Грышьа Ҭарбеи Маница Ҳаџьымԥҳаи рҭаацәара иахьатәи рыԥсҭазаашьа

40 шықәса рышьҭахь: Ҭараа рҭаацәара еидызкылаз афотоҭыхымҭа аҭоурых

479
(ирҿыцуп 10:00 22.08.2019)
1980 шықәсазы Асовет Еидгылаҟны зегьы иреиҳау ҳәа иԥхьаӡаз Грышьа Ҭарбеи Маница Ҳаџьымԥҳаи рҭаацәара иахьатәи рыԥсҭазаашьа атәы шәаԥхьа Аинар Ҷыҭанаа иматериал аҟны.

Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik

Анду лирамш аҽны

Иаҳхысыз ашәышықәсазы Аԥсны ирацәан ахшара рацәа змаз аҭаацәарақәа. Иахьа аибадырра хадаратәла ҳаамҭазтәи ахархәагақәа рыбзоурала имҩаԥысуазар, усҟан уала-ҭахыла акәын аҭаацәарақәа шаԥырҵоз. Арҭ ажәытә ҵасқәа ирықәныҟәаны еибагаз, Очамчыра араион Мықә ақыҭан инхоз Грышьа Ҭарбеи Маница Ҳаџьымԥҳаи 14-ҩык ахшара рааӡеит. Ахшара рацәа рыдагьы, ари аҭаацәара ду кырӡа аинтерес зҵоу даҽа ҭоурыхкгьы амоуп.

1981 шықәсазы Қырҭтәылатәи ССР иҭнажьит 1921 шықәса раахыс ареспублика акәакьқәа зегьы рҟны еизгаз афотоматериал еидызкылаз ашәҟә ду. Ари ашәҟәы иагәылалаз Аԥснытәи аҭыхымҭақәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан ақырҭуа газеҭ "Заря Востока" афотокорреспондент Чохонелиӡе 1979 шықәсазы Мықә ақыҭан иҭихыз Ҭараа рҭаацәара ду афотосахьагьы. Иара еиднакылеит 45-ҩык Ҭараа рыиашьара ахаҭарнакцәа.

"Ҳан Маница лызхара акры уны дыԥсит ҳәа сгәы иаанагаӡом, лыԥсҭазаара зегьы џьабаала иҭәын. Ааԥсара зынӡаск лымԥын иаалышьҭуамызт, ҳаргьы ҳалахь еиқәны ҳалбар иаразнак авба ҳалҭон. Анхара цәгьала ибзианы илыцааиуан, ашықәси ашықәси рыбжьара хышә кәты лааӡон. Лара иалкааны лышықәсира лыздыруамызт, асду аныҟаз сиит ҳәа акәын ишылҳәоз. 1979 шықәсазы, аԥхынра Валери захьӡыз ҳашьцәа руаӡәы иӡбеит ҳҭаацәара ду зегьы еизганы лымш ира еицазгәаҳҭарц. Аҽны ауп ианҭаҳхыз гәаларшәагас иаҳзынхаз афотогьы", - илгәалалыршәоит Рима Ҭарԥҳа.

© Sputnik / Акоп Кущян
30 шықәса рышьҭахь: Ҭараа рҭаацәара еидызкылаз афотоҭыхымҭа аҭоурых

1981 шықәсазы иҭыҵит Ҭараа рзеиԥш фото згәылалаз ашәҟәы. Уи ашьҭахь ари аҩнаҭа ду еиҳа-еиҳа аҳәаақәа арҭбаауан, аиҳәшьцәеи аишьцәеи досу иаԥырҵон рхатә ҭаацәарақәа. 1992 шықәсазы иҟалаз Аџьынџьтәылатә еибашьра, егьырҭ аԥсуа ҭаацәарақәа рҟнеиԥш, Ҭараа рыҩнаҭа дугьы ацәыӡ азаанагеит. Иԥсадгьыл ахьчара ихы ақәиҵеит Валери имаҳә Даур Кәарҷелиа.

