Аҵарауаҩ ду: абызшәадырҩы Константин Шьаҟрыл диижьҭеи 120 шықәса ҵит

46
Аԥсуа филологиа апатриарх, абызшәадырҩы Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл диижьҭеи 120 шықәса ҵит. Ари арыцхә иазкны рашәарамза 27-28 рзы Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҟны имҩаԥысуеит жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа.

Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik

"Ацынгыла", "ашьҭынгыла", "акьарда", "ажәабжьтә ҳәоу" - аиҵбыратәи аклассқәа раахыс аграмматикаҿы иҳацу арҭ атерминқәа раӷьырак, хыԥхьаӡарала ҩышә инареиҳаны авторс ирымоу аҵарауаҩ Шьаҟрыл Константин Семион-иԥа иоуп. Иара иоуп 1939 шықәсазы раԥхьаӡакәны "Аԥсуа бызшәа аграмматика" ҭзыжьызгьы.

© Foto / архив семьи Шакрыл
Аԥсуа филологиа апатриарх, абызшәадырҩы Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл

Константин Шьаҟрыл диит Гәдоуҭа ауачасток (усҟантәи ахьӡ- аред.) Лыхны ақыҭан, лаҵара 20, 1899 шықәсазы. 1917 шықәсазы Лыхны ҩ-классктәи ашкол далганы, дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа. Аха ахԥатәи акурс аҟны даннеи ихатә усқәа ирхырҟьаны иҵара нижьыр акәхеит. 1921 шықәса раахыс иалагеит иара ирҵаҩратә усура. Анаҩс, 1936 шықәсазы Аҟәатәи арҵаҩратә институт даналга, Аԥсуаҭҵааратә институтахь ҭҵаарадырратә усзуҩыс дрыдыркылеит.

© Foto / архив семьи Шакрыл
Аԥсуа филологиа апатриарх, абызшәадырҩы Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл аҵарауаа рыгәҭа

Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, апрофессор Леонид Хыгә-иԥа Саманба иазгәеиҭеит Константин Шьаҟрыл арҿиара даналагаз аамҭазы ҭҵаарадыррала, литературала кырӡа аиҵахарақәа шыҟаз. Иара иажәақәа рыла арҵаҩы дызхыԥшылаша аграмматикатә терминологиа, алитература ахрестоматиа уҳәа, ихымԥадатәиу ашәҟәқәа рыҟамзаара иахҟьаны усҟантәи арккаҩцәа рабиԥара кырӡа хаԥсыра рбар акәхеит аус руразы.

© Foto / архив семьи Шакрыл
Аԥсуа филологиа апатриарх, абызшәадырҩы Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл

"Арҵага шәҟәқәа еиқәдыршәарц иалагаргьы, ԥсышәала ахрестоматиа ҭрыжьыртә уеизгьы алшара ыҟамызт аҟнытә аурысшәахьтә еиҭаганы иркьыԥхьуан. Ҳара ҳхәыҷқәа алитература агәыбылра зладҳаркуазеи, аҩымҭақәа ухәнацәак рыла иуԥхьаӡозар ҳәа иҩуан Константин Семион-иԥа иавтобиографиаҿы, убри аҟара игәы ԥнажәон иҟаз аҵарадара. Иара аԥсуа школқәа раартраҿгьы иџьабаа рацәаӡоуп. Ақырҭқәа имҩаԥыргоз аԥсуа бызшәа аҵшәааратә политика аҿагылаҩцәа дахьыруаӡәкызгьы даараӡа дкыдырҟьеит. Аха иара иус дацәхьамҵӡеит, уи моу кыр шықәса инеиԥынкыланы аԥсуа школқәа рҟны рҵаҩыс аусгьы иуит", - иҳәеит Леонид Саманба.

