Имҵаныҳәон, ихьӡ ианықәуан: аԥсуа традициатә динтә дунеиқәыԥшылараҿы Шьашәы иҭыԥ

292
(ирҿыцуп 10:17 16.01.2020)
Аԥсуаҭҵааратә институт аетнологиа аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ Марина Барцыцԥҳа лҽазылшәеит ижәытәӡатәиу анцәахәы Шьашәы аԥсуа традициатә динтә дунеиқәыԥшылараҿы иааникыло аҭыԥ ашьақәыргылара.

Шьашәы акрызҵазкуа нцәахәуп аԥсуаа итрадициатәу рмилаҭтә дин анцәахәқәа рпантеон аҟны. Азқьышықәсқәа ирылсны иахьанӡа иааӡеит иара икульт.

Аха иара ус иаармарианы баша жьирак иахылаԥшуа мацара иакәӡам. Нарҭаа репос аҟны иҟоу адоуҳамч ду змаз Аинар-жьи дааиваргылан "бог-кузнец" ҳәа зны-зынла ишырыҩуа еиԥш ииашамзар ҟалап. Уи џьаргьы даҳбаӡом джьиуа, ахнапык ҳәа изышьҭоу ажьи имаругақәа: ажьаҳәеи, арыҭәеи, аԥсынгьарии ауаа иара иҟынтә ироузаргьы.

Ажәлар рдинтә мифологиатә дунеихәаԥшраҿы ҳазшаз Анцәа ду ишьҭанеиуа Афыи Шьашәи иааимаркуа, еиваҟәыло иҟоуп. Раԥхьаӡа адунеи аҟны ауаҩы аихалых иибаз, ихы иаирхәаз аметеорит еиха ауп, абырзал, Афы рхы, Шьашәы рхы ҳәа ззырҳәоз. 3 нызқь шықәса раԥхьа Кавказ амаден ыҵхра излагахьаз, абаҩи аџьази рырҭәареи, ажьиреи мацара ракәмызт дызхылаԥшуаз ҳазлацәажәо анцәахәы. Уи ауаҩы иԥсреи ибзареи знапаҿы иҟаз, аиаша жәҩани-дгьыли рҿы ашьақәыргылара зылшоз нцәахәык иеиԥш ихәаԥшуан.

Зылԥха ҳаура Шьашәы ахьаҳду егьырҭ дызлареиԥшымыз иеиуоуп – аханатә иахьимаз ахаҿырацәара (полиперсонализм-аред.). Уажәгьы ажәлар рҿы иуаҳауеит: "Шьашәы бжьныха" "Шьашәы абжьцәымза", аныҳәаҩцәагьы 7 цәымзак кны ихьӡала иныҳәо ыҟоуп. Аха уажәшьҭа, шамахамзар, даӡәны иӡбахә ҳҳәоит иахьа. Убригьы ишьақәнарӷәӷәоит акырӡа зхыҵуа нцәахәны дышҳамоу. Шьашәы идагьы Аиҭар изгьы иаҳҳәоит "Аиҭар бжьеиҭар" ҳәа (семидольность-аред.). Аха Анцәа ду изы ауп арацәа хыԥхьаӡара аԥсуаа рхы иахьадырҳәало, уигьы еиҳа ажәытәра аамҭа иатәны: Анцәа р-ныҳәара, Анцәа р-ашәа, Анцәа р-ан. Нас ишнеиуаз даӡәыкхеит.

Шәышықәса раԥхьа Дырмит Гәлиа ианиҵаз ажәлар рҳәамҭақәа рыла Шьашәы бжьҩеишьцәа ыҟан, рашьеиҳаб Шьашәырха иакәын ҳәа рҳәон. Аҭәҳәа аҟны иаҳԥылоит: "Шьашәы бжьҩеишьцәа" ҳәа. Шьашәы арацәа хыԥхьаӡаралагьы иӡбахә зҳәо иатрибутқәа иреиуоуп: Шьашәы –рхы, рхәымпал (лук), рқәаб, реикәаӷа, рмазакәыл (шар,колобок), рҵәымӷ, убас иҵегьы.

Аҵарауаҩ Руслан Гәажәба иматериалқәа рыла иҟоуп Шьашәымра. Еицырдыруаз ажәабжьҳәаҩ Тәан Кәыҷа иажәақәа рыла "Шьашәы Амра аиҳа мчла деиҳан. Аҵхи амши еилыргаҩыс дыҟан. "Угыл, нан, шьҭа, агылара иаамҭоуп, аҵарақәа урҟаҭәаанӡа, Шьашәы ишәахәа уҿаҷҷаанӡа". (Ишдыру еиԥш, аԥсуаа рытрадициаҿ Хьачхәамазгьы шарԥазы угыланы акы унацҳароуп, аҵарақәа урҟаҭәаанӡа).