Абиԥарақәа еимырдаларц

Рима лԥа Лаша Цаава азеиԥш фото аҟны иҟаз зегьы дреиҵбын, шықәсыки мызки ракәын ихыҵуаз. Рима излалгәалалыршәо ала Лаша хәыҷы раԥхьатәи ишьаҿақәа аныҟаиҵаз иара уи аҽноуп. Сынтәа, август анҵәамҭазы Лаша 41 шықәса дырҭысуеит. Иара дҭаацәароуп, димоуп ианду лгәалашәара аҳаҭыр азы Маница ҳәа зыхьӡиҵаз аԥҳа хәыҷы. Лара лоуп ари аҭаацәара ду сынтәа дырҩегь еизаны еицҭырхыз афотоҭыхымҭаҿы зегьы иреиҵбу. 30 шықәса раԥхьа Ҭараа рҭаацәара 45-ҩык ахаҭарнакцәа еизазар, зынтәа урҭ рхыԥхьаӡара 140-ҩык рҟынӡа иазҳаит. Афото ҭихит Денис Аҩӡба.

"Аҟәатәи сыҩны ҳхатәы штаб-квартира ҳәа ҳашьҭоуп, лассы-лассы ара ҳаизалалоит. Насгьы ҳара ахаангьы еилаҳхӡом аб иашьа иԥа, мамзаргьы ан лашьа иԥа ҳәа. Ҳаззегьы агәакьацәа реиԥш ҳаизыҟоуп. Ииашоуп, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳаззегьы уск-уск ҳарҿуп, ирацәаҩуп Аԥсны анҭыҵгьы иҟоу. Аха ишакәхалакгьы, ҳара есышықәса ҳабду игәараҭаҿы ҳаизоит, зегьы ианреиҵаха 50-ҩык аҭаацәара ахаҭарнакцәа" - иҳаилиркаауеит Лаша Цаава.

Ауаажәларратә усзуҩы, Аԥсны Жәлар реизара актәи ааԥхьара адепутат Давид Ԥилиа 40 шықәса инареиҳаны ари аҭаацәара ду далахәуп. Иара еиҭеиҳәеит иԥшәма Русико Ҭарԥҳаи иареи реибадырра шыҟалаз, насгьы ианхәа раԥхьатәи амш азы дышлыдылкылаз аҭоурых.

"1977 шықәсазы сара сыстудентын, Москва аҵара сҭан, раԥхьаӡакәны сыԥшәма лҭаацәараҿы санаа. Сабхәагьы аҵара змаз уаҩын, ихшара ибзианы дырзыҟан, ҳәара аҭахума. Аха ан лџьабаа, егьаумҳәан, даҽа усуп. Акыс 14-ҩык ахшара ахьыҟаз аҭаацәара ду аҟны ԥхәыс заҵәык лхала даныҟоу, ухаҿы аагара цәгьоуп урҭ рааӡара иацыз аџьабаа. Лара еснагь лхәыҷқәа ирылалааӡон аиҳабацәа пату рықәҵара, ражәа азыӡырҩра. Лара лыбзоурала аҭаацәараҿы амч ӷәӷәан ахаҵа икульт, избан акәзар ахшаз зегьы раб иазымҵаакәа, игәаанагара еилырымкаакәа шьаҿак ҟарҵаӡомызт. Насгьы хаҵеи ԥҳәыси анхара ду рыман, шьыжьи-хәылбыҽхеи аҩны иҩнаргалоз ахш қәаб дуӡӡак иазкӡомызт. Аҵәарҩа, аҳарҩа, алаҳарҩа, ажьҵаа уҳәа, аӡынхәы ҳәа иҭалымҵәахуаз акы ыҟазма. Ҳәарас иаҭахузеи, асас ихәгьы еснагь хазы иҭаҵәахын, избан акәзар ари аҩнаҭа анеиааи ахаан иагмызт. Зны заҵәык ани аби рыбжьы рдуны еиқәҿырҭуа смаҳаӡеит, ражәа еснагь ираӡан. Ажәакала, сара ари аҩнаҭаҿы акультура ду исбаз сыԥсы ахьынӡаҭо иџьасшьалоит" - игәалаиршәоит Давид Ԥилиа.

