Акы иаламҩашьо азанааҭ: ахсаалаҭыхҩы Исмеҭ Ҭарба иҭоурых

421
(ирҿыцуп 13:38 11.08.2019)
Аҵыхәтәантәи аамҭазы, угәы имахәар залшом ҳҿар лассы-лассы иуԥымло азанааҭқәа ирызхьаԥшуа иахьалагаз. Урҭ дыруаӡәкыуп А. Ф. Можаиски ихьӡ зху, Санкт-Петербургтәи Иреиҳау Арра-космостә Академиа, абыжьбатәи афакультет ахсаалаҟаҵара (картография) акафедра, ахәбатәи акурс астудент Исмеҭ Ҭарба.

Sputnik, Саида Жьиԥҳа

Исмеҭ Ҭарба, Ҳараз Чамагәуа ихьӡ зху Гагратәи абжьаратә школ №1 доушьҭымҭоуп. Арԥыс даныхәыҷыз инаркны дыздыруаз, иаԥхьаҟа ахореограф изанааҭ акәын идырҳәалоз. Жәашықәса, Аԥсны зҽаԥсазтәыз артист Лев Қьецба напхгара зиҭоз ахәыҷтәы-ақәыԥштә акәашаратә ансамбль "Афырҭын" аҟны ахкы назыгӡоз, зхы-зҿы еихаччо, артист иҩаӡара аҟынӡа инеихьаз Исмеҭ, аруаҩ изанааҭ алихуеит ҳәа аӡәгьы ихаҿы изаагомызт, уи џьашьатәыс изыҟалоит аҟазараҿы дымҩақәызҵоз ирҵаҩгьы.

2015 шықәсазы, Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә Университет, агеографиатә факультет иаднакылаз арԥыс, аԥышәарақәа зегь рышьҭахь имҩаԥгаз аилацәажәараҟны еиликаауеит Аԥсны Атәылахьчара аминистрреи агеографиа акафедреи ишрыднагало ҩ-лимитк. Иахәҭоу абаллқәа зауа алшара ирҭон хәыда-ԥсада А. Ф. Можаиски ихьӡ зху, Санкт-Петербургтәи Иреиҳау Арра-космостә Академиа аҭаларазы.

"Азныказы сыхшыҩ азымцеит. Сара сгәы иҭан Аԥсны аҵара ҵара, насгьы аҟазара ацҵара. Аха сан лабжьагарақәа еиҳа аԥыжәара ргеит. Хымԥада раԥхьатәи ашықәс азы исцәыуадаҩын, игәхьаазгон сҭаацәа, сыҩны. Иахьазы, агәра ганы сыҟоуп арратә режими, иалсхыз азанааҭ ахсаалаҟаҵареи сара ишыстәцәҟьоу", - иҳәоит Исмеҭ.

Ахсаалаҟаҵаҩы, мамзаргьы акартограф-ари агеографиатә хсаалақәа, аглобусқәа шьақәзыргыло иоуп. Ахсаалаҟаҵаҩцәеи, атопографцәеи, астрономцәеи агеодезистцәеи рус еимадоуп. Исмеҭ иаҳзеиҭеиҳәеит аиҳабыратәи акурсқәа рахь ианиас рхала ахсаалаҟаҵара ишалагаз.

Исмет Тарба
© Foto / предоставлено Исметом Тарба
Акы иаламҩашьо азанааҭ: ахсаалаҟаҵаҩы Исмеҭ Ҭарба иҭоурых

"Атопографцәа рҭыхымҭақәа анҳаулак, акомпиутер иҭагаланы агравиура азуны, акәыршашьҭақәа еиқәаҵәа ԥштәыла иалкааны, иҩабжьоу ԥштәыла ашьхарақәа, шьацԥштәыла абнара, иаҵәа ԥштәыла аӡқәа арбаны ақьаад ахь ииаҳгоит, убас иҷыдоу атехника ахархәарала аихахьгьы. Сара сыдҵақәа руакы аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟасҵахьеит Аԥсны ахсаала, зылаԥш ахызгаз аспециалистцәагьы сусумҭа ахә ҳаракны иршьеит. Ажәакала, ҳхы ԥаҳшәоит арратә, атопографиатә, арҵагатә, аҭыжьратә хсаалақәа рыҟаҵараҿгьы", - ҳәа азгәеиҭеит Исмеҭ Ҭарба.

