Аҭҵаарадырра зыԥсҭазаараз: лдунеи лыԥсахит академик Лидиа Ҷкадуаԥҳа

51
(ирҿыцуп 23:23 29.01.2021)
91 шықәса дшырҭагылаз лыԥсҭазаара далҵит афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, академик, аԥсуа бызшәеи абаза бызшәеи рыҭҵааҩы, Аԥсны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩ, "Ахьӡ-Аԥша" аорден II аҩаӡара занашьаз Лидиа Платон-иԥҳа Ҷкадуа.

Лидиа Ҷкадуаԥҳа Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа далауреатын, А.С. Чикобава ихьӡ зху жәларбжьаратәи апремиа ланашьан, Г.А. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа далауреатын. Аҵарауаҩ лыԥсҭазааратә мҩеи абызшәадыррахь ллагаламҭақәеи Sputnik Аԥсны аматериал аҿы.

Бадраҟ Аҩӡба, Sputnik

Кавказтәи абызшәақәа

Лидиа Ҷкадуаԥҳа диит нанҳәа 21, 1930 шықәса рзы Аҟәа, амаҵзурауаа рҭаацәараҿы. Аҵара лҵон Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет, кавказтәи абызшәақәа рыҟәшаҿы. Аспирантура далгеит "кавказтәи афилологиа" азанааҭ ала.

Аусура хацлыркит Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҿы рҵаҩыс. Аԥсуа бызшәеи азеиԥш бызшәадырреи рзы алекциақәа дрыԥхьон. Иара убри аамҭазы аус луан Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут аҟны.

© Foto / из архива Лидии Чкадуа
Лидиа Ҷкадуаԥҳа Аԥсуаҭҵааратә институт аусзуҩцәа рыгәҭа

Ашьҭахь напхгара алҭон Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут аҟны абызшәа аҟәша, Арҵаҩратә институт аҟны – аԥсуа бызшәа акафедра. Лидиа Ҷкадуаԥҳа иҭылҵаауан аморфологиа, асинтаксис, алексикографиа, апунктуациа, аԥсуа бызшәа анормаркра.

Лидиа лколлега, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор Леонид Саманба иҳәоит лыԥсҭазаара дшалҵыз аниаҳа заҟа игәы ихьыз, иазгәеиҭеит аԥсуа бызшәадырра ллагала ахәшьара шыуадаҩу. Ҿырԥшыс иааигеит гәыԥҩык аҵарауааи лареи еицаԥырҵаз "Аԥсуа бызшәа ажәар". Саманба игәаанагарала, ари аҭыжьымҭа аԥсуа милаҭтә культура аҿиараҿы шьаҿа дуны иҟалеит.

"Ажәар аиқәыршәаҩцәа рхы иадырхәеит аԥсуа литературатә бызшәа иалаҵәаз аҭоурыхтә, ауаажәларра-политикатә, аҭҵаарадырра-техникатә терминқәа. Авторцәа рхы аадырԥшит аԥсуа бызшәеи алитературеи аҭоурых нарҵауланы издыруаз ракәны, иара убасгьы рхы иадырхәеит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рбызшәа алексикатә ҷыдарақәа", - ҳәа иҳәеит иара.

Уи адагьы авторцәа ажәацыԥхьаӡа аилыркаагақәа рыцырҵеит, абызшәа аҿиара аадырԥшит.

Члены приемной комиссии: слева направо – Анатолий Возба, Павел Адзынба, Лидия Чкадуа, Шота Арстаа, Владимир Анкваб и Владимир Агрба
© Foto / из архива семьи Анкваб
Аҵарауаа – Анатоли Возба, Павел Аӡынба, Лидиа Ҷкадуаԥҳа, Шота Арсҭаа, Владимир Анқәаб, Владимир Агрба.

"Ҳәарада "Аԥсуа бызшәа ажәар" аҵак дуқәа ируакуп ахархәара маҷны измоу адиалекттә ажәақәа, аҭҵаарадырреи атехникеи ртерминқәа ахьалагалоу. Ари ажәар аԥсуа бызшәа ажәарқәа ираԥхьатәиу ируакуп, уа еизгоуп 20 нызқь рҟынӡа ажәа", - ҳәа иҳәоит Леонид Саманба.

