Нырцә дыгә-дыгә, аарцә дыгә-дыгә: агареи агарашәеи рҵаки иахьатәи рхархәашьеи

20
(ирҿыцуп 10:02 26.12.2020)
Иахьагьы аԥсуа ҭаацәарақәа рҟны еиқәырханы ирымоуп абиԥарақәа зааӡахьо ажәытәтәи аԥсуа гарақәа. Аиқәырхара адагьы, асаби дгараҵаны дзааӡогьы макьана иуԥылоит. Агареи агарашәеи традициала рхархәашьеи урҭ ирыдҳәалоу ақьабзқәеи ртәы дазааҭгылоит афольклорист Есма Ҭодуа.

Агараҵара

Ишаԥу ала аԥшқа данилак нахыс ҩышықәса ихыҵаанӡа агара дгарарҵоит. Аԥсуа гара аиҿартәышьа ахәыҷы игәабзиареи ицәа аҭынчреи азы иманшәалан иҟаҵан. Иахьагьы аԥсуа ҭаацәарақәа рҟны еиқәырханы ирымоуп абиԥарақәа зааӡахьо ажәытәтәи аԥсуа гарақәа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Џьырхәа ақыҭан аекспедициаан ҳаҟазаараан Гәында Еныкь-Габниа иаҳлырбеит, иагьаҳзеиҭалҳәеит рыҩнаҭаҿы абиԥарақәа рацәаны изааӡахьо агара аҭоурых.

"Ари агара ҩышә шықәса рҟынӡа ахыҵуеит, сабхәагьы уи иабгьы абри агара иааӡахьан. Саргьы ахшара ансоу, абри агара ҳаҳәшьа ду лҿы иҟан, исзаалгеит, абри агара алоуп саргьы схәыҷқәа шысааӡаз. Исгәалашәоит, агара анааргаз аҽны ахәыҷы дырныҳәон, аиҳабы. Аныҳәаҩ, Арда Смыр-Габниа лакәын, лара лықәрахь днеихьан са схәыҷы данылныҳәоз, аха дныҳәаны, ахәыҷы дгараҵаны, абри агара лыманы, лхала ишьҭыхны аҩны ихәнылгеит, аӡәы длыцхрааргьы лмуӡеит, иныҳәо иоуп ихазгалаша ҳәа", – илгәалалыршәоит лара.

© Sputnik Гунда Еныкь-Габниа
200 шықәса зхыҵуа Габниаа рабиԥарақәа акыр зааӡахьоу аԥсуа гара

 

Ахәыҷы данилак агареи агарамаҭәахәқәеи ҳамҭас иаазго анду (аӡӷаб лан) лоуп. Ажәытәан ашыц рҩаны иҟаҵаны агәабан хәыҷ иҭаҵаны иҟарҵон. Ахәыҷы ихы ахҵаршә аҵарҵон. Абырфын хыза хәыҷи абамбазиатә қәыршәи рыла идырхион.

"Уажәы ахәыҷқәа иаҳа ахақәиҭра рымоуп, ишааиз еиларҳәоит, еиларцоит. Усҟан, ахәыҷы диашахәҵәаӡа дҟаларазы, насгьы ицәа ҭынчзарц азы ишьапқәа, инапқәа риашаны, дырхханы дҿарҳәон. Агәабанҭаршә аҿы акылҵәара ҟарҵон, уа акалам арҭон. Наҟ-ааҟ алабақәа идҵаны иҿарҳәон", – ҳәа азгәалҭоит Гәында Еныкь–Габниа.

Иазгәаҭатәуп, ахәыҷы алаԥш имкырц азы агара ишарҭоз икылҟьаны иҟаз ахаҳә шкәакәа, амыдаӷьцәа. Иара убас аҳәымсаг хәыҷ иҵаҵан иҟарҵон.

