Радион Аиба дызхыз аҩны

"Ҳаҳ ҳәа иарҳәон" иқьаԥҭахаз ажәытәтәи ҩныргыларак аҭоурых

113
(ирҿыцуп 14:14 29.08.2020)
Уаҭҳара ақыҭан игылоу, Радион Аиба дызхыз ажәытә ҩны аҭоурых ҳзеиҭалҳәоит афольклорист Есма Ҭодуа.

Аԥсуа қыҭақәа рҟны иахьа иуԥылоит имаҷымкәа уажәшьҭа иҭоурыххахьоу ажәытәтәи аҩныргыларақәа. Урҭ аҩнқәа зегьы ҭоурыхк-ҭоурыхк аадырԥшуеит, уи аԥшәмацәа рыԥсҭазааратә нысымҩа. Убас иҟоу иқьаԥҭахаз ажәытә аԥсуа ҩнык гылоуп Уаҭҳара ақыҭан.

1972 шықәсазы ари аҩнаҭа ҭацас инанагаз Таиса Ласариа акыр шықәса раахыс зышә аалмыртыцыз аԥацха лыбжьы мыргаӡо ашәхымс днылагылеит. Алыкә данааха аӷәтәы ҩны хәыҷы ашә "ҷыжь" ааргеит. Азныказы сыла иабаз саршанхеит, уажәгьы аԥшәма ари аҩн хәыҷы дахызшәа акәын акгьы иакьымсыкәа, зегьы рҭыԥаҿы ишыҟаз. Ашә уныҩналаанӡа абарҵаҿы анапыӡәӡәарҭа ҭыԥ ыҟоуп, аган аҿы узныԥшыло асаркьагьы хшьуп. Сахьылыҩнашылаз, аҩныргәаҿы ахәышҭаара амҿыцыблаахқәа ҽҳәан, ахаҿы чуанк кнаҳан, абыржәы-абыржәы амца аҿҿаҳәа инеиқәыланы, аԥшәмаԥҳәысгьы дныҩнагьежьааны абысҭа лурашәа. Ашьҭахьтәи аҭӡамцаҿы архнышьна хшьуп, наҟ-ааҟ егьырҭ еиуеиԥшым анхамҩатә маҭәахәақәа авакнаҳауп.

Радион Аиба иҩнаҿы зегь шыҟаз еиқәырхоуп
© Foto / Эсма Тодуа
Радион Аиба иҩнаҿы зегь шыҟаз еиқәырхоуп

"Хҩык аишьцәа ыҟан: Радион зегьы дреиҳабын, нас Тушьа, аиҵбы – Алексеи. Сара санаанагаз уи дҭаацәарахахьан, акыршықәсагь ҵуан еимеижьҭеи, аха хшаа дрымаӡамызт. Сара сыԥшәма аишьцәа реиҵыб иакәын, аха арра далганы данаа, хазы анхара далагеит. Ари аҩнаҿы аиҳабы даанхеит. Ус иара иҭаххеит. Ари аҩны шәкы, ҩышә шықәсагьы ахыҵуазар ҟалап. Сабхәа иашьеи иареи уброуп иахьыҩныҵыз. Иашьа аибашьра дҭахеит, дахьцаз дыхнымҳәӡеит, 1941-1945 шықәсқәа рзы, Ҭунҭи. Санхәа иахьылааӡаз убри аҩнаҿоуп. Са схаан исымбаӡеит, аха абри аҩны дыргылаанӡа даҽа ҩныкгьы ыҟан, иҩаскьаганы. Абри ҳаҩны ахьгылоу уаанӡа қәацәк гылан, ишышны абас, абри аԥацха шыҟарҵо еиԥш", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Таиса Ласариа.

