Орҳан Хəырхəмал: аԥсуараҿы аԥхьа игылоуп аԥхашьара

322
(ирҿыцуп 01:25 13.06.2020)
Ҭырқəтəыла инхо ҳџьынџьуаҩ Орҳан Хəырхəмал изныкымкəа Аԥсныҟа даахьеит, иуаажəлари иареи еибабахьеит. Иԥсадгьыл ахь имоу игəҭахəыцрақəа лыцеиҩишеит ажурналист Сырма Ашəԥҳа ланҵамҭаҿы.

Сырма Ашәԥҳа, Sputnik

Аҳəаанырцə инхо ҳџьынџьуаа рҭоурыхтə ԥсадгьыл гəыла-ԥсыла ишадҳəалоу, гəыҵхас ишрымоу, насгьы изланхо рыуаажəлар рҟны рмилаҭтə хеиқəырхара рыҽшазыршəо агəра удыргоит дара рыхшыҩзцарақəа, реиҭаҳəамҭақəа. Атəым дгьыл аҿы еиҳагьы ихьаауп Аԥсадгьыл уанаҟəыҭхоу, уи аҵакы анырра ӷəӷəа унаҭоит. Забацəа, забдуцəа атəым тəылаҟа ихырҵəаз, уа иахьнеизгьы хыԥсыра баны ахеиқəырхара зылзыршаз ҳауаажəлар рхылҵшьҭрақəа, маҷ-маҷ акəзаргьы, рџьынџьдгьыл иазыхынҳəуеит, имаацгьы рыԥсадгьыл знык иадамхаргьы лабҿаба абара иазгəышьуеит.

© Foto / Аидын Аҩӡба иҭаацәаратә архив аҟнытә

Аԥсны ԥшӡа зыԥхыӡ хаа иалоу Ҭырқəтəыла инхо ҳџьынџьуаҩ Орҳан Хəырхəмал хылҵшьҭрала Ҵабалтəуп. Аԥснынтə зҭаацəа ирыцны ихырҵəаз иабду ҩышықəса заҵəык ракəын ихыҵуаз атəым дгьыл данықəнагалаз. Данеизҳа инаркны акыр амыҟəмабарақəа ихигеит, деизҳаит, аҭаацəара аԥиҵеит, ихылҵ ҟалеит, аха гəынхəҵысҭала иидыруаз иԥсадгьыл ахьаагара мцаны ишицраз идунеи иԥсахит.

"Раԥхьа Болгариа Варнаҟа иагеит Хəырхəмалаа сабшьҭра, уа ҩышықəса иҟан. Ашьҭахь ҳабдуцəа Ҭырқəтəылаҟа иааит, Сақариа ақалақь Беинуҭ ҳəа иахьшьҭоу аҭыԥ аҟны анхара иалагеит, Хəырхəмалаа ҳқыҭагьы уи ауп. Ҩышықəса зхыҵуаны Аԥснынтə иааргаз сабду Илиас ихьӡын, аарлаҳəа дысгəалашəоит. Араҟа усҟан имҩасуаз аибашьраҟны ишьапы ицəыӡит, аррамаҵзураҟны жəашықəса инарзынаԥшуа дыҟан, Ҳəатышь Озҳан ҳəа дыҟан, сабдуи иареи аҭырқəа иҳəааҟны арра еицырхыргеит", - ҳəа азгəеиҭеит Орҳан Хəырхəмал.

Орҳан Хәырхәмал

Зыӡбахə сымоу Орҳан Хəырхəмал Ҭырқəтəыла аԥсуаа реизараҿы раԥхьаӡа акəны дызбеит шықəсқəак раԥхьа. Иахьа уажəраанӡа исхамшҭуа сгəалашəараҿы иаанхеит иара иқəгылара, иҟаиҵаз ажəахə. Аԥсышəала ицəажəашьҭыбжь ансаҳа, акыр иааџьасшьеит, убриаҟара ицқьан ииҳəоз аԥсшəа, убриаҟара иҵаулан ихшыҩҵак, еиҳаракгьы ахҵəара иақəшəаз ҳауаажəлар ирхыргаз агəаҟрақəеи ахеиқəырхареи ракəын изызкыз.