Академиаҟны арратә режим аԥҵоуп. Астудентцәа арра-адәахьтәи ҭагылазаашьаҟны арра-тактикатә, апрактикатә ҵарагьы иахысуеит. Исмеҭ уахьихәаԥшуагьы иумбарц залшом иааӡара ҳаракы, иҽынкылара, илеишәа.

А. Ф. Можаиски ихьӡ зху, Санкт-Петербургтәи Иреиҳау Арра-космостә Академиаҟны аҵара рҵоит адунеи атәылақәа жәпакы рҟнытә аҿар. Аԥснынтәи, сынтәа иаднакылаз налаҵаны зынӡа 15-ҩык ыҟоуп. Арԥарцәа аӡәи-аӡәи еицхыраауеит, иҭибагоит, уимоу рыԥсадгьыл аҳаҭыр шьҭырхуеит.

Аҵараиурҭаҟны есышықәса имҩаԥысуа, "Амилаҭқәа реиҩызара" захьӡу аҟазаратә конкурс аҿы, аԥсуа хәыҷқәа ҳкультура ӡырыргоит. Еиҿкааны ирымоу рышәаҳәаратәи, рыкәашаратәи гәыԥ аԥхьахәтә ҭыԥ иаԥсамхакәа иҟамлацт. Зегь раасҭагьы дара рықәгылара акәзаап иззыԥшу ахәаԥшцәа.

Исмет Тарба
© Foto / предоставлено Исметом Тарба
Акы иаламҩашьо азанааҭ: ахсаалаҟаҵаҩы Исмеҭ Ҭарба иҭоурых

Исмеҭ Ҭарба иҟазаратә мҩа данымҵӡеит, Акамедиаҿы иаԥҵоу аԥсуа гәыԥ хореографк иаҳасабала иазыҟазҵо иара иоуп, убас Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза жәлар рконгресс ахылаԥшрала, Санкт-Петербург еиҿкаау ахаԥшьгаратә коллектив "Абаза" азыҟаиҵоит.

Исмеҭ Ҭарба иҩызцәа рыгәҭа ҿырԥшыгара иуоит. Академиа анапхгарагьы "Арра-патриоттә ааӡараҿы илагалазы" ааигәа ианаршьеит "Александр Невски" имедал. Аҵареи аҟазареи рҿы иааирԥшуа алҵшәақәа рзгьы есышықәса аҳаҭыртә шәҟәқәа рыла далыркаауеит. Ихҵоуп асержант еиҵбы ичын.

Шықәсык ашьҭахь, Исмеҭ адиплом иманы Аԥсныҟа даауеит. Арԥыс игәиҭоуп итәыла ԥсыцқьарыла амаҵ азура, илыԥшааху изанааҭ ала аусура.

Есмеҭ Ҭарба Арра-патриоттә ааӡараҿы илагалазы ааигәа ианаршьеит Александр Невски имедал
Исмеҭ Ҭарба "Арра-патриоттә ааӡараҿы илагалазы" ааигәа ианаршьеит "Александр Невски" имедал

 

421

Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп

5
(ирҿыцуп 00:35 07.06.2020)
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла акоронавирустә инфекциа рылоу ирыламу агәаҭаразы атестқәа ирхыжьын 45-ҩык Аԥсны атәылауаа.

АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.

Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.

Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19. 

Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

5
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау
Солнечное затмение

Аԥсҭазаара иасимволқәоу: амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа

113
(ирҿыцуп 19:09 06.06.2020)
Жәлар зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵрақәоуп амреи амзеи. Ҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.

Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:

Пейзаж в высокогорном селе Псху
© Sputnik Асида Квициния

"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.

Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.

Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.

Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:

"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".

Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.

А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…

Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:

Лыбла аҭышамшамра

Иаҳагьы иҭыԥхо,

Уи дрыцҳашьан амра

Ицоит илхаԥхо!

(Б. Шьынқәба)

Уа амра игыло бадыскылоит,

Амраҿ – адунеи лашоит,

Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,

Изури, бзиа бызбоит.

(Платон Бебиа)

Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,

Нас саангылеит сымҵысуа,

Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,

Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.

(А. Аџьынџьал)

Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

113