Тамара Платоновна Шакрыл.

Лили Ҳагԥҳа: Ҭамара Шьаҟрыл лзы Аԥсны аинтересқәа иреиҳаз егь ыҟамызт

16
(ирҿыцуп 17:09 16.09.2015)
Алингвист, афилологиатә наукақәа рдоктор Лили Ҳагԥҳа Sputnik акорреспондент илзеиҭалҳәеит еицырдыруа ауаажәларратә усзуҩы, аҵарауаҩ Ҭамара Шьаҟрылԥҳаи лареи реибадырреи реиҩызареи аҭоурых атәы. Ҭамара лыԥсы ҭаны дыҟазар цәыббра 2, 2015 шықәса рзы илхыҵуан 89 шықәса.

АҞӘА, цәыббра 3 — Sputnik, Асҭанда Арӡынԥҳа. Алингвист, афилологиатә наукақәа рдоктор Лили Ҳагԥҳа Sputnik акорреспондент илзеиҭалҳәеит еицырдыруа ауаажәларратә усзуҩы, аҵарауаҩ Ҭамара Шьаҟрылԥҳа лнаукатә усура ганрацәала ишеибаркыз, аԥсуа бызшәа аморфалогиеи асинтаксиси рыҭҵаараҟны лызнеишьа иахьагьы аҽаӡәы ишиламҩашьо.

Лара лажәақәа рыла, аҟазацәа рзы иҷыдоу аинтерес амоуп аԥсуа бызшәаҟны аркьынаа акатегориа иазку лусумҭа.

"Ҭамара Платон-иԥҳа дреиуоуп раԥхьатәи аԥсуа бызшәадырыҩцәа, абызшәатә цәырҵра аҭҵаараан хымԥада ажәа аҩныҵҟатәи аҵаки асемантикеи азыԥхьагәаҭалатәуп ҳәа изыԥхьаӡоз. Лара лаамҭа акыр иаԥылгон", — азгәалҭеит Ҳагԥҳа.

Ҭамара Шьаҟрылԥҳа лусумҭақәа ҳәарада, аҵыхәтәантәи аамҭаз зметодқәа иншьаҭаркны изыԥсахыз ҳаамҭазтәи алингвистика аконтекст иацәхьаҵымкәа иалоуп ҳәа азгәалҭоит Ҳагԥҳа. Уаанӡа абызшәа аусдҵақәа рахь иаҵанакуазар иара асистема аҭҵаара амацара, уажәы – абызшәазы адыррақәа ахархәара рымазароуп ауаҩытәыҩса ихдырреи, иинтеллекти, ихымҩаԥгашьеи реиԥш иҟоу еиҳа инарҭбаау апроблемақәа раарԥшраҿгьы.

"Ҭамареи сареи ҳаибалырдырит лара лаҳәшьа, сара рҵаҩыс исымаз Екатерина Шьаҟрылԥҳа. Сара аҩбатәи акурс аҟны аҵара сҵон. Аҵарашықәс аанҵәаанӡа, ес-хаша, алекциақәа рышьҭахь сара Ҭамара Платон-иԥҳа лахь сныҟәон ҽазыҟаҵара ҳәа. Урҭ ашықәсқәа рзы лара ақырҭуа мчрақәа аԥсуаа рганахь иҟарҵоз ақәыӷәӷәара инадҳәаланы ҿагыларатә акциак аҳасабала аус луамызт", — ҳәа лгәалалыршәоит Ҳагԥҳа.

Рҵаҩык иҳасабала Ҭамара аџьбарара аалырԥшуан аха иара убри аамҭазы дыгәцаракҩын, духӡыӡаауан ҳәа еиҭалҳәоит абызшәадырҩы.

"Лара лассы-лассы ус салҳәалон: "Бара б-Аҷандаратәуп. Асабшаҽны аҩныҟа банцо цқьа бырзыӡыҩрлеи уа ишцәажәо, закә бызшәоу ирҿоу аиҳабацәа" ҳәа. Абас ахырхарҭақәа сылҭон. Зны-зынла сара сеиԥш егьырҭ абызшәа аҭҵааҩцәагьы оумашәа иаабон игәоумҭартә еиԥш иҟаз ниуанск ҳаназхьалырԥшуаз, нас аамҭа анцалак ашьҭахь ҳара ҳхалагь еилаҳкаауа ҳалагон уи ҳзызхьалырԥшыз аҵакы дуны ишамаз. Лара ҳазлырхон абызшәеи ажәлар ркультуреи, рменталитети, рхымҩаԥгашьеи шеизааигәаз, ишеидҳәалаз. Иахьа аҵарауаа иҭырҵаауа лара усҟантәи аамҭазгьы ишыҭҵаатәыз еилылкаахьан", — ҳәа еиҭалҳәоит Ҳагԥҳа.