"Ҳаиҳабацəа рыла Аԥсны иадҳəалоу аҭоурых маҷны иаҳдыруеит, дара уамак иагьалацəажəомызт уи аӡбахə, аиашазы. Сара изласаҳахьоу ала, сабду иашьеиҳаб Ҭырқəтəылантəи Аԥсныҟа дхынҳəит, ара даанымгылаӡеит. Аԥсны саннеи, даара сашьҭалеит еилыскаарц сабшьҭра аӡбахə, аха аҵыхəтəанӡа инагӡаны иаҳзышьақəмыргылеит. Аԥсны иҟаз сабду иашьцəа Ҳасани Шəлимани рыхьӡын, ус сабду иҳəалон", - иҳəеит Орҳан Хəырхəмал ҳаиҿцəажəараҟны.

Аҭоурых иаҵаҵəаху иаартым амаӡақəа аамҭақəа иԥхьаркуеит. Аха, издыруада, мышкызны аиаша ахы цəырнагар? Жəларык рхьаа, жəларык рлахьынҵа ус баша ашьҭамҭа арӡрым, агəыӷреи аԥсҭазаареи ирхылҿиаауа ахҭысқəа рацəахап, иацтəи амш уаҵəтəи аԥеиԥш аҽаԥнашьып.

"Сабду жəшықəса шысхыҵуаз иԥсҭазаара далҵит. Ихаҿсахьа уажəы схахьы ианаазго, исгəалашəоит шаҟа хəыцрала иҭəыз иблақəа, усҟан урҭқəа еилсырго сыҟамызт. "Аамҭак шԥаҟамлари, Аԥсадгьыл ахь ҳхынҳəыртə еиԥш", - ҳəа лассы-лассы иҳəалон сабду, уи бзианы игəныскылеит. Агəыӷра шрымаз иԥсгəышьеит ҳабдуцəа. Сан Габлиаԥҳан, Аиҭан лыхьӡын, уи лан Џьударԥҳан (Кəарцхьиа), саб иан Бганԥҳан, Наадида лыхьӡын. Сандуцəа, сабдуцəа сырхаануп, Аԥсны ахьӡ рҳəон аҟароуп, иацəшəозар акəхарын алацəажəара, уи аҩыза аҭагылазаашьа иҭагылан, ргəы былгəышьон", - дҳацəажəон Орҳан Хəырхəмал.

Орҳан Хəырхəмал иабду ԥшьҩык ахшара иман, урҭ ирхылҵыз иахьа Ҭырқəтəыла инхо Хəырхəмалаа маҷҩым, рабиԥара аизҳазыӷьара амҩа иануп. Аԥснытəи рашьцəеи дареи еимадоуп, еиҭанеиааиуеит.

"Аԥсуа леишəа, аԥсуа чеиџьыка уахьыҟазаалак уеиқəнархоит. Ҳара ҳабдуцəа рхеиқəырхаразы Ҭырқəтəыла ақыҭақəа рышҟа ицаны, аԥсабара аиаҵəара ахьыҟаз, Аԥсны аҭыԥқəа иреиԥшыз аҟны анхара иалагеит, абнара ахьыҟамыз, аҵлақəа ахьыҟамыз анхара рҭахымхаӡеит. Аекономика, акультура аганахьала хəарҭара алаӡамызт, аха ахыхьчаразы ибзиан. Ҳабызшəа ҳҵо ҳалагеит ҳандуцəа, ҳабдуцəа рҟынтə, ирҿаҳҵааз ҳқьабзқəа ҳхамшҭӡеит. Анаҩс, ашықəсқəа акры анҵы, ақалақьқəа рахь ҳалбаауа ҳалагеит, аҿаргьы аҵарахьы рхы кыдырҵеит", - иҳəеит Орҳан Хəырхəмал.

