Маркәылатәи аԥшаахқәа: ажәытә аԥсуаа ахьынхоз аҭыԥ аҿы аҵарауаа ирԥыхьашәаз

19
(ирҿыцуп 13:00 29.08.2020)
Очамчыра араион Маркәыла ақыҭан 2014 шықәса раахыс археологиатә жрақәа мҩаԥысуеит ҳера ҟалаанӡа IV-тәи ашәышықәса инаркны ҳера иатәу XV-тәи ашәышықәсанӡа аԥсуа хылҵшьҭрақәа ахьынхоз аҭыԥ аҭҵааразы.

АҞӘА, нанҳәа 29 – Sputnik. Маркәыла иҟоу ажәытәӡатәи аԥсуаа реиланхарҭаҿы ажрақәа раан аҵарауаа ирыԥшааит аурымцәа раамҭа иатәу акерамикатә аҿа.

"Ари иуникалтәу ԥшаахуп, абрысҟаамҭа ахыҵуаны ишеиқәхаз џьашьахәуп. Ари аҿа ҳаԥшааит жәамшҟа раԥхьа, иара I, III ашәышықәсақәа рахь иаҵанакуеит. Макьаназы иҭаҳамҵаацт ари аишәа иқәырҵоз чысмаҭәоу, иҿыпуа арыцқәа рҭаԥсаразы рхы иадырхәоз ашәага чысмаҭәазу. Иара шеибгоу еиқәхеит, убри алагьы иуникалтәуп, аиԥш зеиԥшу ыҟоу иҟаму ҳашьҭалоит алитератураҿы", - ҳәа еиҭалҳәеит Урыстәыла Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иатәу Археологиатә институт аклассикатә археологиа аҟәша аусзуҩ Галина Требелева арадио Sputnik аинтервиу аналҭоз.        

Маркәылатәи аиланхарҭаҿы ажрақәа мҩаԥысуан нанҳәамза шаалагаз инаркны ҳәа адырра ҟалҵеит археолог.

"Ҳара арахь ҳааит аҳәаа анаадырты актәи амш азыҵәҟьа, нанҳәа 1 азы. Аекспедициа хықәкыс иамоуп Маркәылатәи ажәытәӡатәи анхарҭаҭыԥқәа рышьҭамҭақәа рыҭҵаара ацҵара, еиҳарак уажәы аус здаҳулоз ҵыԥх иааҳарԥшыз ахан аҭҵаароуп. Ахан аҩналарҭа ҳаԥшааит, иара убас уи ахан аиҭашьақәыргыларақәа иахҭысуаз ирыхҟьаны ҩ-еихагылак шамаз шьақәырӷәӷәахеит", - лҳәеит Требелева.

Иҟалап, аиҭашьақәыргылара заҭаххаз адгьылҵысра иҟаз иадҳәалазар ҳәа лгәы иаанагоит археолог.

"Еиҳа ижәытәӡатәиу адашьма абахә ақәгылоуп, уи адгьылҵысра иахҟьазар ауеит. Уи ашьҭахь абаа ахархәара иацырҵеит, адашьма ҿыц ҭадырҭәеит, аамҭала ари ахан I, II ашәышықәсақәа рахь иаҵанакуеит, егьа иурххаргьы III-тәи ашәышықәса аасҭа ихьшәам", - лҳәеит аҵарауаҩ.

Ажрақәа раан археологцәа ирыԥшааит убасгьы XII-XIV ашәышықәсақәа рахь иаҵанакуа ахҿа.

"Иаҳҳәар ауеит убри аамҭазы ахан ахархәарагьы аанкылан ҳәа. Абри аамҭа иақәшәоит аныхабааи Алаҳаш абааи ирызкны иҳамоу арыцхәқәагьы", - лҳәеит Требелева.

Маркәылатәи аиланхарҭа жәытә – Аԥсуа ҭӡеибаркыра ду аҩнуҵҟа иҟоу, ажәытәтәи ауааԥсыра рыбзазареи рҭоурыхи зныԥшуа ҭыԥуп ҳәа азгәалҭоит археолог.

"Аныхабааҿы иаҳбаз аԥсыбаҩқәа рыла иаҳҳәарц ҳалшоит усҟан ауаа ақыҭанхамҩа рнапы алакын ҳәа, еиҳарак ирфозгьы арыцтә ҵиаақәа ракәын. Убарҭ ауаа ракәзаргьы ҟалап Аԥсуа ҭӡеибаркыра ду зыргылаз, дара рҵакырадгьыл ахьчаразы. Аҭыԥантәи ауааԥсыра роуп аҭӡы зыргылаз уҳәартә иҟоуп, дара аханқәеи ахырӷәӷәарҭа дуқәеи дыргылон, антикатә центрқәеи дареи ахәаахәҭра рыбжьан", - лҳәеит археолог.