1977 шықәса инаркны Ҭамара Шьаҟрылԥҳаи Лили Ҳагԥҳаи аус еицыруан Аԥсуаҭҵааратә институт абызшәа аҟәшаҟны.

"Ҭамара Платон-иԥҳа лыԥсҭазаараҟны Аԥсны аинтересқәа иреиҳаны акгьы лыргыломызт. Ҳара даҳцәыӡит аҵарауаҩ ду, аҿар рымҩақәҵаҩ, арккаҩы. Ҳара иахьанӡагьы уи лгәыхь ҳзацәымцац. Аилкаара уадаҩуп лҭахара зхароу ауаа ирыхәҭоу иахьақәыршәам, уи аганахьала ҳаргьы акгьы ахьаҳзымдыруа", — азгәалҭеит Ҳагԥҳа.

Ҭамара Шьаҟрылԥҳа еицырдыруа аԥсуа бызшәадырыҩ, афилологиатә наукақәа ркандидат, апрофессор, ауаажәларратәи аполитикатәи усзуҩы, акыр наукатә статиеи шәҟәи дравторуп. 1955шықәса инаркны Аҟәатәи арҵаҩратә институт аҟны рҵаҩы еиҳабыс дыҟан, нас аԥсуа бызшәеи алитературеи ркафедра раԥхьатәи анапхгаҩыс. Агуманитартәҭҵаарақәа Аԥснытәи ринститут аҟны наукатә усзуҩ еиҳабыс аус луан. Ҭамара Шьаҟрылԥҳа аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара активла далахәын. 1952 шықәса рзы лара Сталин изылышьҭит иаарту ашәҟәы Аԥсны имҩаԥигоз аполитика даҿагыло.

2004 шықәса абҵара 12 рзы, Аԥсны имҩаԥысуаз атәыла Ахада иалхра иахҟьаз аилаҩеиеиласрақәа раан дыршьит. Владислав Арӡынба Иқәҵарала «Аԥсны Афырхаҵа» ҳәа ахьӡ лыхҵоуп.

Есышықәса, цәыббра ҩба рзы, Ҭамара Шьаҟрылԥҳа лымшира аҽны, Аԥсны имҩаԥыргоит агәалашәаратә уснагӡатәқәа. Аус лыцызуаз, лҵаҩцәа, дыздыруаз, ауаажәларра рхаҭарнакцәа дахьынхоз аҩны аҟны икыду амемориалтә ӷәы амҵан ашәҭшьыҵәрақәа шьҭарҵоит.

16

Атәылауаҩи аиҳабыреи: Џьопуа "Аԥсныбылтәы" 2020-тәи ашықәс азы аусура иазкны

2
(ирҿыцуп 15:18 23.01.2021)
Аҳәынҭқарратә наплакы "Аԥсныбылтәы" аиҳабы Рамаз Џьопуа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит 2020-тәи ашықәс ишҭысыз атәы.
Атәылауаҩи аиҳабыреи: Џьопуа "Аԥсныбылтәы" 2020-тәи ашықәс азы аусура иазкны

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.

 

2

Аԥсуара иалакҭоу - аԥхашьароуп

3
(ирҿыцуп 19:23 23.01.2021)
Аԥсуара аныҟәгара, уи иаҵанакуа аҵасқәа рықәныҟәара уҳәа ртәы дазааҭгылоит ажурналист Сырма Ашәԥҳа.

Ажәытә аамҭахь ухьазырԥшуа агәалашәарақәеи аҭоурыхтә хҭысқәеи акырӡа ирацәоуп. Урҭ рахьтә иҟоуп маҷк иадамхаргьы сызхаану сгәы ззыбылуа асахьақәа, ажәабжьқәа, еиҳаракгьы абыргцәа реиҭаҳәамҭақәа, хаҭала дара зхааныз, рыбла ҷыц еиԥш еиҷаҳаны иныҟәыргоз раԥсуара, уи иахылҿиаауаз ақьабзқәа, аҵасқәа.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа атәым милаҭ ирыламҩашьо наџьнатә аахыс иҟазҵоз, ԥсабаралеи доуҳалеи иныҟәыргоз реихаҵгылара акәын. Аихаҵгылара анысҳәа, имӡакәа сазааҭгыларц сҭахуп ахааназы исхамшҭуа хҭыск.

