Шәхы лашәырҟәла: Отаԥтәи аҳаԥы сышҭалаз

112
(ирҿыцуп 10:43 12.08.2019)
Абрыскьыл дызҭаҿаҳәоу, Аҽуац ҭызго, акамбашьӡмах, аӡҭарчы - Отаԥтәи аҳаԥы иҭалаз, уи акәша-мыкәша иибаз-иаҳаз, насгьы агәамҵра ҽеи шалымҵуа уҳәа ҳадигалоит Sputnik акорреспондент Аинар Ҷыҭанаа.

Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik

Уамак ихараӡам

Аԥсны мрагыларатәи ахәҭа ахырхарҭала аԥсшьаҩцәа азҿлымҳара зырҭо аҭыԥқәа реиқәыԥхьаӡаразы узнапык анацәкьарақәагьы мыцхәхап. Кәыдры нырцә иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи еиҳа иргәаԥхаз арбану ҳәа дара рхаҭа уразҵаауазар, шамахамзар "Кынды́г" ауп иуаҳауа, ишырҟазшьоу еиԥш, аҵыхәтәантәи ацыраҿы ақәыӷәӷәара ргыло. Аӡыршаҿы ԥыҭк "рҽанхәылырхлакь", аҽырхьшәашәаразы дара Отаԥтәи аҳаԥқәа рахь рҿынархоит. Алегенда излаҳәо ала, урҭ руак дҭаҿаҳәан амифтә фырхаҵа Абрыскьыл. "Аҽуац ҭызго" ҳәа изышьҭоу аӡыхь иахьагьы аҳаԥы иҭысны иаауеит. Ҳара ари алегенда ахьынӡаиашоу, насгьы аԥсшьаҩцәа аҳаԥы иахьынӡазҿлымҳау еилаҳкаарц Отаԥҟа амҩа ҳақәлеит.

Астамур Адлейба
© Фото : предоставлено Астамуром Адлейба

Аҟәантәи Отаԥынӡа 70 километра бжьоуп, Очамчырантәи – 22.  Амҩа хада уаныҵны ақыҭарахь уаныбжьалалак, аҭыԥ аҟынӡа лассы унеиуеит, маҷк иҭшәазаргьы, шықәсқәак раԥхьа иқәҵаз ақаҭран мҩа ушықәу унаӡоит. Ҳахьнеиз иаразнак ҳалаԥш ақәшәеит адәҳәыԥш агәҭаны игылоу Аԥсуа ҭӡы ацәынхақәа. Урыла иара жәабаҟа метра иҟоуп, аҳәира ахылиаахьеит, аха адәахьала уахьахәаԥшуа ибзианы еиқәырхоуп. Иара убас иубарҭоуп акы-ҩба ҽхарԥарҭа рҟны иҭаку аҽқәа. Аҽцәагьы урҭ ирывагежьуеит, акы-ҩба ҽы ҭыганы, аԥсшьаҩцәа ақәыртәаны рнагаагара иаҿуп. Дара аҵыхәтәантәиқәагьы ианырацәоу аамҭа ҳақәшәазар ҟалап, еилауаҭырроуп.

Сохранившаяся часть башни окола пещеры Абраскила
© Sputnik / Акоп Кущян
Абрыскьыл иҳаԥы азааигәара игылоу Аԥсуа баагәара ду аҭыӡқәа

Арыӷьарахь аҭааҩцәа рзы еихҳәа-еиҵҳәа игылоуп аԥсуа ԥацха. Араҟа заанаҵы уфатә рхианы иадтәалаӡам, аҳаԥахьы уцаанӡа раԥхьа унеины афатә ҿауҵоит. Уҭыҵны уанааилакь иааумҵадыргылоит амцаҿы иузыруз абысҭа цаҳә-цаҳәо. Гәырхаагак аҳасабала аҭааҩ идыргалоит аҭыԥантәи акамбашь харҵәы, ацха цқьа налаҭәаны. Аԥсуа чеиџьыка мап ацәызкуа рзы егьырҭ ачыс хкқәагьы асиа иануп. Досу ихала иалихыр илшоит, иҭахызар, "асолианка" изыҟарҵоит, иҭахызар - ачашә. Хәыда-ԥсада аҵыхәтәантәи ачыс хкы наҳамҵаҵаны, акамбашь харҵәгьы нацҵаны, Абрыскьыл иҳаԥы напхгара азҭо Асҭамыр Адлеиба иаҳзеиҭеиҳәеит уи аартра шыҟалаз, насгьы иахьа иаԥсҭазаашьоу.