Маркәылатәи аиланхарҭа аҭҵаарақәа иҵегь акыршықәса ирыцҵахоит, урыстәылатәи аҵарауаа ҳаԥхьаҟагьы аара ргәы иҭоуп.

Маркәылатәи аиланхарҭа машәырны ирԥшааит аԥснытәи, урыстәылатәи аҵарауаа 2013 шықәсазы. Араҟа ажрақәа ирылагеит 2014 шықәсазы. Иара уникалтәуп, избанзар IV-тәи ашәышықәса инракны араҟа аԥсуаа мацара ракәын инхоз, Аԥсны иҟаз абырзен ма аурым еиланхарҭақәа акала ирыдҳәаламызт.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

19

Агәалашәареи афырхаҵареи рныҳәа: Аиааира амш Аԥсны

4
(ирҿыцуп 22:28 30.09.2020)
Аԥсны Аиааиреи Ахьыԥшымреи рымш азгәарҭоит цәыббра 30 рзы. Абри аҽны 1993 шықәсазы Аԥсны ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа рҟынтә ахы иақәиҭтәын.

1993 шықәса, цәыббра 30 рзы ихыркәшахеит Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра. Аԥсуа еибашьцәа ҳбираҟ шьҭырхит Егры аӡиас ала ицо Аԥсны аҳәааҿы.

Сынтәа акоронавирус апандемиа иахҟьаны Аиааира амш иазкыз аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа акыр иркьаҿын.

Традициала, 1992-1993 шықәсқәа рызтәи Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьраҿы Аиааира Амш азы Аҟәа, Ахьӡ-аԥша апарк аҿы ашәҭшьыҵәрақәа шьҭарҵеит, ацеремониа иалахәын Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа, Атәыла аиҳабыра, аветеранцәа, хатәгәаԥхарала еибашьуаз.

Иара убас имҩаԥган Аԥсны Аиааиреи Ахьыԥшымреи рымшныҳәа иазку акциа "Афырхацәа рымҩала". Акциа ҩымш имҩаԥысуан, цәыббра 29 рзы Аҟәа Ахақәиҭра ашҭаҿ иалагеит, цәыббра 30 рзы Егры инаӡеит.

Аныҳәа хыркәшан Амҳаџьыраа рыԥшаҳәаҿы аԥсуа естрада ашәаҳәаҩцәеи арҿиаратә коллективқәеи рконцерт ала.

 

4
  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраҿы иҭахаз афырхацәа ргәаладыршәарц Ахьӡ-аԥша абаҳчахь иааит аибашьра аветеранцәа, ауаажәларратә усзуҩцәа, еиуеиԥшым аусбарҭақәа русзуҩцәа, Аҟәа ауааԥсыра. Ацеремониа иалахәын Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа, Апарламент ахантәаҩы Валери Кәарҷиа, Аԥсны иҟоу Урыстәылатәи Афедерациа ацҳаражәҳәаҩ Алексеи Двинианин, аминистррақәеи аҳәынҭқарратә еилакқәеи рнапхгаҩцәа.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа иуаажәлар Аиааиреи ахьыԥшымреи рымш рыдиныҳәалеит.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аахыҵ Уаԥстәылеи, Xечентәылеи, Ҟабарда-Баокариеи, Адыгатәылеи, Урыстәыла егьырҭ арегионқәеи уҳәа рҟынтә 1992 шықәсазы хатәгәаԥхарала Аԥсны ахьчаразы игылаз аибашьцәа ашәҭшьыҵәрақәа шьҭарҵеит.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Сынтәа акоронавирус апандемиа иахҟьаны Аиааира амш иазкыз аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа акыр иркьаҿзаргьы ақалақь аҟны аныҳәатә гәалаҟазаара рыман аҿар.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аҟәа, Амҳаџьырцәа рыԥшаҳәаҿы имҩаԥган арҿиаратә коллективқәеи аестрада шәаҳәаҩцәеи злахәыз аныҳәатә концерт.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аконцерт аҟны инарыгӡон аибашьра иалиааз ашәақәа.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Ахәыҷтәы ансамбль акәашацәа аҳәынҭқарра абираҟ кны икәашон.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аныҳәа иалахәын Атәыла ахада Аслан Бжьаниа, Аҟәа ақалақь ахада Беслан Ешба, Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ, ақыҭанхамҩа аминистр Беслан Џьапуа.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аԥсуа жәлар рҭоурых аҿы 1993 шықәса, цәыббра 30 – реиҳа ихадараӡоу арыцхәқәа иреиуоуп.

Аиааира амш ҳабла ҭраа ҳаззыԥшыз аамҭан: аветеран Руфбеи Гәымба иеибашьратә мҩа

65
(ирҿыцуп 21:12 30.09.2020)
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи иеибашьратә мҩеи, игәалашәарақәеи лзеиҭеиҳәеит иашьа иԥҳа Наала Гәымԥҳа.