Ахәыҷы "адәныҟа" ҳәа иныҳәара анаҩсгьы имҩаԥыргон аныҳәара "Анцәа" ҳәа. Уи мҩаԥыргон ахәыҷы гәамбзиарак анышьҭикаалак, иԥырхагахо даныҟалалак. Усҟан, дыӡӷабзар, ахәажәқәа ҟаҵаны дырныҳәон, дыҷкәынзар – ақыжә ала дырныҳәон, ацәашьы ԥшӡа ҟаҵаны.

Люлька
© Фото : Предоставлено Абхазским государственным музеем
Аԥсуа гара. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеи аҭыхымҭа

Агарашәақәа рыҽшырԥсахуаз

Аԥсуа фольклор аҿы иахьанӡа еиқәхаз агарашәақәа хыԥхьаӡарала ирацәам. Ажәытәӡатәи агарашәақәа амифологиатә дунеихәаԥшра ргәылубаауа иҟоуп. Агарашәа ахәыҷы иааӡара иузаҟәымҭхо акоуп. Агарашәала ахәыҷы дзакәхаша, дызусҭхаша ргәазыҳәара рҳәон.

Агарашәа аԥсуаа рҭоурыхтә мҩа аныԥшуеит. Ганкахьала, агарашәа аҵакы аилкаара уадаҩны, џьара-џьара аҭәҳәа аформа иазааигәаны иҟазҭгьы, даҽа ганкахьала уи ианыԥшуеит ажәлар рсоциал-економикатә ԥсҭазаараҿы иарбан хырхарҭоу иаҳа хадара ззыруа атәы. Иаҳҳәап, аԥсуаа хныҟәгага хадас ашәарыцара анрымаз ахәыҷы иԥеиԥшгьы уи акәын издырҳәалоз, агарашәагьы уи аанарԥшуан: "Рабнацәа игәуп, рабнацәа ицәоуп, раӡыкәты ԥсары-ԥсары, рабынкәты бзары-бзары".

Иаҳа ихьшәаны иҿиаз агарашәақәа рҿы ан лхәыҷы лхы иқәкноуп ишылҳәо, аиҳаркгьы уи идылкылоз афырхаҵара акәын, дыхьчаҩны дҟаларц: "Нарҭаа ршьамхы ушьамххап, Нарҭаа ргәаҵәа угәаҵәахап…" уҳәа реиԥш иҟоу ацәаҳәақәа злаз агарашәақәа аԥырҵон, аҭоурыхтә фырхацәа рыхьӡқәа злаз, убарҭ дреиԥшханы дҟаларц азы. Амҳаџьырра ашықәсқәа рзы уи алахьеиқәра аныԥшуан ("Амҳаџьыраа ргарашәа"). Ааскьатәиқәа рҿы ирыларҵо иалагеит алахтра, аҵара иазку ажәақәа.

Агарашәақәа рҟны иуԥылоит аиумор злоугьы, ажьжьагақәагьы, иара убас ажәамаанала иаԥҵоугьы. Ахәыҷы шаҟа иаҳауа аҟара ихшыҩ ҵархоит, дгәеилгахоит, идырра бзиахоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Убри аҟнытә агарашәа ахәыҷы раԥхьатәи ишықәсқәа рҿы аҵакы ҳаракуп. Аамҭахҵәахацыԥхьаӡа аԥсҭазаара иара иақәшәоз агарашәақәа аԥырҵозар, иарбан гарашәоу ирзаҳҳәаша уаҵәы ииуа аҭоурых ишьақәнаргылоит.

20

Аԥсны акоронавирус злаз фҩык апациентцәа рыԥсҭазаара иалҵит

12
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 11355-ы ыҟоуп, ргәы бзиахеит 9467-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 167-ы.

АҞӘА, ажьырныҳәа 27 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 543-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 54-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Ажьырныҳәа 25-26 рзы Аԥсны аковид-хәышәтәырҭақәа рҿы рыԥсҭазаара иалҵит фҩык апациентцәа.

Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы ажьырныҳәа 26 рзы иԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа. 1931 шықәсазы ииз - идиагноз хада акоронавирустә инфекциа ҿыц, иара убас идбалан зымҩасшьа бааԥсыз авирус-бактериалтә ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкра. Иԥсҭазаара далҵит 1949 шықәсазы ииз ахаҵа, идиагноз хада акоронавирустә инфекциа ҿыц.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы иԥсҭазаара далҵит 1950 шықәсазы ииз апациент, идиагноз хада акоронавирустә инфекциа ҿыц. Иара ахәышәтәырҭа дҭашәеит иҭагылазаашьа бааԥсны, ирԥҳақәа ачымазара акыр ирылаҽны. Апациент мызкы иназынаԥшуа иақәнагаз ахәышәтәра дахысуан, аха уи иахьмырԥшкәа иԥсҭазаара далҵит ажьырныҳәа 26 рзы.

Урыстәылатәи арратә госпиталь аҿы рыԥсҭазаара иалҵит хҩык апациентцәа. 1950 шықәса рзы ииз апациент иԥсҭазаара далҵит ажьырныҳәа 15 рзы, 1946, 1948 шықәсқәа рзы ииз ҩыџьа апациентцәа - ажьырныҳәа 26 рзы. Урҭ рыхҩыкгьы акоронавирустә инфекциа адиагноз рзышьақәырӷәӷәан.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 118-ҩык, урҭ рахьтә 104-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 34-ҩык, ибжьаратәуп - 50-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 35-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 29-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 46-ҩык апациентцәа.

Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит аҿкычымазара рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

12
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау
Кама Гогия

Гогьиаԥҳа: зда ԥсыхәа ыҟам мызчарак ауалафахәқәа иреиҵамзароуп, аха изалымшацт

7
Аԥсны аҳәынҭқарра ахыԥхьаӡара еихшьааларҭатә еилакы ахантәаҩы Кама Гогьиаԥҳа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭалҳәеит зда ԥсыхәа ыҟам мызчарак шышшьақәдыргыло атәы.

2021 шықәса ажьырныҳәа 1 азы зда ԥсыхәа ыҟам ауаҩы ихныҟәгага мызкы иартәеит 7 нызқьи 398 мааҭ.

 

Атәылауаҩи аиҳабыреи: Гогьиаԥҳа зда ԥсыхәа ыҟам мызчарак иазкны

"Аԥсны мызчарак ахыԥхьаӡара аилкааразы Урыстәыла Краснодартәи атәылаҿацә, Адыгатәыла ирымоу аметодика ҳхы иаҳархәоит ҳаргьы. Мызчарак иалоуп ауаҩы аԥсымышьҭыгазы иифараны иҟоу 35 хкы афатәқәа. Урҭ рыдагьы ааглыхратә тауарқәа, убасгьы алашара, ауадазы амаҵзуратә шәахтәқәа уҳәа. Арҭ зегьы еилаҵаны зда ԥсыхәа ыҟам аныхтәқәа идыртәо ахә ҟалоит. Афатәқәа ари ахә аҟынтәи 5 нызқьи 60 мааҭ дыртәоит, егьырҭ атауарқәа 1450 мааҭ, ашәахтәқәеи егьырҭ амаҵзуратә хшәаатәқәеи 887 мааҭ. Зда ԥсыхәа ыҟам мызчарак еиҵаны иҟамзароуп ауалафахәы. 2017 шықәсазы апарламент аҟны аџьаус азы азакәан ҿыц рыдыркылеит. Уаҟа иарбоуп ианар 1, 2018 шықәса инаркны мызчарак зда ԥсыхәа ыҟам аныхтәқәа иреиҵамзароуп ҳәа. Ус шакәгьы, иахьагьы иҟоуп зуалафахы мызчарак аасҭа еиҵоу", - лҳәеит Гогьиаԥҳа.

 

Шәазыӡырҩы аудио.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

7