© Foto / архив семьи Шакрыл
Аԥсуа филологиа апатриарх, абызшәадырҩы Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл

Иара убас иара иазгәеиҭеит Константин Семион-иԥа илагала шырацәоу афонетика, аморфологиа, асинтаксис, алексикологиа уҳәа аграмматика ахырхарҭақәа рыҭҵааара аусаҿгьы. Аха зегьы инархаданы иахәаԥшлатәуп ҳәа иԥхьаӡоит аԥсуа-адыга бызшәақәа ретимологиа аиҿырԥшра аус аҿы Константин Шьаҟрыл илиршаз. Насгьы Леонид Хыгә-иԥа иазгәеиҭеит аҵарауаҩ изанааҭ аҳәаақәа мацара иҽырҭамыгӡакәа егьырҭ ахырхарҭақәа рылагьы аҭҵаарадырратә усура инапы шалакыз. Иаҳҳәап, аԥсабараҵара ашәҟәы аурысшәа ахьтә иара иоуп аиҭага авторс иамоу.

© Foto / архив семьи Шакрыл
Аԥсуа филологиа апатриарх, абызшәадырҩы Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл

Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, апрофессор Лили Ҳагԥҳа излалҳәо ала Константин Семион-иԥа лхәыҷрашықәсқәа раахысгьы дылгәалашәоит, избан акәзар иареи, Гьаргь Ӡиӡариеи, Шьалуа Инал-иԥеи еицны лассы-лассы аԥсуа қыҭақәа ирҭаауан. Урҭ уажәы-уажәы иахьымҩахыҵуаз аҭаацәарақәа иреиуазаарын Лили Риза-иԥҳа лабду иҭаацәарагьы.

"Убри аахысгьы Константин Семион-иԥа сабду ицәа ихыскаауан есқьынгьы. Аспирантура салганы санаа, Аԥсуаҭҵааратә институт аҟны аусура саналага аамҭазы иара абызшәа аҟәша деиҳабын. Ахаан исхашҭуам сусураҿы еиҳабыс исымо дзусҭаз сабду ианиасҳәа шаҟа даргәырӷьаз. Исгәалашәоит Константин Семион-иԥа иусурҭатә уада заҟа имаҷыз, аха ҳаззегьы ҳаиркуан, убри аҟара ауаа рахь гәыблыра ҷыдак иҵан. Насгьы, агәыбылра адагьы даара дыгәрагаҩын. Уи сара излеилыскааз уи ауп, зынӡа сышқәыԥшӡаз еицырдыруаз ҵарауаҩ дуук иусумҭа арецензиа ҟаҵатәыс исиҭеит. Сара иаразнак мап скырц салагеит, исымуит, аха иара схы агәрагара сылаҵара илшеит. Иаарласны иагьынасыгӡеит инапынҵа", - илгәалалыршәоит аҵарауаҩ.

Лили Риза-иԥҳа лажәақәа рыла Константин Семион-иԥа аҵара зирҵоз, аус ицызуаз зегьы ргәалашәараҿы дынхеит даԥсуа хаҵаны, еснагь ауаҩы ицхраара иазхиаз, иагьацәымаашьоз уаҩны.

Аԥхьатәи Жәларбжьаратәи Шьаҟрылтә ԥхьарақәа аатит Аҟәа

Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл ианашьоуп аорден "Аҳаҭыр адырга", Аԥснытәи АССР зҽаԥсазтәыз аҭҵаарадырра аусзуҩы ҳәа ахьӡ ҳаракы. Ҩ-томкны иҭыжьыз аԥсуа бызшәа еиҭагоу ажәар авторцәа дахьреиуаз азы ианашьан Д. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа. Иԥсҭазаара далҵит ажьырныҳәа 15, 1992 шықәсазы. Аҵарауаҩ иусумҭақәа такәаамҭаӡа анырра рыманы аԥсуа ҭҵаарадырра иазынхоит.