Радион Аиба дызхыз аҩны
© Foto / Эсма Тодуа
Радион Аиба дызхыз аҩны

Аԥшьыркца ӷәыла иҟаҵоу ари аҩны хәыҷы, усҟан ԥацхаҵас ирымаз акәын лҳәоит ҳзыҿцәажәо. Аракәын иара аԥшәма тәарҭас-гыларҭас иахьимаз, аишәа асқам еиҵыхгьы араҟа игылан, аӡә дааиргьы уаҟа дидикылон. Аганаҿы ҩ-еихагылак змоу акәасқьа гылоуп. Уи ааҩс, арымарахьала игылоуп аџьықәреи зҭарыԥсоз ацагьы. Аԥшәма Аиба Радион Кадыр-иԥа злеишәа џьбараз аӡә иакәын ҳәа ақыҭауаа иӡбахә рҳәоит, иҳәатәы уаҩ дахыԥомызт, "ҳаҳ" ҳәа иарҳәон, агәарабжьара даныбжьысуаз ишьхәа абжьы рганы акәын дшиасуаз рҳәоит.

© Foto / Эсма Тодуа
Радион Аиба

"Ԥсыуа маҭәамзар акы ишәиҵомызт, иара ус быбыцк икьысыр ҟаломызт, дпашәкакараӡа, ишьаҵа инаркны зегь цырцыруа, џьара данынҭыҵуаз, абри имахәҿа абжаранӡа, абжаранӡаҵәҟьагьы акәым, аха нас маҷк иааушәа иҟаз анапҭарԥа шкәакәақәа имӷаиҵон. Имагәшьхәа ашьҭыбжь уаҳауа дныҟәон. Ишьхәа бжьы мыргаӡакәаны агәарабжьара дыбжьысӡомызт. Изиацкқәа ишьаиҵоз ашьхәеи аԥынҵеи рҟны аихатәы ҿаршәқәа аман: ҷрыгә-ҷрыгә-ҷрыгә ҳәа амҩа данысны дцон, абжьы гаратәы. Убас дыҟан. Даарбеит, рызегь иҵәарыхәӡа иҩагылон, пату иқәырҵон", – ҳәа еиҭалҳәоит забхәында иҿаԥхьа иԥсы ҭанаҵы имцәажәоз Таиса Ласариа.

  • Радион Аиба аус злаиуаз имыругақәа
    Радион Аиба аус злаиуаз имыругақәа
    © Foto / Эсма Тодуа
  • Радион Аиба иҟазарҭа иҿоу ашә
    Радион Аиба иҟазарҭа иҿоу ашә
    © Foto / Эсма Тодуа
  • Радион Аиба имыругақәа
    Радион Аиба имыругақәа
    © Foto / Эсма Тодуа
1 / 3
© Foto / Эсма Тодуа
Радион Аиба аус злаиуаз имыругақәа

Изларҳәо ала, Радион Аиба абџьармаҭәа аус адиулон, инапала еиуеиԥшым абџьарқәа ҟаиҵон. Иара иҩнаҿы имаҷымкәа инапала иҟаиҵахьаз ашәақьқәеи уи иҭарҵоз ахқәеи ыҟан, аха иара иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь урҭ акгьы аанымхеит, иршеит. Аус злаиуаз аихатәы мыругақәак уажәыгьы уи дахьтәалоз аҩн хәыҷы иҩноуп.

© Foto / Эсма Тодуа
Радион Аиба
113

Аналитикеи акритикеи рыҟамзаара аибарҽхәара анарҿио

29
(ирҿыцуп 11:37 20.09.2020)
Аԥсуа театртә, алитературатә, амузыкатә аналитикеи акритикеи рҭагылазаашьа азы лгәаанагара лҳәоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Асовет аамҭа амалырқәа амазаргьы, зегь акоуп абырҵкал икылнахуаз рацәан ацензура бааԥсы шуԥылозгьы. Иаҳҳәап, атеатр аҿы аспектакль ахәаԥшыҩцәа рахь ицәырыргаанӡа, акультура аминистрра ахаҭарнакцәеи, атеатр асахьаркыратә еилазаареи, аинтеллигенциеи адгаланы, имҩаԥыргон ахәаԥшра. Иҟан Аԥсны анҭынҵынтәи атеатрҭҵааҩцәа ааԥхьара анроуазгьы. Наҟынтәи иаауаз апрофессионалцәа иаахтны ргәаанагара рҳәон, аҭыԥантәиқәагьы аспектакль иагыз-иабзаз ҳәаны, ма аус адуларахьы ирышьҭуан, мамзаргьы ахәаԥшцәа дырбаразы амҩа арҭон.