Иара убасгьы иазгәеиҭеит 2000 шықәса рзы Аԥсны раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба инапынҵала ишеиқәыршәаз "Аурыс-аԥсуа терминологиатә жәар" аԥсуа бызшәала аусеилыргара аиҿкааразы.

"Ажәар аздырхион иреиӷьу аԥсуа лексикографцәа, Лидиа Платон-иԥҳа Чкадуаԥҳа дназлаз. Лара далахәын агәыԥ "Акультуреи аҟазареи" аҟәша аззырхиоз. Ажәар еиқәзыршәоз еиҳа ахархәара змоу, еиҳа иуадаҩу ажәақәа алыркаауан. Русгьы акыр хра аманы иҟалеит зыҩаӡара ҳаракыз аҵарауаа Лидиа Ҷкадуаԥҳа, Шоҭа Арсҭаа, Лили Ҳагԥҳа, Анатоли Хьециа рыбзоурала", - ҳәа иҳәеит иара.

Лидиа Ҷкадуаԥҳа иара убасгьы авторс дрыман: "Аԥсуа бызшәа асинтаксис", "Аԥсуа бызшәа аҟаҵарбатә ажәахырҿиаара", "Аԥсуа бызшәа апунктуациа", "Аԥсуа литературатә бызшәа аграмматика".

  • Лидиа Ҷкадуаԥҳа лышәҟәқәа
    © Sputnik / Томас Тхайцук
  • Лидиа Ҷкадуаԥҳа лышәҟәқәа
    © Sputnik / Томас Тхайцук
  • Лидиа Ҷкадуаԥҳа лышәҟәқәа
    © Sputnik / Томас Тхайцук
1 / 3
© Sputnik / Томас Тхайцук
Лидиа Ҷкадуаԥҳа лышәҟәқәа

Ацәыӡ ду

Алингвист, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор Виачеслав Чыргба радио Sputnik аинтервиу аҭо иҳәеит Лидиа Ҷкадуаԥҳа лыхьӡ ииасхьоу аамҭаҿы ахцәажәара шицәыуадаҩу. Иҳәеит ааигәаӡа ҭелла ишеицәажәоз.

"Дшызбац дыҟан, џьара цәгьарак ҟалап ҳәа угәы иаанагартә дыҟамызт. Гәалсра дула лыуацәеи лҭынхацәеи срыдашшылоит. Ари даара ицәыӡ дууп", - ҳәа иҳәеит иара.

Чыргба иажәақәа рыла Ҷкадуаԥҳа лусумҭақәа аԥсуа ҭҵаарадырра ахьтәы фонд иалалеит, амилаҭтә ҭҵаарадырра ахьӡ-аԥша шьҭнахит.

"Лара иналукааша бызшәадырҩын, аԥсуа-абаза бызшәадырҩын. Лусумҭақәа аҳаҭыр-апату ду рыман. Лидиа Платон-иԥҳа афилологиа аусхк аҿы ллагала ахәшьара ҳаракуп", - ҳәа иҳәоит аҵарауаҩ.

Иара иазгәеиҭеит Лидиа Ҷкадуаԥҳа ишеиҵалааӡаз аԥсуа филологцәа аӡәырҩы. Лықәра иахьмырԥшкәа аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡа аус луан. Абри аҟара аусуралшара илымаз иаанаго акоуп - ԥсабарала дҵарауаҩын ҳәа азгәеиҭоит Чыргба.

"Лара ус хаданы илыԥхьаӡон аԥсуа бызшәа аларҵәара. Аҵыхәтәантәи лмонографиа аҟаҵарбатә ажәахырҿиаара иазкын. Аусумҭа ааигәа икьыԥхьын. Лара ибзианы илдыруан абызшәа аструктура. Аԥхьаҩцәеи астудентцәеи рҟынӡагьы анагара лҽазылшәон. Аԥсуа бызшәа макьаназ инарҵаулоу аҭҵаара амам. Лара иаллыршеит абызшәа азакәанеиҿкаара аарԥшра", - ҳәа иҳәеит иара.

Уи адагьы лара дҵарауаҩ дуӡӡан, зеиԥш дмаҷыз уаҩын ҳәа азгәеиҭоит Чыргба.

"Лацәажәара гәахәаран. Анык леиԥш дысзыҟан. Саргьы даара ҳаҭыр дула сылзыҟан. Лидиа Платон-иԥҳа леиԥш зеиԥшу ауаа ахьаҳцәыӡуа гәыхь дуӡӡоуп. Аха аамҭа иаратәы ҟанаҵоит", - ҳәа иҳәоит Виачеслав Чыргба.