Нарҭаа репос аҟны, Сасрыҟәа иԥсырҭа ахьыҟаз иашьцәа ирыҵазҳәаз аџьныш ҭакәажә дырԥылеит амаҭаԥшь ҟамчыс икны "Шьашә рарбаӷь дақәтәан". Афольклористцәа рматериалқәа рҿы, еиҳарак Валентин Кәаӷәаниа аҭәҳәақәа реизга итомқәа рҟны убасгьы иуԥылоит "Шьашәы рыдаӷьцәа, "Шьашәы рцәыӷьцәа-быӷьцәа акәыршоуп" ҳәа.

Саҭанеи Гәашьа лмыткәмаҿы "Шьашәы имҩа" лҳәоит: "Шьашәимҩа зымбаз; мрагылара зымбаз; мраҭашәара зымбаз уара…".

Ари анцәахәы жәҩани дгьыли, уимоу аҵангьы (тартарары - аред.) ишиҭаху аԥшәмара ааникылоит, аусгьы еилиргон, иахьырхәтәызгьы дахьирхәуан, иахьақәнагазгьы деинраалаҩын.

Тәан Кәыҷа еиҭеиҳәон: "Амреи амзеи мзызк рхалан ишакәым еивҵанагалеит. Урҭ рус аилыргара Шьашәы идагь уаҩ дахәомызт. ..Аҵасқәа еилазгаз Шьашәы дгәаан, дҟәиблааит Амза. Аринахысгьы дсымбааит ҳәа лҭыԥ дықәицеит. Наҟ хара лбаа нхара дишьҭит. Шьашәы: "егьараан исҳәахьазар, бара уаҩра зцәыӡыз, ҳҵас еилазгаз!- иҳәан, илаԥш налгәыдиҵан, уи акәхеит - Амза иара уа дҟәыблааны рышҭа дықәицеит, даҽа дгьыл харак ахь. Уинахыс Амза жәҩангәашәԥхьара далхәдаан длаиртәеит".

Нарҭаа ражәабжь аҿы уи деинраалаҩуп: аԥҭақәеи аишьцәа еиҳабацәеи ишакәым ианеивҵанагала, аибашьра згәы иҭаз лыҷкәынцәа дрыхӡыӡаауа, ран Саҭанеи Гәашьа лыҳәарала, Шьашәы даарыбжьаҟазан, аԥҭақәа рхицеит.

Аԥсуаа рышәиирақәа, ажьираҿы абӷара, ма ахрыцқьара ақәра аан Шьашәы цәгьа зуз цәгьа дақәзыршәо, дахьзырхәуа мчны (наказующая десница - ред.) даарԥшуп. "Шьашәы дҭарблааит", мамзаргьы ахҿыхра аан "Абри ажьаҳәала Шьашәы-абжьныха схы дасааит!" рҳәон.

Анцәахәқәа Афыи Шьашәи еицырзеиԥшны ирымоуп: афырхы/шьашәырхы, шьашәырҳампал, абырзал – аметеорит еиха. Амца ауп арҭ рымч - "Шьашәы уҭарблааит", рҳәон, ма "Шьашәы сиблааит,сиашамзар!", ҳәа ажьаҳәала аԥсынгьари дасуан ахрыцқьараз ажьираҿы иқәуаз. Уамар Беигәа ҭырқәтәылатәи иматериалқәа рыҿгьы иуԥылоит: "Шьашәы уиҷҷит, уҭарҟәаҟәааит",ҳәа. Аԥсуа ижәытәӡатәиу аамҭақәа рҟынтә иаауа аҭәҳәақәа рҟны зегь реиҳа зыӡбахә ҳәоу ари Анцәахәы иакәзар ҟалап. Ачымазарақәа зегь збылуа, ашьхақәа ирыхцаны иахьҭарбылуа иара Шьашәы рҿы ауп. Епитетс ирымоуп абаа ду – "Шьашә баа ду урысасуп". Урҭ рҭыԥ абаагәара акәыршоуп. Ирҳәоит: "Шәашәы рбаагәара иҭасцалт", "Шьашәы ргәара дҭакуп, џырԥсала еикуршоуп, кәымыӷла иахауп". Ари аҭыԥ алапшцәгьа ахьҭарбылуа иара ачымазаҩ ихаҭа иԥырхагамхаразы, ихаҭагьы дара рҟынтә ааха имоуразы, кьыс змам сасны иӡбахә рҳәоит: "ари Шьашәы дрысасуп, Шьашәы рбаагәара дҭакуп…".