Иахьа аспектакль ахаҭа аҭыҵра акыр агзаргьы, заа иӡырыргоит, заа ахәшьара арҭоит знапы иҵыҵуа. Алитература амҩақәҵараҿгьы иҟан амҩақәа, иҭыҵуан акритикатә статиақәа знылоз аизга "Ажәеи аамҭеи", иара убас, ажурнал "Алашараҿы" ицәырҵуан еиуеиԥшым иҵарыз ақәгыларақәа. Амузыка аганахьгьы ашәақәа рҭыҵра ахә зшьоз амузыкантцәа ыҟан.

Хымԥада, аҟазацәа рахьтә аӡәы еиҳа илшарақәа ҭбаан, даҽаӡәы дхьысҳазар ауан, аха, зегь акоуп, хылаԥшрак аман. Иахьеиԥш инеиужьны аибарҽхәареи ахырҽхәареи ыҟамызт сҳәар сылшоит урҭ аамҭақәа ирхааныз лаҳасаб ала.

Иаҳбозеи иахьа? Аспектакль ықәзыргыло ихаҭа ирҽхәо асоциалтә ҳақәа рҿы даацәырҵуеит, ашәҟәы зызҭыжьыз аӡыргара мҩаԥигоит, уаҟа ихырку ажәақәа рҳәар рылшоит абжьааԥны ианимаҳауа дҵәылызхуа.

Араӡара даара имариам усхеит ҳазҭагылоу аамҭазы. Аԥҳа иҟалҵо ан илырҽхәоит, нас ауацәеи аҭынхацәеи аҷаққәа (алаикқәа) аақәдыргылоит, убри аан ахҳәаа даҽа хырхарҭак аҭан изҩызгьы ижәлоит уи иазку арҽхәаҩцәа. Акыр иџьбараз акритик Владимир Аҵнариа истатиақәа руак аҿы иҩхьан "ҳара ҳаиуареи ҳҭынхареи шыҟоу ала, акритика уамак анарха амам" ҳәа. Аҵарауаҩ Владимир Агрба иакәзар, ирониатә ҟазшьала ихы дахлафаауа иҳәахьан "акритика шамуаз анызба, арҽхәарахьы сиасит" ҳәа.

Шәара шәазхәыц, арҭ ахыбаҩқәа акритика аԥеиԥш шамамыз рҳәозҭгьы, азҵаара заҟа ихьанҭахаз? Апоет Таиф Аџьба дышхәыдамызгьы, "Пушкин ишьҭахь ажәеинраала аҩра цәгьоуп" иҳәон, аклассик иҩаӡара аҽахьыгӡара шыуадаҩыз еилкааны. Пушкин анаҳҳәа, хыԥхьаӡарала аурыс гени ишәҟәқәа раҵкыс ҭзыжьхьоугьы ануԥыло ыҟоуп ҳара ҳҿы, ахыԥхьаӡара мацара иаанаго ыҟазар. Ҳазҭагылоу аамаҭазы "споет бзиоуп" зҳәаз дпоетхоит, "срежиссиор дууп" зҳәаз дрежиссиоруп, скомпозиторуп зҳәазгьы ус.

Абри аамҭазы, аҟазараҵәҟьа злоу ашәшьыра ианыҵахогьы ҟалоит, избанзар дара рхы ирзаҭәашьом ахӡыргара. Аколонкақәа равтор лаҳасабала, исгәаԥхо аспектакль иагу иабзоу атәы мацара сыҩуа салагеит, иара убас, даара дҟазоуп ҳәа ззысыԥхьаӡо изкны ажәа сҳәоит. Даараӡа исҭахын зны, арежиссиор Мадина Аргәынԥҳа лықәыргыламҭа Г. Лорка ипиеса "Бернарда Альба лыҩны" иазкны сгәаанагара сҩырц. Аспектакль цәгьа исгәаԥхеит, ҳаԥсҭазаара иашьашәалоуп. Иҟан иара убас сгәы еихьызшьуазгьы, уигьы сҳәарын, аха уаҟа ароль хадақәа руак саҳәшьа иналыгӡон азы, исыҩуа ԥсыуаҵас ииашахом сҳәан, савсит.