Ҷкадуаԥҳа лусуратә рҿиара аҭоурых иазынхоит, уи аԥсуа филологцәа ԥхьаҟагьы реиҵааӡараҿы хәызмам акәны инхоит ҳәа азгәеиҭоит аҵарауаҩ.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

51

Аԥсны АШәМ аҟны ирҳәеит Ахра Аҩӡба иахь аҳақьымцәа шынарышьҭыз

4
(ирҿыцуп 16:25 08.03.2021)
Амҽыша, хәажәкыра 7 рзы Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡбеи хәҩык иҩызцәеи рус рыӡбон Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭа аӡбаҩцәа.

АҞӘА, хәажәкыра 8 - Sputnik, Бадри Есиава. Аԥсны АШәМ аиҳабыра амедицинатә гәаҭара дахысырц аҳақьымцәа изынарышьҭит Ахра Аҩӡба, абри атәы Sputnik иазеиҭеиҳәеит АШәМ ахантәаҩы Роберт Киут.

Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡба даанкылан хәажәкыра 4 рзы, уи аахыижьҭеи акрыфареи акрыжәреи мап рцәикит. Хәажәкыра 8 аҽны, асааҭ 13:30 рзы Ахра Аҩӡба иԥҳәыс Иулиа Аҩӡба аҳәамҭа ҟалҵеит аҳақьымцәа иара иахь инарышьҭуам ҳәа. Иара убас илҳәеит, аӡбаҩцәа ирыҭан 2015 шықәсазы Аҩӡба ахәра ӷәӷәа шиоуз атәы шьақәзырӷәӷәо аилыркаа, уи инақәыршәаны иара иԥсы ахьынӡаҭоу акәармалашьҭыга (капельница-аред.) изыҟаҵалатәуп. Ихәышәтәразы ахәшәқәа аахәоуп, аҳақьымцәа арыҭара ҳазыхиоуп ҳәа лҳәеит лара.

Аԥсны АШәМ аиҳабыраҟны ари аҳәамҭа ҵаҵӷәыдоуп рҳәеит.

"Иацы Ахра Аҩӡба идукат азин лыҭан аҳақьымцәа аалгарц, аха аӡәгьы дмааит. Ааԥхьара раҳҭеит ҳара ҳҳақьымцәа, дара агәаҭарақәа ирҿуп", - иҳәеит Роберт Киут асааҭ 14:00 рзы.

Аамҭақәак рышьҭахь Ахра Аҩӡба иуацәа руаӡәк ишьақәирӷәӷәеит аҳақьымцәа дышгәарҭаз азы.

Агәыԥ "Пятнашка" акомандир, Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡбеи иҩызцәа хәҩыки аанкылан хәажәкыра 4 рзы. Аԥсны ААР АШәМ аусзуҩцәа иҩны аҩныҵҟа аԥшаарақәа мҩаԥыргеит, иаадырԥшит абџьари аџьаԥҳани.

Ахра Аҩӡба дзыхьчоз Галеха Гасанов, Аслан Гуатижев, Андреи Локтионов, Станислав Культа рганахьала аӡбамҭа аднакылеит Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭа- мызкы ҭакрала ирхыргарц.

4
Атемақәа:
Ахра Аҩӡба иаанкылара
Презентация книги Алексея Гогуа Ас ду

Абзиабара, анасыԥ, аразҟыдара: аҳәса рлахьынҵақәа Алықьса Гогәуа ипрозаҿы

24
(ирҿыцуп 15:36 08.03.2021)
Жәлар рышәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа ипрозаҿы аҳәса рлахьынҵа аарԥшышьа шилшаз азы лгәаанагара дазааҭгылоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Ааԥын аҽеиҩшамҭазы ииз Жәлар рышәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа даԥылоит 89-тәи иирамш. Аԥсуа проза иара иҩымҭақәа ирҿырԥшны қәрала еиҳазаргьы, исҳәарц сҭахуп афилософиатә, ауаажәларратә мотивқәа шьагәыҭс измоу ипроза ду зегь шьхаҵас ирылыҳәҳәоит ҳәа.