Заԥсуара згəыҵаҳəҳəа зыблаҷыц еиԥш иахӡыӡаауа атəымдгьыл аҿы иныҟəызго ҳџьынџьуа акыр ирхьаауп Аԥсны иахьаҟəыҭхоу, иаԥсыуаны Анцəа иахьишаз еигəырӷьоит, аха рыԥсадгьыл аҟны инхартə еиԥш аҭагылазаашьа ахьрымам ихьааргоит, ирҭахуп аҿар рыҩныҟаҵəҟьа Аԥсныҟа амҩа ылырхырц. Реиҳабацəа акыр аџьабаа баны атəымџьара анхара рылшазар, аԥсуа Аԥсны гəыблыла дшаднакыло агəра ргоит.

"Аԥсуараҿы аԥхьа игылоуп аԥхашьара, аламыс умазароуп. Аиҳаби аиҵби реизыҟазаашьа хазуп, аиҳаби аиҵби еидтəаланы еицəажəаӡом. Аха, аҭагылазаашьа зеиԥшроу азгəаҭаны, аиҳаби аиҵби еидтəаланы реицəажəара алыршатəуп. Аиҳабы иажəа аиҵбы изы ихшыҩрҵагазароуп. Аԥсуаа еснагь аиҳабацəа бзиақəа ҳамоуп, урҭ роуп иахьа ҳҿахəы ҳҳəартə ҳҟазҵазгьы. Аԥхашьара ахьаҭаху иӷəӷəаны иукызароуп, ҳҿар еиҵаҳааӡароуп, абааԥсы. Аамҭа ԥхьаҟа ицоит, адунеи даҽа блак ахалеит, уи ҳарҭгьы ҳхы ақəҳаршəароуп", - игəҭахəыцрақəа ҳацеиҩишон Орҳан Хəырхəмал.

Орҳан Хəырхəмал акыр дрызгəыдууп изызҳауа аҿар, хымԥада иҭахуп рыԥсадгьыл ахь игоу амҩа ианыларц, игəы иалоуп урҭ рыбжьара ахатəы бызшəа аԥсыҽхара иахьаҿу. Амилаҭ милаҭк аҳасабала еиқəзырхо абызшəа ауп, убри аҟынтə ари ахырхарҭала имҩаԥгатəу аусқəа акыр ирацəоуп, наҟ-ааҟгьы ҳнапқəа еиԥаҳшьроуп, ҳахшыҩқəа еилаҳҵароуп.

Орҳан Хəырхəмал иԥа Уур атуризм аганахьала иреиҳау аҵараиурҭа далгахьеит, иара убри ахырхарҭала Сҭампыл ақалақь аҿы аус иуеит. Орҳан Хəырхəмал аполитика аганахьала акыршықəса Сақариа ақалақь аҿы аус иуит, ҳџьынџьуаҩ Ҭырқəтəылатəи Аҳəынҭқарра Апарламент адепутат Енгин Ҭаскəач-иԥа (Папба) апартиаҿы ивагылаз иоуп.

Аԥсны Аџьынџьтəылатə еибашьра аԥхьа Орҳан Хəырхəмал Аԥсныҟа даахьан, Ҭырқəтəылантəи Аԥсныҟа иааз ҳџьынџьуаа еидызкылоз акəашаҩцəа рансамбль дацын, уиижьҭеи шамахамзар есышықəса иԥсадгьыл даҭаауеит, аимадара рыбжьоуп иашьцəеи иареи.

Орҳан Хәырхәмал Аԥсны дааны даныҟаз

"Аԥсны саннеи, Хəырхəмалааи сареи ҳаибабеит, ачара сзыруит. Ахра Хəырхəмал иԥшəмаԥҳəыси иареи Ҭырқəтəыла мызкы исысасын, сашьцəа рхарҭа сыдуп, ҳгəы еизыбылуеит. Даара игəхьаазгоит Аԥсны, снеирц сҭахуп, Анцəа иҳəар, лассы ҳаибабап", - иҳəеит Орҳан Хəырхəмал, ицəажəара хыркəшауа.

