Алексей Аргун

Қорсаиаԥҳа: Алықьса Аргәын аҟазара ду илан, ицəажəара агəыбылра ду ацын

71
(ирҿыцуп 15:02 10.04.2019)
Аҳəынҭқарратəи ауаажəларратəи усзуҩ, ашəҟəыҩҩы, аҟазараҭҵаарақəа рдоктор, апрофессор, Академик, Аҧснытəи АССР аҟазара зҽаԥсазтəыз, Аԥсныи Урыстəылеи рышəҟəыҩҩцəа Реидгыла алахəыла, Аԥснытəи АССР акультура аминистр, Иреиҳаӡоу Асовет адепутат Аргəын Алықьса Хəыта-иԥа диит мшаҧымза 10, 1937 шықəса рзы.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

Алықьса Аргəын акультура аусхк аҿы ишьҭамҭа аҭоурых ианымҵуа иазынижьит. Иара ибзоураны, Дырмит Гəлиа ихьӡ зху Аҧснытəи аҳəынҭқарратə музеи аиҳабы, аҟазараҭҵаара акандидат, Аҧсны зҽаҧсазтəыз акультура аусуҩы Светлана Қорсаиаҧҳа аҟазара ахырхарҭала амҩа ылылхит.

Таиф Аджба с супругой Риммой Когония
© Фото : из личного архива семьи Аджба

"Алықьса Хəыта-иҧа ибзоуралоуп атеатр аҟазарахь схы шсырхаз. Ашкол санҭаз инаркны бзиа избон аҟазара. ГИТЕС атеатр ҭҵааратə факультет иара дзылгаз аҩыза сҭаларц сабжьигеит, ус егьыҟалеит. Ицəажəара агəыбылра ду ацын, актиорцəа реиҧш убас аҧсы ҭаҵаны иузеиҭеиҳəон, бзиа иубартə еиҧш иҟаиҵон", - лҳəеит Светлана Қорсаиаҧҳа.

Атеатртə ҟазареи, аҭҵаара ауси агьама зкыз Светлана Қорсаиаҧҳа излалҳəо ала, Алықьса Аргəын аҟазарааҭҵаара аус ҧсабарала излаз уаҩын. Избанзар иара даагылазар абри аус дашьҭан, ахы ахьакыз иҧшаауан, ахырхарҭа ахьаиуз ҭиҵаауан.

"Сара саниниа ари ауаҩ аинститут далгахьан, аспирантура далгахьан, акандидаттə хьӡы иоухьан, Аҧсуа театр аҭоурых амонографиа ала ауп адоктортə диссертациа ГИТЕС ишихьчаз. Иаргьы саргьы аҭҵаарадырратə напхгаҩыс иҳамаз аӡə лакəын, апрофессор, академик Ольга Николаи-иҧҳа Каидалова. Даара дуаҩ бзиан лара, аханатə инаркны ацхыраара бзиа илҭон", - ҳəа азгəалҭоит Светлана Қорсаиаҧҳа.

Зыхшыҩ зызрыцҳараз аинтеллигент

Алықьса Аргəын аҩызцəа бзиа ибан, ҟазшьала зегьы дырзааигəан, дызлагоз аус амҩабжара инижьуамызт. Аҧсны аҵарадырра, акультура аус аизырҳара дашьҭан. Еснагь аҿыцҧшьгарақəа дрышьҭан. Ус баша иҧсы шьо ак ҟамҵакəа дубомызт, иҧсҭазаара зегьы аусура иазкын.

"Сара исгəалашəоит Аҧсны акультура аминистрс даныҟаз. Убасҟан сара аинститут салганы атеатр аҿы аусура салагеит аамҭақəак, анаҩс иара иминистрра ашҟа апрофессионалтə ҟазара аҟəшахьы еиҳабыс сиаигеит. ГИТЕС аинситут аушьҭымҭацəа маҷын, хҩы-ҧшьҩы ыҟазар ҟалап, иахьа аҧсышəала ицəажəо, аҧсышəала иҩуа уи иалгаз уаҩ ихьӡ сызҳəом. Иара уи аганахь ала илиршаз рацəоуп", - илгəалалыршəоит Қорсаиаҧҳа.

Аҧсуа театр аҭоурых аӡбахə ҳаналацəажəо ухаҿы имааирц залшом Алықьса Аргəын ихьӡ. Атеатр аҭоурых аизгара, анализ аҟаҵара, алкаа азура, хымҧада даара аџьабаа адибалон.