Акырынтә исҳәахьеит, хаҭала атеатрқәа русуразы Аԥсны анҭыҵынтәи атеатрҭҵааҩцәа ааганы, ҳтеатрқәа зегьы ррепертуар иахәарԥшны, "аҩеи-аӡеи" еилырхыр бзиан ҳәа.

Аибарҽхәареи ахырҽхәареи акультура абзиахь икылнагом, аԥхьаҩи, ахәаԥшҩи ироуроуп алшара, раҵкыс здыруа ианализ аԥхьара, азыӡырҩра, уи акыр иацхраауан агьама бзиа ашьҭкаара. Иахьа асоциалтә ҳақәа рҿы иубоит аԥсуаа иҳацәтәымыз ацәырҵрақәа, урҭ ирылыскаауеит ауацәеи аҭынхацәеи еицлабны рҭахцәа ахьдырҽхәо. Зҭынха дминистрхаз Facebook адаҟьаҿы адныҳәалара ҟалҵар лылшоит, аҩны днеины ималырҽхәар амуашәа. Абас, асоциалтә ҳақәа рцәырҵра ҳабҩарақәа цәырнаго иалагеит, аха, зегь реиҳа ихьаагатәу, аҟазараҿы аибарҽхәара аҳра ауа иахьалагаз ауп.

Аҵарауаҩ Валери Бигәаа абри азҵаатәы хьааганы, мышқәак раԥхьа абас ахҳәаа ҟаиҵон Facebook аҿы: "Еибарҽхәарыла ҳдоуҳатә культура инхаз ахәыҷгьы ҳалгоит. Аԥсышәала иҭыҵуа - газеҭума, журналума, шамахамзар аинтеллекттә зыҟаҵара рныԥшӡом. Ҩышьа ззымдыруа авторцәа, аҩымҭа еихҳәеиҵҳәа иананырҵо рацәоуп. Ак сҳәоит ҳәа уаналага, уԥсыр уҵәыуара иааӡом. Ас ҳаналага, ҳсахьаркыратә литературагьы ҟалом, ҳмилаҭтә журналистикагьы".

Ари зыҩуа аҵарауаҩ Бигәаа ихы дацәшәаны акәым, иаргьы ибарҭоуп ҳазну амҩа азоуп дызгәамҵуа. Аҵарауаҩ абри азҵаатәы азы аилацәажәара аҭахуп ҳәа агәаанагра имоуп. Зегьы иреиӷьуп, иҟоу аҟазара ахырхарҭақәа, алитературагьы уахь иналаҵаны, атәы здыруа ахҳәаа арҭалар, апрофессионал иажәа акраҵанакуеит, ҳазҭагылоу ирҩашьагоу аамҭазы.

Ус сҳәаргьы, иахьа атеатртә, алитературатә, амузыкатә аналитика хықәкыла иаҿу дарбану? Ари аганахь аҵара змоугьы рацәаҩым, ари амҩа хра шалам баны уи занааҭс ишьҭызхуагьы маҷҩуп. Абас ҳашцо ҳанца, зынӡа ҳҩашьоит, аграфоман ҳаԥхашьаны апремиа иаҳҭар ҟалоит, аҵарадыррахь ус змам имҩа ааҳартыр ауеит.

Избан изалымшои? Ԥынгыла дук ыҟоума? Ацензура бааԥс акәымкәа, хра злоу аналитика ир, иԥсыҽу аган иаванархар ҟалоит, аха уи иаҭахуп агәаӷьра ду атәы здыруа рганахьала.

Аԥсуа драматә театр асценаҿы. Архивтә фото
© Sputnik / Томас Тхайцук Рада Ажиба

Шәазхәыц, иаҳҳәап аҳәынҭқарра ахарџь ала ҵакы змам ашәҟәы аҭыжьра ахарџь баша аӡы ишҭаԥсо... Шәазхәыц, ҳара, зекономика хьысҳау ҳзыҳәан, уи заҟа иаахоу. Аамҭа цар, зегь акоуп ихьысҳау канаԥсоит, ахҷаҭқәа роуп иаанхо.