Аԥсуа телерадиоеилахәыраҿы раԥхьа аусура саналагаз акәын. Ҿыц еибадырыз аҭыԥҳацәеи сареи адәаҿы игылаз иааизыхәхәашәа иҟаз сқамк аҿы ҳтәан, усҟан ҳазлацәажәахуаз здыруада?!

Ус, шьыбжьонтәи аԥсшьаратә аамҭа нырҵәаны машьынала дааҳадгылт ҳаиҳабы. Амашьына данынҭыҵ, ҭелла ацәажәара даҿын. Ҳарҭгьы ҳаиԥырхагамхап ҳгәахәзар акәхап, иҳахьхыз здыруада, ҳаура шоуроу ҳамгылакәа, ҳнаихаҵгылашәа ҳуит, ус ауп наԥшыхақә ишалҵуа. Иаҳбоит ҳаиҳабы акы дшаргәаҭеиуа, анаҩс дааҳадгылан дааԥышәарччан ус иҳәеит: "Гхак аҳасабала ишәыдшәымкылан, аха ауаҩы шәихаҵгылозар, ишахәҭоу еиԥш шәихаҵгылар шәара шәарԥшӡоит, даҽазны шәгылошәа-шәымгылошәа ҟашәымҵан…" - ҳәа.

Ас еиԥш анҳаҳа, ҳарҭгьы ашырҳәа ҳҩаҵибарҟьеит…

Арҭ ажәақәа ԥсраҽнынӡа сахьцалак исыцуп. Уажәы хәыҷык ашәхымс дынхыҵыргьы, ахьышәҭҳәа сҭыԥ аҟынтә снагылоит.

Убас еиԥш, иқәра ыҟаны саб иашьак (иԥсҭазаара далҵхьеит) аҩны дҳаман. Сан аҩны дныҩналацыԥхьаӡа ашырҳәа дҩагылон. Исгәалашәоит сан лажәақәа: "Сара егьараан иахьа аҩны сыҩналап-сдәылҵып, сыҩналацыԥхьаӡа шәымгылалан, сшәыҳәоит", - ҳәа дӷьаҵәыӷьаҵәуа иалҳәон. Аха, саб иашьа иара итәы ҟаиҵон, уажәы еиҳагьы ибзианы еилыскаауеит уи ала иҭаца шаҟа пату-ҳаҭыр лықәиҵоз, закәытә ԥсыуараз иныҟәигоз. Уимоу, агәылахәыҷқәа анааилакгьы, дара рҟынӡа ихы наганы дрыцыхәмаруан, ианцозгьы, агәашә инҭыганы иауишьҭуан, ахәыҷқәа ирбо-ираҳауа рхашҭӡом ҳәа ԥхьаӡаны.

Абарҭқәа зегьы ԥхаӡа сгәалашәараҿы инхаз, аха наунагӡа зыԥсы ҭаны иаанхаз цәырҵрақәоуп. Сара лассы-лассы ауаажәларратә транспорт ала ақыҭарахь сцалоит. Аиаша шәасҳәоит, убраҟоуп аԥсҭазаара агәҭылсара ахьызбаҵәҟьо, убраҟоуп ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи еиҳаракгьы иахьысгәалашәо, избанзар зықәрахь инеихьоу ауаа ахьааидтәало иргәаладыршәоит изнысхьоу, изҵысхьоу ажәытә аамҭа, урҭ шаҟа срызҿлымҳаузеи. "Анкьа ҳара ҳхаан ишыҟаз" ҳәа ажәабжь еиҭаҳәара иналагоит, саргьы слымҳа кыдҵаны сырзыӡырҩуеит, анаҩс урҭқәа сырҿиаратә усумҭақәа рҟны шаҟантә схы иасырхәахьоузеи?!