Ашкол санҭаз, бжьаратәла 45 шықәса раԥхьа, ргьама скит ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа. Ҽнак зны саб ибиблиотекаҿы иаалысхит сықәра уамак иаҵанамкуаз ароман "Аси амацәыси". Усҟан ашәҟәыԥхьара хшыҩзышьҭра аман, ашкол аҿы дҵас иҳамамызгьы ҳаԥхьон. Ари ароман идеиаси хықәкыси иамаз уамак исзеилымкаауазаргьы, ашәҟәыҩҩы исиужет арҵәишьеи, ахаҿқәа реизыҟазаашьеи срымҽханакит. Жәиԥшь шықәса зхыҵуаз аҭыԥҳа сыхшыҩ аромантикатә цәқәырԥа иаанахәаны иҟан, убри аҟынтә, араҟа иагәылсны ицоз абзиабаратә мотив аҿиашьа, трагедиала ахыркәшашьа сгәы ааснархьит.

Саԥхьон аҵх иаасымнахаанӡа. Ироман афырԥҳәызба Аишьа лхәыцрақәа уртәыртәуан: "Илдыруан уи аҽакала дшылзыҟаз. "Абзиабара" ҳәа игәаӷьны лҿы илызҭамырӡоз ажәа зынӡагьы идылкыломызт уи, избанзар, иара изы лара лгәы имҩашьахуа иалшоз иаабац ажәа гәырҿыӷьга "аҳаҭыр" акәын. Саланахалон саԥхьацыԥхьаӡа, Аишьа леиԥш сшыбарџьеиуаз аҵх агәы еиҩнашон. Аишьа дзызхәыцуаз Амаршьан (Ардашьыл) дыхәны лыҩны данаанага, нас лыбзиабара ԥхьакны, уи данихылаԥшуаз уҳәа, апрозаик Гогәуа иааирԥшуа аҭоурыхтә-политикатә хҭысқәа раҵкьыс абзиабара аарԥшышьа акәын сзызхәыцуаз усҟан.

© Sputnik / Илья Питалев

Иҵӡоузеи, аха иахьагьы, уи ароман исзыннажьыз асахьақәа сыбла иаахгылоит. Ихәны ишьҭаз Ардашьыли Аишьеи реизынхара Гогәуа иаахтны даҽаӡәы ишизымҳәара ишҭихыз: "Ус лқьышә инахьысит уи иқьышәқәа. Дзықәгылаз аӷәра лыҵышьшь инаскьаанӡа, иаразнак дааҭрысит, лҽааимылхын аҭӡамц ахь днаскьан, наҟ лҿы рҳәны акраамҭа дгылан". Ас иаахтны иҳәаз ахаҵеи аԥҳәыси ирызкыз ароманқәа ԥсышәала сырмыԥхьацызт.

Ашәҟәыҩҩы иааирԥшуаз амчрақәа реидысларақәа рҵакы уамак игәаамыгӡакәа, Аишьеи Ардашьыли рроман шԥанҵәари ҳәа сышәҟәы сиарҭа ихәыҵакны аҵх згон. Сан рыцҳа лыбжьы саҳауан "алашара ырцә, ашьыжь бызгылаӡом" ҳәа. Абас, раԥхьаӡа агьама скит ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа. Слаӷырӡышон уи анҵәамҭаҿы автор иааирԥшуаз асахьақәа срызхьаауа, ареволиуциа иахҟьаны Аишьа лразҟы ахьхыбгалаз ҭынчра снаҭомызт: "Забџьар шьҭаҵаны зыҽрызҭаз рахьгьы, ирхәыз рахьгьы, иршьыз рахьгьы – џьаргьы дыҟамызт уи … Ардашьыл".

Саныҩеидас ашәҟәыҩҩы Гогәуа егьырҭ иҩымҭақәа лаԥшықәҵаны са стәала иҭысҵаауан, иагьрыдызбалеит, аԥҳәыс лхаҿсахьа аарԥшраҿы илшарақәа шаҳараку.

Ашәҟәыҩҩы инапы иҵиххьо ироманқәа еиҳаркгьы "Аҽыкәаҳа", "Асду" рҿы иааирԥшуа аҭоурыхтә ҵакы змоу ахҭысқәа инарҷыданы, апрозаик аԥҳәыс лразҟы, уи ллахьынҵа аарԥшра даҽа ԥсыуа шәҟәыҩҩык ишилымшара дазнеиуеит. Есқьынагьы иџьасшьоит, аԥсуа хдырра ду ныҟәызго ашәҟәыҩҩы-афилософ абас гәызианрала дышԥазыҟоу астереотипқәа еилаганы абзиабара аҳаҭыраз имҩахҟьо аԥсуа ԥҳәыс лхьаршшара.