Аԥхын ақыҭаҿы аԥсшьара азы санцо, есышықәса иаасыртуеит Алықьса Гогәуа иҩымҭақәа реизга. Ҿыц избазшәа сеиҭарыԥхьоит иҩымҭақәа. Саԥхьацыԥхьаӡа исныруеит, урҭ рхыԥша заҟа иҵаулоу. Аԥсшәа ахаҭа мыӡыр, Гогәуа иҩымҭақәа наунагӡоуп, егьырҭ аклассикцәа Баграт Шьынқәба, Иуа Коӷониа, Миха Лакрба уҳәа аамҭа иԥнашәахьоу арҿиаҩцәагьы рырҿиамтақәа налаҵаны. Аамҭа ахаҭа зеиӷьыҟам бырҵкалуп, аха усгьы, аибарҽхәареи ахырҽхәареи ҳазмырҿио ҟазшьа бааԥсуп…

Автори аредакциеи ргәаанагара еиқәымшәозар ҟалоит.

29

Аԥсны ахада Ихраҿа агаразы аҽырыҩра мҩаԥысит Бзыԥҭа

3
(ирҿыцуп 09:49 20.09.2020)
Атәыла ахада Ихраҿа ҳәа хьӡыс измоу аҽырыҩраҿы аҽыҩҷкәынцәа еиндаҭлон еиуеиԥшым адистанциақәа ззыԥҵәаз быжь-еиԥхныҩларак рҟны.

АҞӘА, цәыббра 20 – Sputnik. Аԥсны ахада Ихраҿа агаразы аҽырыҩра мҩаԥысит Бзыԥҭатәи аҽырҩырҭаҟны асабша, цәыббра 19 рзы ҳәа адырра ҟаиҵеит аҽырыҩра аӡбаҩ хада Џьарназ Бениа.

Аиааира згақәаз алыркаауан аиԥхныҩларақәа быжьба рҟны. 1941-1945 шықәсқәа рзтәи Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аҟны Аиааира иазкыз, 1200 метра инаӡоз адистанциаҿы еиԥхныҩлон ҩышықәса зхыҵуа, Аԥсны иааӡоу аҽқәа.

Абри адистанциаҿы актәи аҭыԥ игеит Дмитри Қардиа, иҽы "Мира Баи" – Нодар Ҵышәба итәуп, иара д-Оҭҳаратәуп. Аҩбатәи аҭыԥ ааникылеит Оскар Ҭраԥшь, уи дзықәтәаз аҽы "Абрагь Барс" иаԥшәымоу Тариел Саманџьиа Лыхнынтәуп. Ахԥатәи аҭыԥ ааникылеит Демур Чхебелиа аҽы "Ваимон Дели" дақәтәаны, ари аҽы ртәуп Мгәыӡырхәатәи аишьцәа Алиаси Дауҭи Жьиаа.

1400 метра инаӡоз адистанциаҟны аиааира згақәаз аҳамҭа ранаршьон Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраҿы иҭахаз афырхацәа ргәалашәара ахьӡала. Араҟа актәи аҭыԥ игеит ҳтәылаҿы еицырдыруа аҽыбӷаҟаза Анзор Саманџьиа, уи дзықәтәаз аҽы "Офицер Кинсон" ахьӡуп, Алхас Лакоба итәуп, иара д-Лыхнытәуп.

Аҩбатәи аҭыԥ ааникылеит Џьубеи Аҩӡба – Урыстәылатәи Афедерациа аҽыбӷаҟаза, Аԥсны зҽаԥсазтәыз аспорт азҟаза, дзықәтәаз аҽы "Наваро" Ӷәада анхаҩы Ешсоу Ашәба итәуп. Ахԥатәи аҭыԥ ааникылеит Адам Шегушев, Урыстәылатәи аҽыҩҷкәын, Нодар Ҵышәба иҽы "Аиааира" дақәтәаны.

1941-1945 шықәсқәа рзтәи Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аҿы иҭахаз ргәалашәаразы аиԥхныҩлара иалахәын Аԥснытәи аҽқәа мацара. Ари адистанциа 1600 метра инаӡон. Араҟа актәи аҭыԥ игеит Џьубеи Аҩӡба, уи дзықәтәаз аҽы "Аҳкәажә" Аацы анхаҩы Баграт Аҩӡба итәуп.