 

Аҳаԥы аартра шыҟалаз

Аҳаԥы аартра аидеиа ыҟан Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ҟалаанӡагьы, аха 1995 шықәсазоуп аԥсшьаҩцәа ҭалартә аҭагылазаашьақәа анаԥҵаз. Раԥхьаӡатәи асезон уеизгьы-уеизгьы ақәҿиара ду ацын ҳәа аҳәара уадаҩуп, избанзар хҩы заҵәык роуп уахь аҭалара згәаӷьыз. Усҟан Асҭамыр аидырҭәалага (асварка злаҟарҵо - аред.) мыруга ахархәарала алашара аҳаԥы аҩныҵҟа иҭеигалеит. Зынӡа 36 вольт ракәын амыруга иҭыҵуаз аҟнытә аҳаԥы аҩныҵҟа хараӡа зегь каххаа ишубарҭамыз азгәеиҭеит анапхгаҩы. 

Сергеи Уасил-иԥа Багапшь ихаан Отаԥтәи аҳаԥы ацхыраара ӷәӷәа аҭан, аԥсшьаҩцәа рыдкыларазы иаԥҵан ихымԥадатәиу аҭагылазаашьақәа. Ахарара адагьы иԥыҽҽны иҟаз амҩақәа аԥсшьаҩцәа аруадаҩуан, кыр аамҭа рымнахуан аҟнытә, аҳаԥы аҭааҩцәа шамахамзар иамаӡамызт. Аха Сергеи Багаԥшь инапынҵала ақыҭаҿы ақаҭран мҩа анықәҵаха, иаразнак иацлеит Абрыскьыл дахьҭаҿаҳәаз аҭыԥ абара зҭаххаз ауаа рхыԥхьаӡара. Иахьа Отаԥтәи аҳаԥы шәҩыла аԥсшьацәа рыдкылара иазхиоуп.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Абрыскьыл иҳаԥы фымцаларашарала еиқәыршәоуп

Аҽуац ҭызго аӡыхь аҳаԥы иахьҭыҵуа аҭыԥ аҟны аҵаулара 30 сантиметра инаӡоит. Ааԥын ашьхарахь асы аныӡыҭуа аамҭазы уи аӡыхьгьы ашәара иацлоит, зны-зынла метрак аҟынӡа иҵаулахо аҟынӡа. Аӡҭатәеиԥш иҭамчларц азы Асҭамыр аӡыхь ацарҭа маҷк иаваицәит, аха уамакгьы аԥырхагахара шиҭахымхазгьы ҳаиҳәеит. Избан акәзар аԥсабара ахала иарҿиаз апроцесс ауаҩы инапы еиԥнаҟьар, аҳаԥы аҩнуҵҟа иҟоу анышәаԥшь зегьы аӡы иҭнагар алшоит. Аҳаԥы иара усгьы кырынтә анапхыцәгьа ааха анаҭахьеит. Асҭамыр иҳаиҳәеит шықәсқәак раԥхьа, уажәеиԥш ахылаԥшра анамамыз изныкымкәа асталактитқәа ԥыҽҽны ишыргахьаз. Асҭамыр иажәақәа рыла уи аахыс ари аҩыза ацәгьоура ҟамларц азы аҳаԥы ҷыдала иахылаԥшуеит, аламала акы алакьысра аӡәгьы азин имаӡам.

Акамбашьӡмах абаразы

Асҭамыр Адлеиба иҳацеиҩишеит аҳаԥы азҿлымҳара арҭбааразы имоу агәҭакқәа. Иара иажәақәа рыла, аҭааҩцәа аӡәырҩы аԥсыӡкра аинтерес рымоуп аҟнытә, аҳаԥы азааигәара аӡҭачы аиҿкаара иҭахуп. Иара иаҳзеиҭеиҳәеит аԥсыӡкра иадҳәаланы шықәсқәак раԥхьа иҟалаз ахҭыс.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Абрыскьыл иҳаԥы

"Шықәсык иаҳҭааз аԥсшьаҩцәа рҟынтәи урыс ԥҳәыск ааигәа-сигәа аԥсыӡкырҭа џьаракыр иҟоума ҳәа дсазҵааит. Усҟан сара аратәи аҷкәынцәа руаӡәы длыцысҵан, аӡиас ахь дсышьҭит. Цасҳәа ауха уи аӡиас алаӷәым ҭаԥыржәазаап. Иԥсны аӡы ихыз аԥсыӡқәа анылба, уаҳа сыхабар шыҟамло ҳәа наҳаҳәаны дцеит уи аԥҳәыс. Даара ихьымӡӷысшьеит, аиашазы", - игәалаиршәоит Адлеиба.