"Атеатр аганахь ала аҭҵаарадырра сахьаҿу Алықьса Хəыта-иҧа Аргəын иҩымҭақəа даара ицхыраагӡаны исымоуп. Сара стəы сыҩуеит ҳəарада, иҟоуп агəаанагарақəагьы анеиқəымшəогьы, даҽа лкаак аныҟасҵогьы, аха уи акəӡам аус злоу, уи аҩыза аматериал еизганы атеатр аганахь ала, агьырҭ аҟазара ахкқəа рҿы иҟаӡам. Атеатр аҭоурых иазкны Миха Лакрбагьы иман аочеркқəа, аха Алықьса Аргəын иусумҭақəа идокументалтəу, ифундаменталтəу усумҭақəоуп"-ҳəа азгəалҭоит аҟазараҭҵааҩы.

Аҟазарахкқəа рганахь ала Аҧсны аихьӡарақəа маҷым. Алықьса Аргəын илша аӡбахə ҳаналацəажəо уи ганрацəала ҳазнеир алшоит.

Атеатр алакҭа иҭамԥшыц

"Аҧсуаҭҵааратə институт аҿы аҟазара аҟəша аазыртыз Алықьса Хəыта-иҧа иоуп. Сара убас еиҧш сазхəыцуеит, абри аҟəша иара ихьӡ ахызар иашан ҳəа. Усҟантəи аамҭазы уи аартра ус имариамызт, ақырҭқəеи ҳареи ҳанеилаз акəын. Иара акультура аминистрс даныҟаз, Аҧсны Жəлар рартист Уасил Царгəыш напхгара зиҭо Аҧснытəи аҳəынҭқарратə акəашареи ашəаҳəареи рансамбль адунеи зегьы иакəшеит. Ансамбльи аколлективи рҟазара иабзоуроу рацəоуп, аха аминистр иџьабаа акрыҟоуп аимадарақəа русхк аҿы", - ҳəа азгəалҭоит Светлана Қорсаиаҧҳа.

Дарбанызаалак ауаҩы инапы злаку аус аҿы иара ихаҭара зеиҧшроу акраҵанакуеит. Аҕьараҳəа иус аҿы дангылоу илшоу акыр ирацəоуп, иусгьы шьахəла ианымҧшырц залшом.

"Алықьса Хəыта-иҧа мал дук имырҳаӡеит иҧсҭазаараҿы. Иҩны уаннеилак иҟаз ашəҟəқəа ракəын. Усҟантəи аинтеллегенциа рхаҭарнакцəа еиҳарак зыхə ршьоз даҽакын, аматериалтə бзазара аасҭа, адоуҳатə ҧсҭазаара алагала аус аҿы, аҭҵаарадырра аус аҿы аихьӡаақəа раарҧшра аҟны акəын еиҳа аицлабра ахьыҟаз, убри акəын ахьӡ змаз", - лҳəоит Қорсаиаҧҳа.

Алықьса Аргəын адраматургиа аганахь ала ихы ҧишəон. Акино раҧхьатəи асценариақəа ҟаиҵон.

Асценатә бызшәеи уи аҭагылазаашьеи

"Атеатр аҿы 80-тəи ашықəсқəа ралагамҭазы, "Амра амшын ианӡаало" ахьӡын ипиеса, убри аспектакль ҟаҵаны иҭрыжьит, иқəзыргылазгьы Дмитри Уарлам-иҧа Кəартаа иоуп. Зыҩаӡара ҳаракыз драматургиатə сахьаркыран ҳəа сызҳəом, аха аҿар рыҧсҭазаара иазкын азы бзиа ибаны, еилаҳаны аҿар атеатр ахь инеиуан. Ари ауаҩ даара абаҩхатəра злаз уаҩын, зегьы дрыхьӡон, зны-зынла иџьаушьон абриаҟара ашəҟəқəарҭыжьра дызлахьӡеи ҳəа. Ашəаҳəареи акəашареи рансамбль иазкны ашəҟəы, Едуард Бебиа изкны ашəҟəы, Ковеч изкны ашəҟəы, амузыка, ахореографиа аҟны иҟамызт аспециалистцəа, иара уахьгьы дахьӡар иҭахын, насгьы актиорцəа рырҿиаратə ҧсҭазаара иазкны иҟаҵоу аочеркқəа рылоуп икандидаттə диссертациа шихьчазгьы, урҭ хаз-хаз шəҟəны иҭыжьзар аҧхьаҟа ибзиахон", - ҳəа азгəалҭоит Қорсаиаҧҳа.