Орҳани сареи уажəтəи ҳаицəажəара шьақəгылан аҭелтə еимадарала. Хымԥада, ирацəоуп ҳазлацəажəаша, ҳаззааҭгылаша ахҭысқəа, маҷк иадамхаргьы ҳџьынџьуаа ргəеисыбжьы шəара шəҟынӡа анагара ҳҽазаҳшəоит. Орҳан Хəырхəмал ажəа сиҭеит лабҿаба ҳаибабар, еиҭеиҳəаша ажəабжьқəа шимоу, акыр иаԥсоу ҳаԥхьаҩцəа, урҭ зегьы шəара шəҟынӡагьы инаҳгоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

322

Ахсалԥҳа Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны ишьҭоу рыкрыфаразы: излаҳалшо ала ак рыгҳажьуам

6
(ирҿыцуп 12:58 20.09.2020)
Аацытәи афельдшертә пункт амедиаҳәшьа Марина Ахсалԥҳа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭалҳәеит Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны ишьҭоу COVID-19 змоу ачымазцәа рыкрыфара шеиҿкаау атәы.

 

Ахсалԥҳа Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны ишьҭоу рыкрыфаразы: излаҳалшо ала ак рыгҳажьуам

"Ақыҭақәа рҟны аус зуа амедиаҳәшьцәа шәҳацхраа излашәылшо ала анырҳәа, ҳаизеит. Сара ахроникатә бронхит зласымоу ала, аинфекциатә ҟәшахьы сзымцаӡеит, аха ахәыҟаҵараҟны ацхыраара аҭахын азы, иҳалшо ала иҟаҵаны ачымазцәа рхәы ҳҭиуеит. Амедиаҳәшьцәа ааиуеит ирзызго. Ахәы зегьы ирзеиԥшны иузыҟаҵаӡом, ашьақар чымазара змоу рзы хазы афатә ҟаҵатәуп, ацклаԥшра аҭахуп. Ашьыжь еиуеиԥшым ақашьқәа ҟаҳҵоит, уи мацара раҳҭаӡом, ахаақәа, ргәы иаҭаху ачаи, акаҳуа, излаҳалшо ала ак рыгҳажьуам", - лҳәеит Ахсалԥҳа.

 

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

6

Аналитикеи акритикеи рыҟамзаара аибарҽхәара анарҿио

36
(ирҿыцуп 11:37 20.09.2020)
Аԥсуа театртә, алитературатә, амузыкатә аналитикеи акритикеи рҭагылазаашьа азы лгәаанагара лҳәоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Асовет аамҭа амалырқәа амазаргьы, зегь акоуп абырҵкал икылнахуаз рацәан ацензура бааԥсы шуԥылозгьы. Иаҳҳәап, атеатр аҿы аспектакль ахәаԥшыҩцәа рахь ицәырыргаанӡа, акультура аминистрра ахаҭарнакцәеи, атеатр асахьаркыратә еилазаареи, аинтеллигенциеи адгаланы, имҩаԥыргон ахәаԥшра. Иҟан Аԥсны анҭынҵынтәи атеатрҭҵааҩцәа ааԥхьара анроуазгьы. Наҟынтәи иаауаз апрофессионалцәа иаахтны ргәаанагара рҳәон, аҭыԥантәиқәагьы аспектакль иагыз-иабзаз ҳәаны, ма аус адуларахьы ирышьҭуан, мамзаргьы ахәаԥшцәа дырбаразы амҩа арҭон.

Иахьа аспектакль ахаҭа аҭыҵра акыр агзаргьы, заа иӡырыргоит, заа ахәшьара арҭоит знапы иҵыҵуа. Алитература амҩақәҵараҿгьы иҟан амҩақәа, иҭыҵуан акритикатә статиақәа знылоз аизга "Ажәеи аамҭеи", иара убас, ажурнал "Алашараҿы" ицәырҵуан еиуеиԥшым иҵарыз ақәгыларақәа. Амузыка аганахьгьы ашәақәа рҭыҵра ахә зшьоз амузыкантцәа ыҟан.

Хымԥада, аҟазацәа рахьтә аӡәы еиҳа илшарақәа ҭбаан, даҽаӡәы дхьысҳазар ауан, аха, зегь акоуп, хылаԥшрак аман. Иахьеиԥш инеиужьны аибарҽхәареи ахырҽхәареи ыҟамызт сҳәар сылшоит урҭ аамҭақәа ирхааныз лаҳасаб ала.