Ҿырԥштәыс иааҳгар ауеит ароман "Аҽыкәаҳа" аҟны автортә хьаҵрақәа рҿы Гогәуа Медеиа илзикыз ахәыцрақәа. Лтәыла иақәлаз алегионцәа раԥхьагыла бзиа дызбаз аҭыԥҳа лзы "лара акгьы лнарбомызт аҩыз еиԥш лыуаажәлар ршьа иаҵашьшь изжәуаз анцәахша ииарҭа тата" иҳәоит автор Медеиа лыбзиабара лиааины иҟалҵаз ашьаҿазы. Ароман автортә хьаҵрақәа рҿы Гогәуа длазҵаауеит Медеиа "Ишԥабгәаӷьи бзықәгылаз адгьыл иакәхшоз быуаажәалар?" ҳәа. Автор ҭакс иоуз "исыздыруам, исыздыруам, уи уаҩгьы иагьиздыруам иагьизеилкаауам" ауп.

Гогәуа ироманқәеи иажәабжьқәеи рҿы иааирԥшуа аҳәса трагедиатә хаҿқәоуп: Елана, Аишьа, Макрына, Аҳкәажә, Агра уҳәа, рызегьы еидызкыло аразҟыдароуп. "Деидырӷәӷәала дызкыз, лԥагьара ԥагьазтәуаз лтәыла аламыс, аԥҟарақәа, ақьабызқәа аалыхшәеит амра ицәдыршәлаз ауалыр ауадахәқәа анахышәшәо еиԥш", - иҳәоит абзиабара аҳаҭыраз зыԥсадгьыл знаԥхаз Медеиа лзы, аха иара убри аамҭазы, иара дазхәыцуеит уи лзырҟаҵаз абзиабара ду даҽа мҩак шылнамҭаз. "Зны ахәхәаҳәа дҿырҳасуа дҩагылан "шәысҭ" иҳәан, уи ауԥшәыл длыгәҭасны иҩызцәа днарылаижьит" иҳәоит апрозаик абзиабара иарҩашьыз абазгаа роуԥшәыл Византиатәи аибашьҩы дышлызныҟәаз аарԥшуа. Гогәуа Медеиа лшьоурала ириашоит, ажәа кьынаак лзымҳәаӡакәа "иаразнак илхыԥсааит абриаҟарааамҭа илдылсны иҟаз аҩы" бааԥсы. Уаҳагь уаҩ даалзыбзиамхаӡакәа, Византиаа рынцәахша иԥсырҭа иарбаны зҿыналырхаз (аҟама Е.К) дааихнахт".

Ашәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа ирҿиамҭақәа рҿы иҵегь ҳара иаҳзааигәо аамҭа иақәло аҭоурыхқәа рҿгьы, аԥҳәыс ллахьынҵа дазыхынҳәуеит. Акыр иҵаулоуп иажәабжь "Ашьацәгьа" аҿы иааирԥшуа аԥҳәыс лхаҿсахьа. Араҟагьы, иара длаирҟәуам, аԥсҭазаара аԥҟарақәа рықәныҟәара уамак иақәымшәаз, аха ицқьаз аҭыԥҳа. "Ашьацәгьа" иамыԥхьаҵ ицәыӡыз даара ирацәоуп. Автор ицәыригоит, ауҳәансҳәанқәеи, абз бааԥсқәеи аԥҳәыс лразҟы иаԥырхагахар шалшо, иара убри адагьы, аԥсуа ԥҳәыс абзиабара ду наунагӡа лгәаҵаҿы иҵәахны илымазарц шлылшо.

Автор ари ажәабжь иҩит 1986 шықәсазы, аха, иааирԥшуа аамҭа маҷк инаскьоуп ижәытәӡатәимзаргьы. Усҟантәи атрадициагьы уажәтәиқәа раҵкьыс акыр иџьбаран. "Даныӡӷабыз дыҭҳаца, уажәы-уажәшьҭан гәырӷьара дук дазыԥшушәа, лыблақәа ҭбааханы, икәеицеиуа ианырбалак, лахә-лахәы илышьклаԥшуа иалагон". Автор иҩымҭаҿ ахҭысқәа реишьҭагылашьа еизаданы иҟам.