Аԥсуара аԥсы ҭоуп ҳхәышҭаарақәа рҟны алҩаҵә ҩеиуанаҵы, аԥсыуак иԥсы ҭанаҵы, адунеи аԥсуа шьҭыбжьы ықәыҩуанаҵы. Уи ус шакәу хаҭала агәра згеит Ҭырқәтәылаҟа сныҟәарақәа раан. "Унан, Аԥсны сыҟоума, сабаанагеи?" - ҳәа шаҟантә схы иазысҳәахьоузеи. Шаҟа иҵаулоузеи, шаҟа игьамоузеи амшын-нырцә инхо ҳашьцәа иныҟәырго аԥсуара. Шаҟа иџьашьатәузеи аиҳаби аиҵби реихаҵгылара, шаҟа иҿырԥшыгоузеи абырг ихымҩаԥгашьа, шаҟа аҵакы ӷәӷәоузеи рҳәахьашьҭыбжьқәа.

Сара схаҭа саҿахәҳәаҩуп Ҭырқәтәыла аԥсыуа ҭаацәарак аҿы сыла иабахьоу хҭыск. Аҩнаҭаҿы ҩыџьа аҭыԥҳацәеи ҩыџьа арԥарцәеи ыҟан, раб аџьаамахьы намазкра дыҟан. Ҳаб даанӡа каҳуак еицаҳжәып рҳәан, акаҳуа нақәыргыланы идыршит.

Ҳаидтәаланы аџьџьаҳәа хаицәажәо акаҳуа шаҳжәуаз, аҩнаҭа аԥшәма дшааз аӡәгьы иҳазгәамҭеит. Ҳааигәа дааиуан еиԥш, сзыдтәалаз ихшара ҩыҵеибарҟьан, адәахьы индәылҵит, аб иакәзар, ҳазҿыз аниба, зымҩа дынхынҳәит. Аиаша шәасҳәап, иҟалаз азныказы исзеилмыргеит. Ашьҭахь исарҳәеит раб иҿаԥхьа аԥхашьара ду ишақәшәаз, акаҳуа шыржәуаз дахьрыхҭыгәлаз хьымӡӷыс ишыркыз. Аиҳабы иҿаԥхьа акаҳуажәра даара иԥхашьароуп ҳәа иԥхьаӡоуп уаҟа.

Сгәы иԥхаӡа иҭоуп Ҭырқәтәыла инхо аԥсуа быргцәа рыҿцәажәарақәа, дара реиҭаҳәамҭақәа аныгәхьаазго, свидеонҵамҭақәа аашьҭыхны снарыдтәалоит.

"Дад, схәыҷы, аԥсуара алакҭа - ари аԥхашьароуп. Ауаҩы даныԥхашьа, иаԥсуарагьы иуаҩрагьы наигӡеит. Аԥсуареи ауаҩреи еимадазароуп, мамзар уаԥсуара бжьамҽамхоит", - иҳәеит аабыкьа сзыҿцәажәоз Ҭырқәтәыла инхо Лазба зыжәлаз ҭаҳмадак.

Аусура аганахьала лассы-лассы аҳәаанырцә сцалон иҳаҩсыз ашықәсқәа рзы. Амҩа сшықәлоз заҳауаз сан еснагь убас салҳәон: "Ҩмаҟахы бымӷаз, бҟәышны быҟаз", - ҳәа. Ари знык, ари ҩынтә, ари шаҟантә, илҳәоз лажәақәагьы рҽырыԥсахуамызт. Уи ахшыҩҵак зызкыз уажәы шаҟа еилыхха еилыскаауазеи.

Праздник урожая в Лыхны
© Sputnik / Томас Тхайцук

Аԥсуа ичеиџьыка, иламыс, ипату… Ииашоуп, аԥсуара злеибарку амахәҭақәа ируакуп аԥсуа чеиџьыка.

"Дад, угәыла иифо имамкәа, уара иуӡыз укәац афҩы иԥынҵа ишҭасуа агьама ануба, иузыхаҳауам", - иҳәеит шәышықәса ирзааигәоу Феҳми Ашәба.

Санду лҟынтә исгәалашәоит, иҷыдоу фатәы хаак ҟаҳҵар аҩны, ҳара аишәа ҳнадтәалаанӡа, агәылацәа рхәы ҳәа иҳалҭоз рзаҳшар акәын, убас ауп сангьы. Агәылацәа ракәзаргьы - убас, уи иаанаго апатуеиқәҵара ауми.

Шаҟа иԥшӡоузеи арҭ аҵасқәа, ақьабзқәа! Аамҭа иаратәы ҟанаҵозаргьы, ҳаԥсуара хәашьрак ақәлар ҟалом, хымԥада, уи зыбзоуроу ҳарҭ зегьы ҳауп, иаԥсыуаны зхы зыԥхьаӡо. Анцәа иумырӡын ҳаԥсуара!

3