Иаҳбозеи иахьа? Аспектакль ықәзыргыло ихаҭа ирҽхәо асоциалтә ҳақәа рҿы даацәырҵуеит, ашәҟәы зызҭыжьыз аӡыргара мҩаԥигоит, уаҟа ихырку ажәақәа рҳәар рылшоит абжьааԥны ианимаҳауа дҵәылызхуа.

Араӡара даара имариам усхеит ҳазҭагылоу аамҭазы. Аԥҳа иҟалҵо ан илырҽхәоит, нас ауацәеи аҭынхацәеи аҷаққәа (алаикқәа) аақәдыргылоит, убри аан ахҳәаа даҽа хырхарҭак аҭан изҩызгьы ижәлоит уи иазку арҽхәаҩцәа. Акыр иџьбараз акритик Владимир Аҵнариа истатиақәа руак аҿы иҩхьан "ҳара ҳаиуареи ҳҭынхареи шыҟоу ала, акритика уамак анарха амам" ҳәа. Аҵарауаҩ Владимир Агрба иакәзар, ирониатә ҟазшьала ихы дахлафаауа иҳәахьан "акритика шамуаз анызба, арҽхәарахьы сиасит" ҳәа.

Шәара шәазхәыц, арҭ ахыбаҩқәа акритика аԥеиԥш шамамыз рҳәозҭгьы, азҵаара заҟа ихьанҭахаз? Апоет Таиф Аџьба дышхәыдамызгьы, "Пушкин ишьҭахь ажәеинраала аҩра цәгьоуп" иҳәон, аклассик иҩаӡара аҽахьыгӡара шыуадаҩыз еилкааны. Пушкин анаҳҳәа, хыԥхьаӡарала аурыс гени ишәҟәқәа раҵкыс ҭзыжьхьоугьы ануԥыло ыҟоуп ҳара ҳҿы, ахыԥхьаӡара мацара иаанаго ыҟазар. Ҳазҭагылоу аамаҭазы "споет бзиоуп" зҳәаз дпоетхоит, "срежиссиор дууп" зҳәаз дрежиссиоруп, скомпозиторуп зҳәазгьы ус.

Абри аамҭазы, аҟазараҵәҟьа злоу ашәшьыра ианыҵахогьы ҟалоит, избанзар дара рхы ирзаҭәашьом ахӡыргара. Аколонкақәа равтор лаҳасабала, исгәаԥхо аспектакль иагу иабзоу атәы мацара сыҩуа салагеит, иара убас, даара дҟазоуп ҳәа ззысыԥхьаӡо изкны ажәа сҳәоит. Даараӡа исҭахын зны, арежиссиор Мадина Аргәынԥҳа лықәыргыламҭа Г. Лорка ипиеса "Бернарда Альба лыҩны" иазкны сгәаанагара сҩырц. Аспектакль цәгьа исгәаԥхеит, ҳаԥсҭазаара иашьашәалоуп. Иҟан иара убас сгәы еихьызшьуазгьы, уигьы сҳәарын, аха уаҟа ароль хадақәа руак саҳәшьа иналыгӡон азы, исыҩуа ԥсыуаҵас ииашахом сҳәан, савсит.

Акырынтә исҳәахьеит, хаҭала атеатрқәа русуразы Аԥсны анҭыҵынтәи атеатрҭҵааҩцәа ааганы, ҳтеатрқәа зегьы ррепертуар иахәарԥшны, "аҩеи-аӡеи" еилырхыр бзиан ҳәа.

Аибарҽхәареи ахырҽхәареи акультура абзиахь икылнагом, аԥхьаҩи, ахәаԥшҩи ироуроуп алшара, раҵкыс здыруа ианализ аԥхьара, азыӡырҩра, уи акыр иацхраауан агьама бзиа ашьҭкаара. Иахьа асоциалтә ҳақәа рҿы иубоит аԥсуаа иҳацәтәымыз ацәырҵрақәа, урҭ ирылыскаауеит ауацәеи аҭынхацәеи еицлабны рҭахцәа ахьдырҽхәо. Зҭынха дминистрхаз Facebook адаҟьаҿы адныҳәалара ҟалҵар лылшоит, аҩны днеины ималырҽхәар амуашәа. Абас, асоциалтә ҳақәа рцәырҵра ҳабҩарақәа цәырнаго иалагеит, аха, зегь реиҳа ихьаагатәу, аҟазараҿы аибарҽхәара аҳра ауа иахьалагаз ауп.