Кәасҭа Габниа Ҭинаҭ Хагәышь лҟынтә ианиҵаз аҭәҳәаҟны абас иаарԥшуп: "Амшын агәаҿы араҵыс алагылоуп. Араҵыс Ашьашәы рқәаб аҵагылоуп. Ашьашәы рқәаб агәара ишоит. Ишуа агәараҳәа иааиқәтәоит. Уара зылаԥш уаахаз, уара зымшьҭа уакыз дынхықәсыргылан дылҭасыжьит. Дызблит, дысҷит уи алаԥшцәгьа".

Шьашәы иахьимҵаныҳәо ажьира ахаҭа ныха цырҟьоуп. Аныха ишдыру еиԥш Анцәа иусӡбарҭан иԥхьаӡан аԥсуаа рдинтә культураҿы. Ажьира аҿы ақәра инаргаз ауаҩы уаанӡа амцныха ифахьазар (мцла дықәны аныха дакны ихы ҿиххьазар даҽазны анеира азин имаӡамызт азы) азҵаара ирҭон абас: "Шьашәы уканажьхьоума?!", ҳәа.

Ажьира иахылаԥшуаз ари анцәахәы ихьӡ ҳәаны ҭаацәала рхы ианақәныҳәоз, "машәыр ҳзааумган аихаԥсыхә, аихалых аҟнынтә, иаҳҳәап шәақьума, еихоума, машьыноума" рҳәон. Аха аныҳәаҩ уа даангылаӡом, иагьациҵоит: "ҳахьыҟазаалак уаҳхылаԥш аҩнгьы, адәынгьы, амҩангьы, абнаҿгьы, аӡаҿгьы, амшын аҿгьы, аҵлаҿгьы…".

© Foto / Марина Барцыц
Чамагәуа Ҭемраз-иԥа Жора. Ақ. Аҷандара, 2012 ш. Марина Барцыц лҭыхымҭа.

Ажәакала, аԥсуаа итрадициатәу рдинтә дунеиқәыԥшылараҿы Анцәа Ҳазшаз иаамышьҭахь амч змаз Шьашәы ауаҩы дахьыҟазаалак зылаԥш ихыз, ихылаԥшуаз аӡәы иакәны дырԥхьаӡон. Жәҩани дгьыли рыбжьара аиашара шьақәзыргылоз, ахара здыз дахьзырхәуаз ари анцәахәы ихьӡ ианықәуан. Анцәа шаҳаҭс дганы ишқәуаз еиԥшҵәҟьа "Шьашәы имаҿоуп" ҳәагьы иқәуан.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

292

Ҷыҭанаа амаинингқәа рызҵааразы: рҿыхра мацара азхаӡом

5
(ирҿыцуп 11:12 24.01.2021)
Аҟәа араион ахада Алхас Ҷыҭанаа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит амаинингқәа рҿыхразы ицо аусуреи, уи алҵшәа аманы иҟаларцаз иҟаҵатәуи ртәы иҳәеит.
Раионк аԥсҭаазараҟынтә: Ҷыҭанаа амаинингқәа рызҵааразы

"Аусурақәа амаинингқәа рҿыхразы ҳаҿуижьҭеи акрааҵуеит. Аха уадаҩрас иҟоу акоуп, аҿыхрада уаҳа азин ҳамаӡам. Акы аҿыхны егьы аҿы унеиаанӡа, иаҿырхыз аҿаркуеит. Азинтә усбарҭақәа ироур алшара ԥҟарада аус зуа афермақәа рмаругақәа рымхразы, убри лҵшәаны иҟалоит, уи азы административтә кодекс алагалақәа аҭахуп. Шьҭа ҩымз раҟара ҵуеит ари азҵаара аганахьала аусурақәа цоижьҭеи уахгьы-ҽынгьы. Афермақәа дуқәа иаҿаҳхыз амаругақәа доусы рыҩныҟақәа рахь иргеит. Амаҵурҭақәа, аҩнаҵаҟақәа, аҭуанқәа рҿы иқәыргылан аусура иаҿуп. Убри ауадаҩрақәа ҳазцәырнагоит. Ауаҩы иҿы унеины аҿыхра ҟалом, уи аҩыза азин ҳамам. Арцәара уи ус мариоуп, амаинингқәа ахьыҟоу зегьы еилкааны иҳамоижьҭеи акрааҵуеит, аха иурцәеит - иаҿаркит, убри аҟнытә акгьы аҽаԥсахӡом", - еиҭеиҳәеит Ҷыҭанаа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

