Аҭәаҵла ашьапаҟны Габниаа аижәлантәқәа рныҳәара

644
(ирҿыцуп 18:35 29.10.2019)
Октиабр 28 рзы, ашәахьаҽны Џьырхәа ақыҭа Габниаа аижәлантә рныҳәара мҩаԥыргеит. Уи амҩаԥгашьеи Габниаа рныҳәара аҭоурыхи дазааҭгылоит аныҳәара зҽалазырхәыз Нарҭыдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Аныҳәара зыхҟьаз

Габниаа Џьырхәа ақыҭа иҭыҵыз роуп, убарҭ роуп ари аныҳәара иалахәыугьы. Иҟоуп ажәла Габуниа, урҭгьы Габниаауп рҳәоит, аха еиуеиԥшым амзызқәа ирхырҟьаны (амҳаџьырра аан, иара убас ақырҭцәа аԥсуа жәлақәа дара ртәала ианырыԥсахыз) рыжәла ԥсаххеит. Ас еиԥш егьырҭ аԥсуа жәлақәак рҟынгьы иуԥылоит. Аныҳәара ахаҭа мҩаԥызго ахацәа роуп, аҳәса уахь ааигәа инеир ҟалом, дтәым жәлазаргьы, убри аҟнытә сара ахацәа еиҳабацәа сзырмыҿцәажәеит, аҳәса ахьеидтәалаз аҟынтәи исарҳәаз аазгоит.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аҭәаҵла ашьапаҟны аныҳәара – Габниаа рныҳәара

"Абыржәааны, абыӷьқәа анкаԥсо, аха зегьы анкамԥсацгьы, ҭагалан аамҭазы, есышықәса абри аныҳәара мҩаԥаҳгоит. Убри аҭоурых дуӡӡа амоуп. Убри шыҟалаз ҳәа ирҳәо: ӡӷабк дышцоз аԥша ӷәӷәа ааҟалан, хыхь дханагалеит, акы дагеит. Лҭынхацәа акыр еимдеит, аха дырзымԥшааит. Усҟан аҵааҩцәа ҳәа иҟан, аҵааҩцәа рахь иахьцаз, убас рарҳәеит: ари Анцәа иоуп дызгаз, убри аҩыза уаҳа иҟамларазы ашьтәа шәшьлароуп ҳәа. Ашьтәа иҟарҵо идууп, 30 кьыла рҟынӡа иҟоуп. Уи иацуп ача" – ҳәа аныҳәара зыхҟьаз атәы ҳзеиҭалҳәеит Габниаа рҭаца Гәында Еныкь – Габниа.

Габниаа аижәлантәқәа рныҳәара аазырԥшуа афотоҭыхымҭақәа шәахәаԥшыр ҟалоит абра>>

Габниаа аижәлантәқәа рныҳәара иазку анҵамҭа шәахәаԥш абра>>

Иара аныҳәара ахьымҩаԥырго аҭыԥгьы уамакала иԥшӡоуп, лара аҭыԥҳа дахьагаз ҳәа ирҳәо аҭыԥ аҟноуп иахьныҳәогьы, зымахәқәа еиужь игылоу аҭәаҵла амҵан.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аҭәаҵла ашьапаҟны аныҳәара – Габниаа рныҳәара

Аныҳәара амҩаԥгашьа

Габниаа рныҳәара ашәахьала имҩаԥыргоит. Абар хышықәса раахыс аныҳәаҩс ирымоу Лиосик Григолиа иоуп. Иара ашьыжь шаанӡа аԥшәмацәа данаарга, аныҳәа сынтәа изду ргәашә даннылагылоз инаркны ибжьы роуны Анцәа иахь инапқәа еиҵых аныҳәара дналагеит, ибжьы Џьырхәа ақыҭа иалыҩуама уҳәо. Иубон гәыцқьарыла дышныҳәоз. Ашьҭахь ҳзыҿцәажәозгьы иазгәарҭон, абри данныҳәо Анцәа иҽимаимдома уҳәо аҟынӡа угәы шыҟало, убри инапқәа реиҵыхшьа, илахь, иџьымшь, иҭеиҭыԥш зегьы рыла инубаалоит абри мчыс крыҟазар, абри амчра зегьы иара инапаҟны иааигозшәа абри аминуҭазы.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Габниаа рныҳәара ашәахьала имҩаԥыргоит. Абар хышықәса раахыс аныҳәаҩс ирымоу Лиосик Григолиа иоуп.