27 шықәса раҧхьа ҳаззыҧшымыз арыцҳара ҳаниеит аҧсуа жәлар: иҧшьоу ҳаҧсадгьыл бџьаршьҭыхла иақәлеит ҳҭоурых адунеи ианызхырц зҭахыз аӷацәа. Урҭ рышьҭа иахьа уажәраанӡа ихьааны, илаӷырӡышны ҳҭоурыхтә даҟьақәа ирнылеит. Уи имӷьаӡо хәроуп, имбаӡо лаӷырӡуп.

"Аӡәы сибандаз, сиаҳандаз ҳәа акәӡамызт абџьар зыскыз", - ҳәа ҳаиҿцәажәара хациркуеит Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

Гәымба Руфбеи Ражден-иҧа диит Гәдоуҭа араион Лыхны ақыҭан. Аибашьра актәи амшқәа инадыркны, егьырҭ иҩызцәа аибашьцәа реиҧш, аҵыхәтәанынӡа деибашьуан, аҧсреи абзареи дрыбжьагылан. Руфбеи аибашьра алацәажәара бзиа ибаӡом, ихазы акы аиҭаҳәара иҭахӡам, ихы ӡыригом. Аха усгьы гәалашәарақәак ҳзеиҭеиҳәеит.

"Аибашьра ианалагаз амш аҽны аҩны сыҟан, ҭынч ақыҭанхамҩатә усқәа сырҿын. Ус быжьқәак слымҳа иааҭасит, ицо-иаауа амашьынақәа рыбжьы цәгьахеит. Ахацәа зегьы ҳҽеидаҳкылеит иҟалаз арыцҳара атәы анеилаҳкаа. Абџьар ҳәа акгьы ҳамамызт, иҟаҳҵахуаз, иҳаулак ҳҽеиқәыршәаны ҳдәықәлеит. Абџьар змамыз Афон ҳааныркылеит. Сышьҭахьҟа иаанхеит сан, саб, сыҧшәма ҧҳәыс асаби дыкны. Сашьа еиҵыбгьы дгылт еибашьра, аха еиҳабык иаҳасабала иабжьызгеит, зеиҧш ҟамло егьыҟам, аҩны даанхарц. Ҭаацәарак рхала рааныжьра ҟаломызт, уимоу, аҩны иҳаман ахҵәацәа, урҭгьы хьчалатәын, ирхылаҧштәын," - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ҳәарада, аӡәгьы издыруамызт раҧхьаҟа изыниараны иҟаз. Еибашьуан уахи-ҽни, ирацәан ацәыӡқәа, рҩызцәа рываршьаауан. Уи еиҳау арыцҳара арбан, аха еснагь иаарҧшлатәын агәымшәара, агәкажьра зынӡа иҟаломызт.

Гагра аныргоз, Руфбеи дызлаз абаталион резерв ҳасабла уахь идәықәырҵеит. Гагра анҭадырцәы аӷацәа ирцәыргаз атехника рыманы ииасит Ешыраҟа. Еиҳабыс дрыман Гыцба Лаврент. Анаҩс иҵегь иӷәӷәаз аибашьыгатә техника "агаубицақәа" зыхьӡыз рзааргеит. Уи ала ахысшьа рыздыруамызт. Ҩымш-хымш рыла уи атәы рҵеит. Аӡәы имацара имч ақәхартә иҟамызт азы, ҩыџьа-ҩыџьала абри абџьар хкқәа ирыддыргылеит. Сангәылиа Асҭамыри Руфбеи еицын. Имҩаҧысуаз ажәыларақәа зегьы ирылахәын.

© Foto / из архива семьи Гумба
Агәымшәаразы амедал занашьоу аибашьҩы Гәымба Руфбеи.

"Усҟан Кәтышьха ҳәа иахьашьҭоу аҭыҧ аҟны ҳаҟан. Сара агаубица аҟны абџьар еиҳабыс сыҟан. Асҭамыр зынӡа дқәыҧшын, 21 шықәса ракәын ихыҵуаз. Аха ифырхаҵареи игәымшәареи еснагь иџьасшьон, ахаан шәарак инубааломызт, игәы ӷәӷәан. Ҳабџьар ахьгылаз аӷацәа ирызгәамҭартә еиҧш ҳахылаҧшуан. Лассы-лассы рҭыҧқәа ҧсахны иҳаргылон. Аҭабиақәа ҳжыр акәын, уи даара ицәгьан, махәҿа мацарала ҳашәара иаҳжит. Ешыра аҭабиақәа анаҳажуаз ауха ақәа ӷәӷәаны иауит, аҳәынҵәа ҳалагыланы ҳаибашьуан. Аха уҧсадгьыл алахьынҵа унапы ианану иҟоумҵара иҟоузеи?", - ҳәа игәалаиршәоит Руфбеи.