Ажәабжь далагоит Ашьацәгьа (Агра) лыхшара лаҟараханы лмагана кны аԥҳә анлырххуаз, аха угәуҽанӡамкәа, уиаигоит лара данқәыԥшӡазтәи ахҭысқәа рахь, анаҩс, уи хьымӡхыхганы хаҵа данырышьҭуаз аамҭахь: "Лара ахьымӡӷ згаз, ахҳәаа зауз, зцәа зтәымкәа, хымыз-ԥшьымыз зхыҵуа аҩны итәоу длеиԥшны дыршьеит". Иџьбараз атрадициақәа рцәаҳәа маҷк иацәхьаҵыз аҭыԥҳа, ачараҿы илбаз аԥшӡа иахьеи-уахеи дышизхәыцуаз ауп, хаҵа дшырышьҭыз.

Беременная женщина
© Фото : freestocks.org

Лара аҩнра ҳәа данцагьы, ани ачараҿы илбаз изхәыцра дауаҟәыҵхуаз: "Иахьа ҭацара луанаҵы уажәы-уажәы лаԥхьа дааиуан, аха димбаӡошәа аҽаџьара дыԥшуан, ус дааиуан, дааиуан, диасуан, дааиуан, диасуан" лхәыцрақәа рҿы. Знык ада илымбацыз ахаҿсахьа дазхәыцуа, лмагана ҟьо амхырҭа дахьҭагылаз аҳәҳәабыжь ллымҳа иааҭасуеит Агра. "Хыхь аԥсыжраҿы ҵәуабжьқәак гоит"- ибжьа ааиргоит змагана зҟьоз лхаҵагьы. Аԥсыжрахь инхалеит рҩыџьагьы, Ашьацәгьа лцәа ианырхьан анышә иамардоз дазусҭаз. Аҭоубыҭ иҭаз аԥшӡа ихы-иҿы шыхҩазгьы, ачабра иҿаршәыз иалылбааз ала илдырит уи Иара шиакәыз, "ихәдагьы - убас иҭыхәхәа" мшаҽны ишылбаз иҟан.

Избан сыздыруам, аха Гогәуа иҩымҭақәа рҿы иааирԥшуа аҳәса рхаҿсахьақәа насыԥдоуп, ихьанҭоу аидара иаҵоуп. Дара иҟарҵалакгьы, ашәҟәыҩҩы лахь риҭоны убом, идеиалҵас иааирԥшуеит зехьынџьара инеибеиԥшны. Ааԥын иалиааз ашәҟәыҩҩы, ипроза хьанҭоуп зҳәо ыҟазаргьы, абызшәа здыруа иаҵрымбаар алшом ула ихымслозаргьы, ицәаҳәақәа амузыка шрыҵо. Иаҳҳәар ауеит прозала иҩу апоезиа ҳәа. Гогәуа апоезиа дшаҿымгьы, ироманқәа рҿы иаацәыригоит адәахьала шамаха иумбо апоезиа:

_Бабацои ас шаанӡа

Ибысуа аԥшахәхәа?-

Ҳазхара баабаанӡа,

Бабацои бкахәхәа?

Акыр ихьшәаноуп снапаҿы ианааи, иахьа сыззааҭгылаз ажәабжь "Ашьацәга", 2006 шықәсазы иҭыҵыз 5-томкны иҟаз апрозаик иҩымҭақәа реизга иагәылан. Араҟа шамаха уи аамҭазы ииҩхьаз зегь анын. Гогәуа ипрозаҿы иааирԥшуа аҳәса зегь ирымоуп ирзеиԥшу ҟазшьак – абзиабара аҳаҭыраз ауаа рылахь аиура.

Ааԥын иалиааз ашәҟәыҩҩы, уамак ала иныруеит, аԥсуа ԥҳәыс лыԥсабара абзиабара имҩахнаҟьар шалшо, абжьааԥнытәи аҵасқәа рымҩаԥгареи, аԥсуара аԥҟарақәеи рыҽҭагӡара акәымкәа, аҳәаақәа ргәашәқәа ҭаԥыххааса абзиабара зҽазҭо аҳәса рыпсихологиа аарԥшра акыр дазҟазоуп, уи азы ашәҟәыҩҩы иаҳасабала агәаӷьрагьы имоуп.