Аҩбатәи аҭыԥ агеит Пицунда инхо Беслан Барганџьиа иҽыҩ "Мира", аҽы дақәтәан аҽыҩҷкәын Саир Гәынба. Ахԥатәи аҭыԥ игеит Адам Шегушев, иара дзықәтәаз аҽы "Леди Босс" даԥшәымоуп Ҷлоу анхаҩы Руслан Логәуа.

1800 метра инаӡоз адистанциаҿы еиԥхныҩлон Аԥсны иҟоу Урыстәыла ацҳаражәҳәаҩ Алексеи Двинианин иҳамҭазы. Актәи аҭыԥ игеит Мурзабек Каппушев, Анри Лакәиа иҽы "Боджеро" дақәтәаны (Лыхны), аҩбатәи аҭыԥ ааникылеит Витали Агрба аҽы "Адель Фокс" дақәтәаны, аҽы аԥшәма Даур Сабуа Пицундатәуп. Ахԥатәи аҭыԥ ааникылеит Адам Шегушев, иара дзықәтәаз аҽы "Орхидеиа" зтәу Рашьыҭ Ҵнариа Кәтолтәуп.

Аԥсны Раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба игәалашәара иазкыз аиԥхныҩлара 2000 метра адистанциа азыԥҵәан. Араҟа аиааира игеит аҽыҩҷкәын Витали Агрба, аҽы "Саимон Шорец" дақәтәаны, аҽы аԥшәма  Милор Шәлымба Пицундатәуп, Аԥсны Аҽыбӷаҟазаратә федерациа деиҳабуп. Аҩбатәи аҭыԥ игеит Саир Гәынба аҽыҩ "Бекер" дақәтәаны – аҽы итәуп Пицунда анхаҩы Беслан Барганџьиа. Ахԥатәи аҭыԥ ааникылеит Дмитри Қардиа, аҽы "Макулени" дақәтәаны, уигьы Беслан Барганџьиа итәуп.

Аԥсны ахада Аслана Бжьаниа ихраҿа аиааиразы еиԥхныҩлон 2400 метра инаӡоз адистанциаҟны. Актәи аҭыԥ игеит Џьубеи Аҩӡба аҽыҩ "Фаст Киорл" дақәтәаны, аҽы даԥшәымоуп Ӷәада анхаҩы Ахра Ашәба. Аҽырыҩра аӡбаҩ хада Џьарназ Бениа ишиҳәаз ала, "Фаст Керл" уажәшьҭа ахынтә раан ахада ихраҿа иаиааиуеит – 2017, 2019, 2020 шықәсақәа рзы зегь раԥхьа иааит.

Аҩбатәи аҭыԥ игеит Камзат Улубаев – Кәтол инхо Беслан Аԥҳазоу иҽы "Мисти Дрим" дақәтәаны, ахԥатәи – Витали Агрба, аҽыҩ "Графит" дақәтәаны, уи зтәугьы Милор Шәлымба иоуп. 

Аԥсны аҩбатәи ахада Сергеи Багаԥшь игәалашәаразы аиԥхныҩлара мҩаԥысуан 3200 метра рҟны. Араҟагьы актәи аҭыԥ игеит Џьубеи Аҩӡба, уи дзықәтәаз аҽы "Нарҭ" Алмасхан Хышба итәуп, Пицундатәуп, аҩбатәи аҭыԥ ааникылеит Мурзабек Каппушев аҽы "Доцент" дақәтәаны, аҽы итәуп Беслан Гәынба. Ахԥатәи аҭыԥ игеит Дмитри Қардиа "Лемон Харт-Хром" ҳәа хьӡыс измоу Асҭамыр Сангәлиа иҽы дақәтәаны.

Скачки на кубок президента Абхазии
© Sputnik / Томас Тхайцук
Скачки на кубок президента Абхазии

Аԥсны ахада Ихраҿа агаразы аиԥхныҩлара иаиааиз 200 000 мааҭ иоуит, аҩбатәи аҭыԥ згаз –  100 000 мааҭ, ахԥатәи – 50 000 мааҭ. Егьырҭ аиԥхныҩларақәа рҟны актәи, аҩбатәи, ахԥатәи аҭыԥқәа рзы ирырҭон 50, 30, 20 нызқь мааҭ.

3