Алықьса Аргəын Аҧсуа ҳəынҭқарратə музеи акыр шықəса директорс даман. Анаҩс, Аҧсуа драматə театр директорс. Алықьса Хəыта-иҧа Аргəын аҧсуа культура аизҳазыҕьара аус аҿы акыр аџьабаа ибахьан, илша рацəан. Светлана Қорсаиаҧҳа излазгəалҭо ала, Алықьса Аргəын лара лзаанаҭ аҟны рҵаҩыс длыман.

"Ҳгəаанагарақəа анеиқəымшəозгьы ыҟан, аха уи ҳара ҳаиҩызара, ҳусеицура иаҧырхагамхаӡеит. Иҧсҭазаара аҵыхəтəантəи амшқəа рҟынӡа, игəы бзиамкəа даныҟазгьы ҭелла ҳаицəажəалон, уи иахылҵыз ҳаиҿцəажəара "Аҧсны аҟазара" ажурнал аҿы ҩномерк еицҵаны ирнуп. Уи ашьҭахь мызқəак рнаҩс, игəамбзиара иахҟьаны иҧсҭазаара далҵит. Уи даара илахьеиқəҵагаз аамҭан сара сзы. Хаҭала сара дысцəыӡит, дацəыӡит Аҧсны зегьы, избанзар иҟаиҵахьаз даара ирацəан. Иман ҩыџьа аҧацəа, аибашьраҿы дҭахеит иҧа Баҭал, уи ашьҭахь Даур иҧсҭазаара далҵит, уи иара иҧсҭазаара даара иаркьаҿит", - лҳəеит аҟазараҭҵааҩы.

Алықьса Аргəын аҧсҭазаара акыр дышкыднаҟьахьазгьы, уи абзиабара илан, еснагь аидеиа ҿыцқəа иман, сахьаркырала ацəажəара илан, иажəа агəра ган, дзыхьӡашаз рацəан. Иҧсҭазаара далҵит ҧхынгəымза 1, 2008 шықəса рзы.

 

71

Кәыҵниа ашәарыцаратә сезон ахацыркразы: ашәарыцаҩцәа рыламыс ҳақәгәыӷуеит

1
(ирҿыцуп 19:24 15.08.2020)
Нанҳәа 15 рзы Аԥсны иаатуеит ашәарыцаратә сезон. Уи злалаго, насгьы ашәарыцара аԥҟарақәа ртәы арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит ашәарыцаҩцәеи аԥсыӡкыҩцәеи реидгыла ахантәаҩы Ҳаџьараҭ Кәыҵниа.
Кәыҵниа ашәарыцаратә сезон ахацыркразы: ашәарыцаҩцәа рыламыс ҳақәгәыӷуеит

"Асезон аатуеит ачала, уи адагьы акгьы уазышәарыцар ҟалаӡом. Ашәарах жьҭаара 1 инаркны иалагоит. Зныктәи ашәарыцараан ача ҩажәа еиҳаны иушьыр ҟалаӡом. Раԥхьа ача цәырцуеит Цандрыԥшь, Маҳадыр ҳәа иахьашьҭоу аҭыԥ аҿы, уаҟа ирацәаны иубар улшоит, нас цәыббрамзазы Очамчыра араион ахь иаауеит. Ашәарыцаҩ данҭыҵуа имазароуп хышәҟәык: ашәарыцаратә билеҭ, ашәақь аныҟәгаразы аршаҳаҭга, иара убас алицензиа. Ашәарыцара аԥҟарақәа рықәныҟәаразы ахылаԥшра зду аекологиа аусзуҩцәа роуп. Аха еиҳарак ҳара ҳақәгәыӷуеит ашәарыцаҩцәа рыламыс. Ашәарацыҩ аԥсабара даԥырхагахар иҭахызар уи азы еснагь имоуп алшара, аха ҳара ҳзықәгәыӷуа еиҳарак иламысоуп, мамзар, акы икәа иҭаиҵап егьы - иӡап, еснагь уи узишьҭалом. Иҟоуп есышықәса аԥҟарақәа еилазго, урҭ иаҳа-иаҳа шьҭахьҟа ицоит, аха сынтәа ҳақәгәыӷуеит, аекологцәа рус иаҳа идырџьбарап ҳәа избанзар, хаала измаҳауа ыҟоуп", - еиҭеиҳәеит Кәыҵниа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

1

Акаҳуеи аҳаҵлеи: аилазаара "Ашацкыра апоетцәа" шеиҿкаахаз

4
Алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа" арҿиара знапы алаку аҿар еиднакылоит. Уи аиҿкаараҿы акаҳуа рольс инанагӡаз, насгьы аҳаҵла зеиҭаҳатәхаз дазааҭгылоит ажурналист Аинар Ҷыҭанаа.

Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik

Дуӡӡак аҟынтәи ҳаауеит

Ҭагалантәи амш ԥхақәа руак азы ҩыџьа апоетцәа – Дырмит Габалиеи Абзагә Аҟалӷьбеи, аҽнышьыбжьон, амшын аԥшаҳәаҿы каҳуажәра ишаҿыз снарыхҭыгәлеит.

Мышқәак рышьҭахь ажурналист Девид Гобечиа дҳацны, мрагыларахь ҳхы рханы амҩа ҳанылахьан. Ҳарҭ ҳахҩык иҳацын "ҳҵәаӷәамҭақәа", Девид – "ифото-видео-блаҭыхга".

Крааҵуан жәеинраалақәак ҳармыԥхьеижьҭеи – абас иҟан ҳныҟәара аҿыҵга. Зегь раԥхьа уи ахшыҩзцара ихаҿы иааит Дырмит, иара убасҟан, аԥшаҳәаҿы акаҳуа анаҳжәуаз аамҭазы.

Аҽны ҳаҭааит Басариа ихьӡ зху Очамчыратәи ашкол-интернат. Уи аамҭазы "коронавирус" ҳцәагьы ҳацәагьы макьана иаламшәацызт аҟнытә ҳрыдыркылеит ҳаргәыдыҳәҳәаланы. Имаацызт адистанциа-мистанциақәа "рмодагьы".

Апоетцәа рҭеиҭыԥш ашколхәыҷқәа рхаҿы ишааиуа ҳашьашәалон ҳәа сгәы иаанагом, аха а-Пушкинхареи а-Шьынқәбахареи аҽны ҳаргьы хықәкыс иҳамаӡамызт. Сааҭк аҟара иргәарԥханы иӡырҩуан аҵаҩцәагьы. Рнапеинҟьабжь еиҳа-еиҳа иӷәӷәахо ианалага – иазҳархеит. Избанзар зны-зынла уи агәыԥҵәарагьы иадыргоуп.

Ԥыҭк ҳагәқәа (анаҩс ҳлымҳақәагьы) анҳарда, аԥшәмацәа адиреқтор иуадаҟны пату ҳақәырҵар рҭаххеит. Ашкол уанҭо ари ауадахь анагарақәа бзиарак иазҳәам, џьаракы аҩнагалара-аҩныгараҿы уаныцхырааҩу алаҳамҵозар. Аха уажәазы сасра ҳуеит, ҳзыцәшәо егьыҟам.

Дук мырҵыкәа ашкол анапхгареи арҵаҩцәеи иҭабуп ҳәа нараҳәаны, аԥсуа шәақәа ҳәо, мамзаргьы ирӷызуа, ҳазлааз ала ашьшьыҳәа ҳанҿынаҳхеит. Ҳаԥхьаҟа Аҟәанӡа ишьҭоу амҩа хароуп, арҿиара мҩа акәзар – нҵәара ақәӡам.

– Ҳзусҭцәоу жәдыруама? – ҳәа ҿааиҭит Дырмит, Очамчыра ҳаналсуаз аамҭазы.

– Ыы? – ҳҳәеит ҳаргьы, иҵаашьа џьашьаны.

– "Ашацкыра апоетцәа" ҳауп.

Арҿиаратә шәырҵла

Ари машәыршақә иҳәаз ажәақәамызт, анаҩстәи ҳныҟәарахьгьы "Ашацкыра апоетцәа" раҳасабала амҩа ҳақәлеит. Жьҭаарамза 24 рзы ҳара ҳаҭааит Ҷыҷыкәа Хьиба ихьӡ зху Баслахәтәи абжьаратә школ.

Аԥсуаа рҳәашьа, сара истәуп ҳәа акәым изысҳәо, аха ари ашкол аҵас бзиақәеи аҳаҭыри змоу ҵараиурҭоуп. Аԥсуа шәҟәыҩҩцәеи апоетцәеи ирызку, ашкол ашҭа ҭбааҭыцә ҭзырҭәаауа абаҳча мацара абанӡанеиуеи. Дара рнапала еиҭарҳаз аҵлақәа еиламҩашьарц азы досу анҩыларақәа рымоуп. Аԥсуара иазку ауадаҿы еизгоуп ибеиаӡоу аҭоурыхтә материал.

Акыр жәашықәса раԥхьа ари ашкол аҟны ашәҟәыҩҩцәеи ашколхәыҷқәеи рыбжьара асалам шәыҟәқәа реимдара хацыркын. Уи аҵас бзиа еиқәырханы иаагоуп иахьанӡагьы, асалам шәҟәқәа зегьы еиҷаҳарыла иҵәахуп хыхь зызбахә ҳәаз ауадаҿы.