Иара ари аҩыза аҭагылазаашьа даҽазны иҟамларц ҷыдала аԥсыӡкразы иааҭахкааны аӡҭачы аҟаҵара илшап ҳәа дгәыӷуеит. Асҭамыр Адлеиба иазгәеиҭеит аԥсшьацәа уаҩы дызқәымгәыӷуа аҟны еиҳагьы азҿлымҳара ду шаадырԥшуа. Иаҳҳәап, иҟан уи аҩыза ахҭысгьы, гәыԥҩык аԥсшьацәа аҳаԥы зынӡаск иҭамлакәа акамбашьқәа зҭатәоу аӡмах абаразы мацара ианаауаз. Иара убас дара ирбар рҭахуп ажәытәан аԥсуаа рыбзазараҿы рхы иадырхәоз амыругақәа. Убри аҟнытә Асҭамыр Адлеиба аԥхныга, аҳаҟьа, анапыла ӡлагара уҳәа  реиԥш иҟоу амаҭәарқәа реидкылара даҿуп, аҳаԥы азааигәара ҳаԥхьаҟа музеи хәыҷык ааиртразы.

Агәамҵра ҟалаӡом

Аҳаԥы анапхгаҩы ҳаниҿцәажәа, ҳаназыӡырҩы уи аҭоурых, лабҿаба иҳарбандаз ҳәа ҳааҟалеит. Аҳаԥы ҳирбарц азы дҳацҵан кыршықәса аус зухьо, 72 шықәса зхыҵуа амҩаԥгаҩ Витали Қәҭелиа. Иҳацҭалоз хҩык аԥсшьаҩцәа руаӡәы дааҟәымҵӡакәа аҭыӡшәа злылхша аҽыҵга лыԥшаауан. Зны илырҭаз амагә лшьапы ҭанарххацәеит, даҽазны илыцәдуцәахеит, нас аҳаԥаҟны хьҭацәахеит, иаалырҟьаны амлагьы дакит… Ажәакала, зынӡаск лгәалаҟара ыҟамызт. Аха аҳаԥы аусзуҩцәа иацмыҵҟьакәа, лгәазыҳәарақәа зегьы нарыгӡан, ҳҭаланы ҳҿааҳхеит.

Аҩнуҵҟа еснагь 12-14 градус ыҟоуп, ӡынгьы-ԥхынгьы аҽаԥсахӡом. Иахьатәи аамҭазы иҭҵаау 800 метра аҳаԥы ашәараҿы иҟоуп ауадақәа 4. Витали Қәҭелиа амҩан хкы рацәала иаҳԥылоз, аԥсабара иаԥнаҵаз еиуеиԥшым асахьақәа досу ирызкны ирхианы иман алегендақәа. Аха иара баша аҭоурых еиҭеиҳәомызт, иажәабжьқәа зегьы ҳгәалаҟара еиҳа-еиҳа ишьҭызхуаз лафла иҭәын.

Аҳақ аус ауит ҳәа сгәы иаанагоит. Ҳцонаҵы Витали ҳхы лаҳарҟәларц есааира ҳгәы ҳҽашаниҵозгьы, ҳдәықәламҭаз зыҽзырцәгьоз аԥҳәыс аҟыгәҳәа аҭҵамцқәа руакы лхы нанылҟьеит. Уи ашьҭахь сара, сзыхҟьаз сыздыруам, аха смахәар аанылкылан, аҳаԥы ҳҭыҵаанӡа слышьҭуамызт. Еизакны иуҳәозар, кырӡа илахҿыхын ҳара ҳныҟәара.

Отаԥтәи аҳаԥы (Абрыскьыл) мышкахьы 100-150 ҩык аԥсшьацәа анаҭаауа ыҟоуп. Зны-зынла зынӡагьы иааӡом. Асҭамыр Адлеиба иажәақәа рыла, бжьаратәла иугозар, мышкы 20-25 ҩык ҭалоит. Аус ауеит 1995 шықәса раахыс. 

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

112

Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп

5
(ирҿыцуп 00:35 07.06.2020)
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла акоронавирустә инфекциа рылоу ирыламу агәаҭаразы атестқәа ирхыжьын 45-ҩык Аԥсны атәылауаа.

АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.

Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.

Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19. 

Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

5
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау
Солнечное затмение

Аԥсҭазаара иасимволқәоу: амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа

113
(ирҿыцуп 19:09 06.06.2020)
Жәлар зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵрақәоуп амреи амзеи. Ҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.

Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:

Пейзаж в высокогорном селе Псху
© Sputnik Асида Квициния

"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.

Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.

Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.

Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:

"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".

Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.

А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…

Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:

Лыбла аҭышамшамра

Иаҳагьы иҭыԥхо,

Уи дрыцҳашьан амра

Ицоит илхаԥхо!

(Б. Шьынқәба)

Уа амра игыло бадыскылоит,

Амраҿ – адунеи лашоит,

Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,

Изури, бзиа бызбоит.

(Платон Бебиа)

Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,

Нас саангылеит сымҵысуа,

Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,

Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.

(А. Аџьынџьал)

Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

113