Аҭаацәара ду аҟны ихадоу

Иара убас амаҳә еиҭеиҳәеит аԥсыӡкра иахылҿиааз хҭыск. Иара излеиҳәаз ала дхәыҷаахыс аԥсыӡкра бзиа ибон аҟнытә, ҽнак акалам иманы аӡахьы дцарц игәы ишҭаз ианхәа дылбазаап. Дахьцоз анеилылкаа лара илгәамԥхаӡеит, избан акәзар аԥсыӡкҩы аӡлагарахьча иеиԥш пату иқәӡам ҳәа илыԥхьаӡон. Аха ахәламҭаз лымаҳә илзааигаз аԥсыӡқәа ргьама анылба, анхәа лажәа шьҭахьҟа илырхынҳәит.

"Цәгьала алафҳәара лыцааиуан, иаразнак арԥшӡашьа лҽақәлыршәеит", - иҳәоит Ԥилиа.

Иажәабжь хыркәшо, иара иазгәеиҭеит аҭаацәара ду аҟны адемократиа апринципқәа аҳра рулар шахәҭоу. Уи аамҭазы ауада иҩналаз иԥшәма ԥҳәыс иара диқәшаҳаҭымхеит, иагьиаҭалкит адиктатура ада ԥсыхәа ыҟам ҳәа ҳәаны. "Сыԥшәма ԥҳәыс д-Ҭарԥҳауп. Уи азымхаӡакәа, аҭаацәараҿы 13-тәи хшароуп" - даҵамхаӡакәа даалафит иаргьы.

Аиаҳәшьцәа ааҩыки фҩык аишьцәеи рыҟнытә иахьа иҟоуп фҩык аиаҳәшьцәеи иашьаки. Урҭ рҟынтәи ԥыҭҩык амаҭацәа рыхҭылҵқәагьы рбахьеит. Зыдунеи зыԥсахыз ракәзаргьы, ирҭынхеит аџьџьаҳәа еиҵагылахьоу ахшара. Дара-дара реицәажәашьа, реихҵгылашьа, рпатуеиқәҵара иудырҟаҵоит алкаа: ари аҭаацәараҿы иахьагьы иахӡыӡаауеит ажәытә ҵасқәеи ақьабзқәеи рыла ишьақәгылахьоу аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа.

© Foto / предоставлено Ланой Цаава
30 шықәса рышьҭахь: Ҭараа рҭаацәара еидызкылаз афотоҭыхымҭа аҭоурых
479
Хаџьера Аҩӡыԥҳа

Раԥхьатәи аԥсуа пианиноарҳәаҩы

26
(ирҿыцуп 11:23 24.01.2021)
Раԥхьатәи аԥсуа профессионалтә пианиноарҳәаҩы Хаџьера Аҩӡыԥҳа диит 1917 шықәса ажьырныҳәа 24 рзы.

Бадраҟ Аҩӡба, Sputnik.

Ҳафиз Аҩӡба иҩнаҭаҟны еициит ҩыџьа аҭыԥҳацәа – Мерии Хаџьереи. Урҭ рлахьынҵа раԥхьатәиқәаны иалнахит. Мери – раԥхьатәи аԥсуа ԥырҩы лакәхеит, Хаџьера – раԥхьатәи аԥсуа пианиноарҳәаҩы лакәхеит. Амузыкаҭҵааҩы Мери Ҳашԥҳа лажәақәа рыла Меригьы амузыкатә техникум дҭан, аскрипка аҟәшаҿы аҵара лҵон.