© Foto / архив семьи Шакрыл
Аԥсуа филологиа апатриарх, абызшәадырҩы Константин Семион-иԥа Шьаҟрыл аҵарауаа рыгәҭа
46

Аҩӡԥҳа Еиду аштатқәа рҟны ишьақәгылаз аҭагылазаашьазы: уацәшәаратәы избом

6
(ирҿыцуп 17:41 03.06.2020)
25 шықәса инареиҳаны Ниу-Иорк инхо ҳџьынџьуаҩ Лариса Аҩӡԥҳа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭалҳәеит Еиду Америкатәи аштатқәа рҟны аҭагылазаашьа зеиԥшроу, уи дшазыҟоу атәы.
Аҩӡԥҳа Еиду аштатқәа рҟны ишьақәгылаз аҭагылазаашьазы: уацәшәаратәы избом

Еиду Америкатәи аштатқәа рҟны мчыбжьык ҵуеит аҿагыларатә қәгыларақәа цоижьҭеи. Аполициа аусзуҩцәа Миннеаполис афроамерикауаҩ Џьорџь Флоид даныршь, аԥхьа аҭынчратә ҟазшьа змаз ақәгыларақәа цон, анаҩс аимҵәара, аидысларақәа рахь икылсит жәабала ақалақь дуқәа рҟны. Урҭ рыбжьара иҟоуп Америкатәи аштатқәа раҳҭнықалақь Вашингтонгьы, иара убас Ниу-Иорк ақалақь.

"Иахьа Америка иҟоу аҭагылазаашьа, сара сахьахәаԥшуа ала, уацәшәартә иҟам. Ииашоуп, амилициа аусзуҩ даара агха ҟаиҵеит. Азакәан ала уи ауаҩы дидгыланы дихьчозароуп, ихаразар - азакәан ала дизныҟәароуп. Уи иахҟьаны аҿарацәа аҿагыларатә қәгыларақәа ирылагеит, аха иахадырҟьацәеит. Урҭқәа зхароу рыԥшаауеит, азакәан инақәыршәаны ирызныҟәоит. Сара сахьахәаԥшуа, ари хара инеиуа усым, иааныркылоит. Сгәаанагарала, ари аҭагылазаашьа аполитика адҳәалара аҭахым, аҿар аҩны итәан мызкы-ҩымз, адреналин рхы иасын ирбалак ҟаҵо идәықәлеит. Изхароу зегьы азакәан ала ирызныҟәоит", - лҳәеит Аҩӡԥҳа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

6

Аԥхын аламҭалазы: Аԥсны лаҵарамзазтәи амҩатә статистика

1
(ирҿыцуп 17:09 03.06.2020)
Аԥсны еиҭах ирацәаҩхеит арыжәтә ыжәны иҟоу арныҟәцаҩцәа рхыԥхьаӡара. Мшаԥымзазы 122-ҩык ыҟазҭгьы, лаҵарамзазы 66-ҩык рыла еиҳахеит.

Аԥсны ААР асаит адыррақәа рыла, 2020 шықәса лаҵарамзазы Аҳәынҭавтоинспекциа аинспекторцәа амҩатә ԥҟарра аилагаразы  4432 ԥкаанҵа еиқәдыршәеит. Ари мшаԥымзазы аасҭа 38% рыла еиҳауп.

Sputnik

Лаҵара 1-30 рыбжьара ахараԥса дыршәан 188-ҩык ижәны иҟаз авторныҟәцаҩцәа. Аԥкаанҵақәа еиҳаны ишылырҩаауагьы ашықәстә категориа алеи аӡәы изы илырҩаауа ахараԥса алеи арекордтә рбагақәа ыҟам. Мшаԥымзазы 36-шықәса зхыҵуа аԥҳәыси 39-шықәса зхыҵуа  ахаҵеи мызкала ҩынтә-ҩынтә иааныркылеит арыжәтә ыжәны иахьыҟаз азы.

Арыжәтә ыжәны аныҟәаразы ахараԥса 12 000 мааҭ инаӡоит. 30 мшы рыҩныҵҟа аиҭаанкылараан актәи ахараԥса шәамзар аӡбарҭа аӡбарала амашьына арныҟәара азин умххоит.

