаниа изку аинформациа иахьазы даара имаҷуп, дара рнышәынҭрақәа рҿы ихнымҳәыз рашьа ихьӡала ишьҭоу ахаҳә аҿы иану аҩыра ада. Убраҟоуп иахьаҳәо 1942 шықәсазы иҿахҵәеит ҳәа аибашьҩы иԥсҭазаара.

Сгәанала, апоет Платон иашьа ибжьаӡра даара ихьааигон, разҟыла дахьеиқәшәамыз адагьы. Ахьаа имаз хьӡыртәрала ихиҽуан, уаҳа маӡас иамахарыз, нас, зырҿиара Гитлер ихьӡыртәра агәылсны ицо изы. 1945 шықәсазы иҩыз "Уи игәҭакы зымнаӡеит" захьӡу ажәеинраалаҿы Платон иааирԥшуеит адунеи знапаҿы аагара хықәкыс измаз Гитлер игәы дшеижьаз:

Далалт уи Урыстәыла,

Амцабз ахыжь иблырц.

Игәы иҭан гәаныла,

Адунеи мцала иқәихырц…

Аха нас, ажәеинраала анаҩстәи ацәаҳәақәа рҿы Платон иҳәоит, афашист акгьы шилымшаз:

Аха игәҭакы зымнаӡеит,

Дааин дахьгылаз дзымқәацеит…

Платон Кьиласониа ирҿиамҭаҿы Гитлер ихьӡыртәра адагьы, асовет ар ажәеинраалақәа рыхьӡниҩлоит. Ишәҟәы хәыҷы аауртыр, уажәы-уажә иуԥылоит аибашьцәа рфырхаҵара аазырԥшуа ацәаҳәақәа:

Гитлер хымдыр иԥацәа,

Иргарц иашьҭан ҳа ҳ-Кавказ,

Аха иддыркит анамаз…

Платон Кьиласаниа иҩымҭақәа рӷьырак бжьаӡит рҳәон ақыҭаҿы, иара уиаҟара иҵгәоз дахьимамыз азы. Усҟан иҭыҵуаз агазеҭқәа рҿы иҩымҭақәа уарла-шәарла ицәырҵуан, зегьы икьыԥхьыртә еиԥш алшара имамызт. Иара идунеи аниԥсах ашьҭахь, иҭынхаз архив Очамчыра инхоз иашьа Мельтон иԥа Фридон иҩны иҟан. Арԥыс игәы иҭан иаб иашьа иҩымҭақәа еидкыланы рҭыжьра, аха 1992 шықәсазы иҳақәлаз аӷа игәыхәтәы дахьимыгӡеит. Ҳара ҳаибашьра анцоз Фридон Кьиласониа Мрагыларатәи афронт аҿы деибашьуан. Очамчыра игылаз иҩны, иаб иашьа иархивгьы налаҵаны аӷацәа ирблит. Аибашьра анеилга, аибашьҩы иҭаацәеи иареи рыҩны ианахыла ауп ианеилкааха рҭаацәара рҭоурых зҳәоз адокументқәа зегь ықәццышәаа ишцаз. Машәыршәа еиқәхеит, даҽаџьара иԥхьакыз фото заҵәык, иара убас, Платон иажәенираалақәа рыхәҭак. Фридон дырҩагьыхь иаб иашьа иҩымҭақәа рҭыжьра дазхәыцуа далагеит, аха игәахәтәы намӡеит, иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит.

Абасала, иахьа ирацәам Гитлер дыхьӡзыртәуаз апоет илитературатә ҭынха, аха усгьы, инхазгьы иаанарԥшуеит анемец фашистцәа рҵәатәышьаҟа Гитлер ихьӡыртәра-цәаҳәа хаданы ишалсуа Кьиласаниа ипоезиа:

Ир ишырҳәоз "зер гәуҭ"

Ихжәеит рымчра амызгәыҭ….

114

Жәлар рдоуҳа: аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа

0
(ирҿыцуп 14:22 12.05.2021)
Аԥсаатәи аԥстәқәеи ирызку аԥсуа жәлар разгәаҭақәа ртәы арадио Sputnik аефир аҟны дазааҭгылеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.
Жәлар рдоуҳа: аԥсаатәқәеи аԥстәқәеи ирыхҳәаау аԥсуаа разгәаҭақәа

Шәазыӡырҩла арубрика "Жәлар рдоуҳа" арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны есхаша.

Атекст шәаԥхьар ҟалоит абра>> Ажәҵыс ахьнеиуа амшра иатәуп: аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа

 

0