Ашацкыра апоетцәагьы ари абаҳча ссир аҟны ҳахьӡ зҳәо ҵлак ыҟазарц ҳҭаххан, аҳаҵла ааганы еиҭаҳҳаит. Хәыҷык-хәыҷык баҳала аус анаҳуы, ҳаиасит ажәеинраалақәа рыԥхьарахьгьы.

© Foto / предоставлено Аинаром Читанаа
Ашацкыра апоетцәа аҳаҵла еиҭарҳаит Баслахәтәи абжьаратә школ ашҭаҟны

Анаҩстәи ахҭысқәа еиҭаҳәаратә формала иаасырԥшуеит, аԥхьаҩ ажәа дасмыршьразы.

Иҭәы-иԥха имҩаҧысыз ари аиԥылара ашьҭахь ашацкыраа анаҩстәи ҳаиқәшәара шықәсыбжак еиҳаны иахырԥатәхеит. Уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа рацәоуп.

Инҵәеит 2019-тәи ашықәс. 2020-тәи алагамҭа акәзар аибабарақәеи аиқәшәарақәеи рзин ааҳамнахын, "zoom" ала авидео еимадара мацара ҳҽалаҳагӡар акәхеит. Ари аамҭа иалагӡаны ҳаилазаара иацлеит: Алмас Шьалашьаа, Шьазина Бганԥҳа, Ҳаџьараҭ Џьыкьырба, Адгәыр Амԥар.

Акарантин ашьҭахь

Ачымазара иадҳәалаз агәыҭҟьарақәа маҷк ианеихсыӷь, ԥхынгәымза 23 аҽны, Дырмит Гәлиа илитературатә-мемориалтә музеи аҟны ицәыргахеит алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа". Уи алахәылацәа досу ҳҩымҭақәа акы-ҩба ҳрыԥхьеит, иара убас инеимда-ааимдо ҳаԥхьеит "Ашацкыра апоетцәа Рҭоуба".

Аҭӡаҿы икыдын асахьаҭыхҩы Баҭал Џьапуа ҳаилазаара иазирхиаз адыргаҷагьы.

Апоет, ажурнал "Алашара" аредактор хада Анатоли Лагәлаа, аилазаара ҿыц иазкны игәаанагара ҳәо, иазгәеиҭеит:

"Аамҭа аҿахәы шаҟа иҳазҳәо, шаҟа аҵакы ҳзеилкаауа – уброуп ҳпоезиагьы аԥсы ахьҭало. Иагьа ирԥшӡаны иуҩыргьы, агәы аҵамзар, агәаӷь амамзар, аԥсуара ыҟамзар – уи алҩа иаҩызоуп. Избанзар, иахьа узыԥхьо алитература убри аҟара ирацәоуп, уи иалкааны ахатә бжьы ацәыргара мариаӡам. Аха абаҩхатәра змоу уи амаҵ иуроуп. Даара узызхьаауа, угәы иаҭаху зегьы аанужьыр ауп, иулоу наугӡарц азы, имца хааны уаблырц азы. Изгәаԥхо ҟалоит, изгәамԥхогьы ҟалоит, аха сара исҭахыз сҳәеит, са сыдагьы аӡәгьы изҳәомызт ҳәа агәаанагара ануоулак – убасҟан ауп ажәеинраала аныуҩыз".

Адгәыр Амԥар аҭоубаҭара адырхаҽны ҳаилазаара даналҵ, Гәлиа иҩны-амузеи аҟны Даур Наҷҟьебиа иҳаиҳәаз ажәақәа атыхҳәа иааҳгәалашәеит. Ашәҟәыҩҩы ҳгәыԥ алахәылацәа зегьы шнымхо, мышкы зны аӡәы ишынижьуа ҳгәы ҳҽаниҵахьан, аха уи амш ас лассы иаауеит ҳәа ҳгәы иаанагомызт.

Ааигәазы акы-ҩба усмҩаԥгатә азԥхьагәаҭаны иҳамоуп. Аԥсуа политикцәа ражәақәа рыла иуҳәозар "иҟаҵатәу рацәоуп", аха урҭ зегьы раԥхьа игылоуп арҿиара.

Алитературатә еилазаара "Ашацкыра апоетцәа" адаҟьақәа феисбуки инстаграми рҟны иаԥҵоуп. Уаҟа агәыԥ алахәылацәа рырҿиамҭа ҿыцқәеи аилазаара аԥсҭазаашьа атәы зҳәо ажәабжьқәеи лассы-лассы ишәыдаагалалоит.

4