Аҵарауаҩ Валери Бигәаа абри азҵаатәы хьааганы, мышқәак раԥхьа абас ахҳәаа ҟаиҵон Facebook аҿы: "Еибарҽхәарыла ҳдоуҳатә культура инхаз ахәыҷгьы ҳалгоит. Аԥсышәала иҭыҵуа - газеҭума, журналума, шамахамзар аинтеллекттә зыҟаҵара рныԥшӡом. Ҩышьа ззымдыруа авторцәа, аҩымҭа еихҳәеиҵҳәа иананырҵо рацәоуп. Ак сҳәоит ҳәа уаналага, уԥсыр уҵәыуара иааӡом. Ас ҳаналага, ҳсахьаркыратә литературагьы ҟалом, ҳмилаҭтә журналистикагьы".

Ари зыҩуа аҵарауаҩ Бигәаа ихы дацәшәаны акәым, иаргьы ибарҭоуп ҳазну амҩа азоуп дызгәамҵуа. Аҵарауаҩ абри азҵаатәы азы аилацәажәара аҭахуп ҳәа агәаанагра имоуп. Зегьы иреиӷьуп, иҟоу аҟазара ахырхарҭақәа, алитературагьы уахь иналаҵаны, атәы здыруа ахҳәаа арҭалар, апрофессионал иажәа акраҵанакуеит, ҳазҭагылоу ирҩашьагоу аамҭазы.

Ус сҳәаргьы, иахьа атеатртә, алитературатә, амузыкатә аналитика хықәкыла иаҿу дарбану? Ари аганахь аҵара змоугьы рацәаҩым, ари амҩа хра шалам баны уи занааҭс ишьҭызхуагьы маҷҩуп. Абас ҳашцо ҳанца, зынӡа ҳҩашьоит, аграфоман ҳаԥхашьаны апремиа иаҳҭар ҟалоит, аҵарадыррахь ус змам имҩа ааҳартыр ауеит.

Избан изалымшои? Ԥынгыла дук ыҟоума? Ацензура бааԥс акәымкәа, хра злоу аналитика ир, иԥсыҽу аган иаванархар ҟалоит, аха уи иаҭахуп агәаӷьра ду атәы здыруа рганахьала.

Аԥсуа драматә театр асценаҿы. Архивтә фото
© Sputnik / Томас Тхайцук Рада Ажиба

Шәазхәыц, иаҳҳәап аҳәынҭқарра ахарџь ала ҵакы змам ашәҟәы аҭыжьра ахарџь баша аӡы ишҭаԥсо... Шәазхәыц, ҳара, зекономика хьысҳау ҳзыҳәан, уи заҟа иаахоу. Аамҭа цар, зегь акоуп ихьысҳау канаԥсоит, ахҷаҭқәа роуп иаанхо.

Аԥхын ақыҭаҿы аԥсшьара азы санцо, есышықәса иаасыртуеит Алықьса Гогәуа иҩымҭақәа реизга. Ҿыц избазшәа сеиҭарыԥхьоит иҩымҭақәа. Саԥхьацыԥхьаӡа исныруеит, урҭ рхыԥша заҟа иҵаулоу. Аԥсшәа ахаҭа мыӡыр, Гогәуа иҩымҭақәа наунагӡоуп, егьырҭ аклассикцәа Баграт Шьынқәба, Иуа Коӷониа, Миха Лакрба уҳәа аамҭа иԥнашәахьоу арҿиаҩцәагьы рырҿиамтақәа налаҵаны. Аамҭа ахаҭа зеиӷьыҟам бырҵкалуп, аха усгьы, аибарҽхәареи ахырҽхәареи ҳазмырҿио ҟазшьа бааԥсуп…

Автори аредакциеи ргәаанагара еиқәымшәозар ҟалоит.

36