Ари ашықәс азы аныҳәара аиҿкаара зду Енвер Габниа иҩнаҭаҟны аныҳәаҩ дныҩнагаланы дҭәы-дыԥха, иахәҭоу апату иқәҵаны иԥылоит. Анеҩсан ауп дырҩагь дныҳәа-ныԥхьаны аҩны дындәылҵны аныҳәарҭа ҭыԥ ахь данхало. Аҭыԥ аҟны аҷкәынцәа заа инеины ирыцқьаны иҟарҵоит. Аныҳәаҩ ашьтәа аԥсы шҭоу данахныҳәалак, егьырҭ ажәлантәқәа рныҳәараҟын еиԥш, ашьтәа аԥсы шҭоу аӡарҵәи ҟаҵаны арӷьа ашьапала икнарҳауеит. Аҷкәынцәа уи аҭыԥ иқәырҵоит. Ахацәа аныҳәара ианалаго аҳәса рахьгьы адырра ҟарҵоит ача акәаҳара иалагарц.

"Ахацәа аҭыԥ аҟны аныҳәара ианалаго арахьгьы (аҳәса рахь. – Е. Ҭ.) адырра ҳарҭоит. Ара иҳамоу аԥҳәыс еиҳабы, аиашазы аиҳабацәа иҳамаз зегьы рыдунеи рыԥсаххьеит, иҟоу ҳҟынтәи еиҳабу аӡәы ача лкәаҳауеит. Уи ачашылеи, аџьыкхыши, аӡи мацаралоуп ишыҟарҵо. Ача аакәаҳаны, аӡыгмацәаз (аӡахыга мацәаз) хыхь инақәҵаны чанахк аҟны иҟалҵоит. Нас аҷкәынцәа уи аныҳәаҩ иахь ихаргалоит, уаҟа иара амни аӡахыга мацәаз ала ача ашьҭрақәа нанҵаны акәац ахьыжәуа иналаиҵоит. Ача ҳӡӡом, абри акәац ахьыжәуа убра ижәуеит иаргьы".

Ахацәа рус дара рышьтәа акәзар, аҳәса рҟны ақьҭамхә ҳәа еиларҵо аџьыкҵәаҵәеи, акаканчаԥеи, акәытқәеи роуп. Урҭ аԥшәмаԥҳәыс Саида Габниа лҟны инаганы рыфатәқәа дырмазеиуеит.

© Sputnik / Томас Ҭҳаиҵыкә
Аҭәаҵла ашьапаҟны аныҳәара – Габниаа рныҳәара

Аныҳәараҿы ируа абысҭа ахәыӡ алоуп изларуа иахьагьы. Ажәытә ахәаӡ аадрыхуан, уи ала акәын абысҭа шыруаз, ҳаамҭазы ахәаӡ аадрыхӡом, аха аныҳәаразы иаахәаны иааганы абысҭа аларуеит. Аҭыԥ аҟны ахацәа араса быӷьқәа шьҭаҵаны иҟарҵоит, ажәытәан еиԥш иахьагьы абысҭагьы абыӷьқәа ирықәҵаны ауп ишадтәало. Ҳаамҭазы, аныҳәара амҩаԥгара арманшәаларазы аишәақәеи асқамқәеи дыргыло иахьыҟарҵо шыҟоугьы, араҟа Габниаа рныҳәараҿы ари ажәытә қьабз иацәхьамҵкәа иааргоит, армариагьы иашьҭам. Иубоит аҿаргьы ргәацԥыҳәан реиҳабацәа ишрывагыло.