"Шәанбалагеи аҩра?", - сиазҵааит зны сара Гогәуа, - "Ашкол санҭаз исгәаԥхоз аӡӷаб аӡы дагеит", - убри ахҭыс исзаанагаз атрагедиа иарҵысит сышәҟәыҩҩратә ԥсабара",- иҳәеит иара. Ас иаартны имаӡа ахьсымеидаз даарагьы иџьасшьеит, даарагьы сеигәырӷьеит.

© Foto / предоставлено Елеонорой Когониа
Ашәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуеи ажурналист Елеонора Коӷониаԥҳаи

Алықьса Гогәуа дыздыраанӡа срыԥхьахьан иҩымҭақәа рӷьырак, хаҭала ҳаибадырит 1989-тәи ашықәсқәа рзы. Уи аамҭазы иара ахәыҷтәы журнал "Амцабз" редактор хадас дыҟан, аха амилаҭтә хақәиҭратә қәԥара ҵәатәышьаҟасгьы даман. Аредакциа ахьыҟаз ахыбраҿы иҟан ашәҟәыҩҩцәа реидгылагьы, жәлар рфорум "Аидгыларагьы", убрахь неирҭас иҳаман аҿаргьы. Уи аамҭазы алитература алацәажәара аҵкьысгьы, ҳмилаҭ рлахьынҵа азхәыцра иазкын ҳанеиқәшәоз ашәҟәыҩҩы дызлацәажәоз, аха сара сзыҳәан, еиҳагьы ихадан иара иаԥиҵоз ахаҿқәа рызхәыцра.

Аибашьра ашьҭахь акырынтә аинтервиу имысххьан ашәҟәыҩҩы, даара акыр иаартны ҳаицәажәон, убарҭ ҳаицәажәарақәа ирыбзоураноуп уи ишәҟәыҩҩра ахыҵхырҭаҿ абзиабара иахылҵыз атрагедиа шыҟаз шеилыскааз. Хыхь сызлацәажәо ажәабжьқәа акырынтә срыԥхьахьеит, аха ҿыц иаасыртыцыԥхьаӡа, раԥхьа санаԥхьаз еиԥш исыцрасуеит аразҟыдареи, абзиабареи ирыдҳәалоу алахьынҵақәа ирхылҵуа амца.

Иажәабжь "Ашьацәгьа" мыцхәы иласыз, аха цәгьарак згәы иҭамыз аԥҳәызба илызкуп. Иамыԥхьац изы еиҭаҳәашьак амоума, ачараҿ илгәаԥхаз арԥыс дишьҭалан архәара лҽавакны инеиуаз аҭыԥҳа лышьҭахь илхьырҳәоз дазымхәыцкәа иҟалҵоз ашьаҿа. Гогәуа, уи ала иаҳирбоит абзиабара амца аҭыԥҳа дшышьҭнаԥаауа, хақәиҭра дук шылнаҭо. "Лара лылаԥш даԥшааит, иара илаԥшгьы",- ачараҿы илбаз, иаразнак дзытҟәаз ахаҿсахьа иацыз аԥхарра даанахәан, ажәлар днарылҟьан дишьҭалеит лразҟы дазааигәахарц: "Лара дыҿҟьаҿҟьо, рқыҭеи нырцәтәи ақыҭеи еиҩызшо, иагьдуцәам, иагьыхәыҷцәам аӡиас аԥаҩ дынхықәыххылеит. Иара идырдыруа иҟаз ацҳаҵәры дықәлахьан…".

Ашәҟәыҩҩы иаҳасабала дадгылом аԥҳәызба ауҳәансҳәанқәа ирыхҟьаны лразҟы анырҿаҟәо. Иҩымҭақәа ҳаргәылаԥшуа ҳҿааҳхар, иааџьаҳшьаратәы аԥсуа ԥҳәыс илызку амотивқәа ргәылыҳәҳәоит. Алықьса Гогәуа дыпрозаикуп, аха ироманқәа рҿы ҳара иаҳԥыхьашәоит ажәеинраалатә формала иҟоу автортә хьаҵрақәа:

Быбла еиқәарақәа

Еиԥшхеит аӡыжь,

Быхцә аԥарақәа

Бықәуп еиужь…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

24