"Ҳафиз Аҩӡба иҭаацәа рыхшара апатриотизмра рыларааӡон, аԥсуара рыларааӡон", — лҳәоит Мери Ҳашԥҳа.

Раԥхьатәи аԥсуа композитор Константин Ковачи аԥсуа милаҭтә культура аусзуҩы Кандрат Ӡиӡариеи ареспублика ахы-аҵыхәа иахысны иалрыԥшаауан ашәаҳәара, акәашара рганахьала аҟыбаҩ злаз ахәыҷқәа. Убас иалкааз рыгәҭа дыҟан Хаџьерагьы.

"Усҟан атехникум аҟны рҵаҩцәаны иҟан Москватәи амузыкантцәа, Мариа Ливенцова, аиҳәшьцәа Бубноваа реиԥш иҟақәаз", — ҳәа лгәалалыршәоит ҳашԥҳа.

Аџьынџьтәылатә еибашьраан ахәцәа рҿаԥхьа дықәгылон, аконцертқәа мҩаԥылгон.

1946 шықәса рзы Хаџьера дцоит Львовҟа, дҭалоит Львовтәи аконсерваториа, афортопиано аҟәша. 1951 — 1965 шықәсқәа раан Львовтәи амузыкатә ҵараиурҭа анапхгаҩыс аус луан.

"1965 шықәса инаркны, 1979 шықәса рзы атәанчарахьы дцаанӡа Хаџьера аус луан абри аҵараиурҭаҿы рҵаҩыс. Лара активла далахәын Аԥсны амузыка аҿиар", - лҳәоит Ҳашԥҳа.

Хаџьера ллепертуар иалан: Моцарт, Шуман, Рахманинов, Прокофьев уҳәа еицырдыруаз акомпозиторцәа рырҿиамҭақәа.

Лыԥсҭазаара далҵит 1997 шықәса рзы.

26

Ҷыҭанаа амаинингқәа рызҵааразы: рҿыхра мацара азхаӡом

6
(ирҿыцуп 11:12 24.01.2021)
Аҟәа араион ахада Алхас Ҷыҭанаа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит амаинингқәа рҿыхразы ицо аусуреи, уи алҵшәа аманы иҟаларцаз иҟаҵатәуи ртәы иҳәеит.
Раионк аԥсҭаазараҟынтә: Ҷыҭанаа амаинингқәа рызҵааразы

"Аусурақәа амаинингқәа рҿыхразы ҳаҿуижьҭеи акрааҵуеит. Аха уадаҩрас иҟоу акоуп, аҿыхрада уаҳа азин ҳамаӡам. Акы аҿыхны егьы аҿы унеиаанӡа, иаҿырхыз аҿаркуеит. Азинтә усбарҭақәа ироур алшара ԥҟарада аус зуа афермақәа рмаругақәа рымхразы, убри лҵшәаны иҟалоит, уи азы административтә кодекс алагалақәа аҭахуп. Шьҭа ҩымз раҟара ҵуеит ари азҵаара аганахьала аусурақәа цоижьҭеи уахгьы-ҽынгьы. Афермақәа дуқәа иаҿаҳхыз амаругақәа доусы рыҩныҟақәа рахь иргеит. Амаҵурҭақәа, аҩнаҵаҟақәа, аҭуанқәа рҿы иқәыргылан аусура иаҿуп. Убри ауадаҩрақәа ҳазцәырнагоит. Ауаҩы иҿы унеины аҿыхра ҟалом, уи аҩыза азин ҳамам. Арцәара уи ус мариоуп, амаинингқәа ахьыҟоу зегьы еилкааны иҳамоижьҭеи акрааҵуеит, аха иурцәеит - иаҿаркит, убри аҟнытә акгьы аҽаԥсахӡом", - еиҭеиҳәеит Ҷыҭанаа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

6