Акәац анжәы, аныҳәаҩ араса-ҵәы агәыи, агәаҵәеи, ажәҩашәаҟьеи, иара убас акәац аҟны иржәыз ачеи нахаҵаны, аныҳәараз иҭаҭәаз аҩ-ҿа аанкыланы дырҩегьых Анцәа иахь ихы нарханы (ихы хтны) дныҳәеит. "Ачбеи Чачбеи" ҳәа ахәҭаақәагьы намхны, аҩы нақәҭәаны аҭәаҵла ашьапахьы инеигеит. Нас аҷқәынцәа аԥырӷы аарган, ацәа рхәашаны инақәиԥсан ахылҩа-ԥсылҩа ишьҭит. Аныҳәаҩ аԥхьа ахәыҷқәа даарыԥхьан, убри ахылҩа-ԥсылҩа ахәыҷқәа аирфҩит, аԥсы лаԥш аҟынтәигьы иахьчоит ҳәа, нас егьырҭ игылазгьы убас инрылигеит.

© Sputnik / Томас Ҭҳаиҵыкә
Аҭәаҵла ашьапаҟны аныҳәара – Габниаа рныҳәара

Уи аамҭазы аҳәсагьы ахацәа аныҳәара ишаҿыз ала адырра анроу, даргьы реишәа чыс аадырхиан, еибартәеит. Аныҳәара иақәшәо асас дарбанызаалакь уи иҽалаирхәыр ауеит, аха Габниаа зыхныҳәаз ашьтәеи ачеи агьама ибар ҟалаӡом.

"Ҳара аҳәса акәац зынӡаск ҳалакьысӡом, иара уаҟа зегьы рзымфакәа аҩныҟа илбааргогьы иԥхьазкуа дара ахацәа роуп, ҳара ҳалакьысыргьы ҟалом. Адырҩаҽныгьы аӡәы дааир, акәац ҭыган иқәзыргыло ахаҵа иоуп, уигьы убас ишыҟоу, имырԥхакәа-аҽакыкәа, ишааргаз еиԥш оуп ишыҟоу. Нас иаанхо абаҩқәа, акәац ашша-егьы абрахь инаскьагашәа инышьҭарҵоит зыԥсы ҭоу акы иафап ҳәа, анышә жны иҟарҵаӡом, ус ишьҭарҵоит", – ҳәа аныҳәара иацу акәамаҵамақәа ҳзеиҭалҳәеит Гәында Еныкь–Габниа.

Аҳәса рҟны аныҳәаҿақәа ԥшьба-хәба анааныркылалак ашьҭахь, сынтәа зыҟны имҩаԥысуа аԥшәмаԥҳәыси ҳаԥхьа издырҵои акәты агәышԥы (сендес-аред) наҟ-ааҟ икны иԥырҵәоит, убас ала аныҳәарагьы еимырдоит. Аҽны зегь ныҳәак аҳасабала ирхыргоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

644

Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп

5
(ирҿыцуп 00:35 07.06.2020)
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла акоронавирустә инфекциа рылоу ирыламу агәаҭаразы атестқәа ирхыжьын 45-ҩык Аԥсны атәылауаа.

АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.

Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.

Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19. 

Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

5
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау
Солнечное затмение

Аԥсҭазаара иасимволқәоу: амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа

113
(ирҿыцуп 19:09 06.06.2020)
Жәлар зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵрақәоуп амреи амзеи. Ҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.

Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:

Пейзаж в высокогорном селе Псху
© Sputnik Асида Квициния

"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.

Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.

Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.

Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:

"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".

Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.

А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…

Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:

Лыбла аҭышамшамра

Иаҳагьы иҭыԥхо,

Уи дрыцҳашьан амра

Ицоит илхаԥхо!

(Б. Шьынқәба)

Уа амра игыло бадыскылоит,

Амраҿ – адунеи лашоит,

Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,

Изури, бзиа бызбоит.

(Платон Бебиа)

Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,

Нас саангылеит сымҵысуа,

Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,

Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.

(А. Аџьынџьал)

Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

113