Ешыра ишыҟаз ауп аибашьҩы қәыҧш Сангәылиа Асҭамыр дышҭахаз. Уи хьаа дуны, ахаан ихамышҭуа, Руфбеи игәалашәараҟны иаанхеит.

"Асҭамыр рыцҳа дҭахеит Шроматәи ажәылараан. Уи дызлеиҵбыз ала, еиҳа иахьшәарҭаз сара сцалон, аха уеизгьы, даангыломызт. Данҭахоз ауха аиҿахысрақәа рацәахеит, меихсыӷьрада ана-ара иҧжәон арҭҟәацгақәа. Ихы аагәеиҭарц иабжьызгеит, аха улахьынҵа узацәымцозаап. Ахы ихабжа амнахит. Иуаӷоу уи аҩыза дақәшәааит. Иҧсаҭа бзиахааит афырхаҵа," - ҳәа даақәыҧсычҳауеит Руфбеи.

Гәалашәарак иузҭагӡом аибашьҩы дызлагылаз, иибаз-иаҳаз зегьы аиҭаҳәара залшом. Аибашьра еибашьроуп, ацәыӡқәа аҧсыҭбарақәа ублала ианубо, ухдыррагьы аҽеиҭанакуазар акәхап. Аха урҭ арыцҳарақәа зегьы уҽруҭар, аиааира узымгеит ауп. Агәкаҳара – аҩбатәи уаӷоуп.

Маҷк иадымхаргьы аибашьра атмосфера рҽалырхуан Руфбеи дызлаз абаталион. Ишәаҳәон, икәашон, алаф еибырҳәон, ахәра змаз ахәрашәа изырҳәон, уи игәы арӷәӷәон, дахәышәтәуан. Руфбеи ирцәажәара цәгьоуп, ихы ӡыригом. Иҩызцәа рҟынтәи иҳаҳахьеит иара иҳаимҳәацыз хҭыск.

Кьалашәыр ақырҭуа бџьарҵәахырҭа иеихстәын, иагьақәшәеит, иҧыххааса иқәҵан. Уи афырхаҵаразы ианашьоуп Агәымшәаразы амедал. Ари ахҭыс анцәырызга, еиҭеиҳәар акәхеит.

"Ахысразы адҵа ҟаиҵеит Аслан Кәабахьиа. Даара исшәеит, иззеит. Гаубицала ахысра мариам, уанхыс – иақәшәароуп. Анцәа имчала иақәшәеит. Уи абжьы иахьа уажәраанӡагьы слымҳа иҭаҩуеит. Ҳаздгылаз абџьар абжьы улымҳа ҵнахуан, ухшыҩи угәи арҵысуан, убри аҟара абжьы бааҧсын, ачҳара уадаҩын, удагәахар алшон", - иҳәоит аибашьҩы.

Ҭемыр Ажьиба
© Фото : Саида Жьиԥҳа

Абџьар анага-аагара цәгьан, амашьына иацраҳәаны акәын ишеиҭаргоз. Аха амашьына аҟамзаара еиҵанархон.

"Ажәылара ҟалацыҧхьаӡа ҳабџьар ҳаманы ҳнаскьар акәын. Ҽнак адҵа ҟарҵеит Гал араион Сванетиа ахаларазы. Убраҟа даара ишәарҭан, аӷа дахьцәыҵатәаз уздыруамызт, иахьабалак хаҳәран. Аха Анцәа ҳихьчеит, ҧсҭбара ҳамамкәа ҳлыбааит", - ҳәа игәалашәоит аветеран.

Абас ирацәоуп аибашьҩы игәалашәарақәа. Урҭ реиҭаҳәара мариам, ргәаларшәара хьаауп. Урҭ зегьы рылацәажәара уахьӡом, иагьзалшом.

Афырхацәа рыбзоурала иааигәахеит Аиааира амш - рыбла ҭраа, ргәы хыҭ-хыҭуа зегь ззыҧшыз аамҭа. Уи амш иацын агәырӷьареи агәырҩеи, аӷа наӡаӡа дықәцан ҳаҧсадгьыл.

Аиааира амш Руфбеи даҧылеит Гал. Уи еиҳаз гәырӷьара ыҟазма зегь рзы! Аха араҟа, ахацәа зегь рзеиҧш, инымҵәаӡеит Гәымба Руфбеи изы аибашьра. Уи ашьҭахьгьы резервист ҳасабла, Аҧсны ахы-аҵыхәа ампыҵахалаҩцәа рықәцаразы арыцқьарақәа зегьы дрылахәын.

65