Ижәны иныҟәо рзы аҟәаа актәи аҭыԥ ныркылоит. Ара лаҵарамзазы иаанкылан авторныҟәцаҩцәа 92-ҩык, Гагра – 29-ҩык аанкылан.
Гәдоуҭеи Очамчыреи ахԥатәи аҭыԥ еихыршеит: 21-21. Еснагь иҿырԥшыгаз Тҟәарчал аӡәы астатистика еилеигеит.

Қәрала аихшараҿгьы аԥсахрақәа ааԥшит. 30-35 шықәса зхыҵуа уаанӡа аԥыжәара змаз 35-40 шықәса зхыҵуаз ашьҭахьҟа инрыжьит. Ахԥатәи аҭыԥ ныркылеит 25-30 шықәса зхыҵуа. Урҭ рганахь ала илҩаауп – 25 хараԥса.

Зегь раасҭа еиҵыбны ижәны аԥсҟы зкыз 19 шықәса ихыҵуеит. Мшаԥымзазы абри аганахь ала арекорд шьақәыргылан. Даанкылан ижәны аԥсҟы зкыз 87 шықәса зхыҵуаз ахаҵа.

188-ҩык рҟынтәи лаҵарамзазы дыҟан 45-шықәса зхыҵуаз ижәны иҟаз ԥҳәыск.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

1
 Sputnik

SputnikPro авебинар: аинфопродиусерра азанааҭ амаӡақәа

2
(ирҿыцуп 18:26 03.06.2020)
Жәларбжьаратәи аинформациатә маҵзуреи арадиои Sputnik иацнаҵоит онлаин-сессиақәа рымҩаԥгара SputnikPro аҳәаақәа ирҭагӡаны.

Рашәара 5 асааҭ 13:00 рзы имҩаԥгахоит авебинар абри атемала: "Практика инфопродюсирования: поиск героев, внедрение на закрытую территорию и другие секреты профессии".

Асиужет азы атема шԥалхтәу? Ажурналисттә материал афырхаҵа иҽааиртырц азы иҟаҵатәузеи? Аҭыхраз азин абагатәу, мап ркызар иҟаҵатәузеи? Абарҭ ириеԥшу азҵаарақәа рҭак ҟалҵоит Афедералтә канал апродиусер Елена Воронцова.

Елена Воронцова еиуеиԥшым апроектқәа рҟны лусутә ԥышәа 15 шықәса инеиуеит. Лара дрылахәын еиуеиԥшым адырраҭарақәа: 1 аканал аҿы - "Пусть говорят", аканал НТВ аҿы (адырраҭара "Главный герой", адокументалтә фильм Виктор Черномырдин изкны "Степаныч", Жәларбжьаартәи ахәыҷтәы вокалтә конкурс "Ты супер!"), Аканал Россия 1 аҟны - адырраҭара "Вести".

Онлаин-сессиахь ааԥхьара рымоуп афотоҭыхыҩцәа, абильдредакторцәа, ажурналистцәа, аблогерцәа, АИХқәа рхадацәеи апресс-маҵзурақәа русзуҩцәеи. Ахалархәра зҭаху ашәҟәы нарышьҭыр ҟалоит рхалархәышьа арбаны. Аинформациа цҵа: +7 940 9977022.

SputnikPro — ааигәатәи аҳәаанырцә ажурналистцәа рзы имҩаԥырго рккаратә проект ҷыдоуп.

Апроект SputnikPro урыстәылатәии аҳәаанырцәтәии иреиӷьу амедиаменеџьерцәа, ажурналистцәа, апресс-маӡаныҟәгаҩцәа, аблогерцәа, аиҳабыратә курсқәа рыстудентцәа уҳәа имҩаԥырго асеминарқәеи, амастер-классқәеи, алекциақәеи ирсистемоуп. Адунеи атәылақәа 22 рҟны: Ермантәыла инаркны Индианӡа, Бырзентәыла инаркны Китаинӡа имҩаԥыргахьеит. 2018 шықәса раахыс апроект рхы аладырхәхьеит 80 тәыла рҟынтәи 3000-ҩык алахәылацәа. Иҿыцу ажәабжьқәа Facebook аҟны шәрызҿлымҳаз.

2