5

Аӡын агәеисыбжь: асы, ачалт аргылара, ашәарыцара абзиабаҩцәа

4
(ирҿыцуп 10:22 24.01.2021)
Оҭҳара ақыҭан инхо, ашәарыцара абзиабаҩцәа иреиуоу Раули Аиба аӡын дыззышәарыцои, аԥҟарақәа дышрықәнаҟәои ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсны шамахамзар аҵаа ӷәӷәақәа ҟалаӡом, асы леиргьы ҽнак-ҩымш рыла инышьҭыҵуеит, ашьха қыҭақәа рахь еиҳа аҽаннакылоит акәымзар.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Акрааҵуан ҳаԥсабара сыла ишәыбны иҳамбеижьҭеи. Иблахкыгахаз аӡын агәеисыбжьгьы аҭҳара-аҭҳараҳәа иуаҳауа иҟалеит. Аӡын ҽа ԥсык ахалеит: ашәарыцаҩ изаԥ дназыԥшит, ахәыҷы асеигәыдҵарахь деихеит, ахәыҷы моу, адугьы асырбылгьа ирапар цәгьа имбеит.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара ақыҭан илеиз асы

"Ҳхаан ас дуқәа леиуан, аҵаа ҟалон, ҳанхәыҷыз ачалт ҳаргылон, аҵарақәа ҳкуан. Уажә ҳа ҳхәыҷқәа ачалт закәу рыздырӡом, аӷәқәа рыла еидыргыланы, ашашәа аҵданы, алаба хәыҷқәа аҵаргыланы, ардәынақәа ааиуан, аҵарақәа. Уажә амода ҽакала иҟалоу, ахәыҷқәа уи аинтерес рымам. Анкьа асы злеиуаз еиԥш уажәы илеиӡом, сынтәа хәҷык ицәгьақәам. Уажәы асы илеиз ачымазарақәа крыкаҟазар иқәнагоит, ашәыргьы иазеиӷьуп, адгьыл иазеиӷьуп, аҽаҩрақәа ирзеиӷьуп, ахәаҷамаҷақәа ықәнахуеит, иара ауаагьы ирзеиӷьуп", – иҳәоит Оҭҳара инхо Раули Аиба.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара ақыҭан, Есма лҭаацәараҿы ачалт дыргылеит

Раули Аиба ашәарыцара абзиабаҩцәа дреиуоуп. Иара имоуп ала шәарыцақәагьы. Уажәтәи аамҭазы хара имцакәа, ааигәа-сигәа ишәарыцо иршьуа ардәына, аҳәыҳә, акәатақәа роуп иҳәоит. Аамҭацыԥхьаӡа иара ахатә гьама амоуп ҳәа азгәаиҭоит иара.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Бармышь ақыҭан акәаҭақәа рзы ишәарыцоит

"Амнахь, Аџьхәа ҳәа иашьҭоуп, уажә сцан игәаҭаны сааит, абнаҳәақәа амоуп. Уахь амшә инаркны, ашәарахқәа рацәаны иамоуп, ашәарацыцәагьы рацәоуп, аха иаргьы ыҟоуп. Уажә сахьыҟаз рышьҭақәа ҳәа акагь сымбаӡеит, нас ҽазнык сцароуп. Нас ҳара ақәыџьмақәа цәгьала аԥхасҭа ҳарҭоит. Сынтәа ԥшь-хык ҳцәырфеит убыс. Уи аԥхасҭа ҟамларц азы уахеҩароуп, игәауҭалоуп. Ашәақь амашәыр ацуп, уахьхысуа, ушхысуа гәауҭароуп, агәыз ҳәа ухысит ҳәа иҟалаӡом, анахьхьигьы аӡә дгылазар гәауҭароуп, ашьацма еиԥхьыттоит, ана абардра ыҟазар ҟалоит, ана аҵлақәа гылоуп, ауаҩы аӡәы дгылазар даҵәахыр ҟалоит, ишәарҭоуп, убри аҟнытә зегьы ишәаны-изаны иҟауҵароуп, уахьхысуа гәауҭароуп", – еиҭеиҳәоит ашәарыцаҩ.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара илеиз асы

Ааигәа дыҟа, хара дыҟа ашәарыцаҩ аԥҟарақәа дрықәныҟәозароуп уеизгьы. Ирҳәоит аӡын шӡыну имҩасыр, адгьылгьы иазеиӷьхоит, аԥсабара иазеиӷьхоит, аҳауагьы аҽарыцқьоит ҳәа.

Ашықәс ҿыц алагамҭа агәыӷра унаҭоит уи иацааиуа аамҭақәагьы лҵшәа бзиала имҩасып ҳәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

4