Агәыӷра зцыз асалам шәҟәы: арепрессиақәа ирылаӡыз Амтон Хагәышь иҟәырҷаха

192
(ирҿыцуп 20:35 27.03.2021)
Бзыԥҭа аҳаблантә Сталини Бериеи рполитика хәашь иахырҟьаны ирӡын 130-ҩык ауаа. Урҭ рыгәҭа дыҟан анхаҩ нага Амтон Ԥара-иԥа Хагәышь, уи иҭоурых Саида Жьиԥҳа ланҵамҭаҿы.

37-тәи ашықәс еиқәаҵәақәа Аԥсназы аибашьра иаҩсуан. Ҳмилаҭ иреиӷьыз ахаҭарнакцәа ргәаҟны ишьын, џьоукы ҿааҳәыра рмоукәа атәыла иахган. Ҭоурыхтә хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Бзыԥҭа аҳаблантә Сталини Бериеи рполитика хәашь иахырҟьаны ирӡын 130-ҩык ауаа. Урҭ рыгәҭа дыҟан анхаҩ нага Амтон Ԥара-иԥа Хагәышь. Арҭ ахҭысқәа раахыс 80 шықәса инеиҳаны ишҵуагьы, Амтон имаҭа Аслан Хагәышь иҭаацәаратә ҭоурых дахӡыӡаауа ауп иабду иӡбахә шеиҭеиҳәаз.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Амтон Ԥара-иԥа Хагәышь Бзыԥҭа унеишь-уааишь ҳәа ззырҳәоз анхаҩ нага ҳәа дыԥхьаӡан. Иара дызгәалашәоз ирҳәалон уи икәасқьа ӷьазӷьазуа, ирахә, иԥсаса, ишәырҵлақәа, иџарџаруаз иџьықәреи, иҭаҭын уаҩ деилаҳартә ишыҟаз. Иҵашьыцуаз ирхырҟьаноуп НКВД аусзуҩцәагьы ишьҭашәарыцо ишалагаз.

Амтон Хагәышьи иԥшәмаԥҳәыс Наталиа Барцыцԥҳаи ԥшьык ахшара рааӡеит, хҩык аԥҳацәеи аԥеи. Аха аб ихәыҷқәа рыбзиара ибаанӡа аҭаацәа дрыҵхны дыргоит.

© Foto / предоставила Саида Жиба
Амтон Хагәышь иуацәа рыгәҭа

"Сабду абжьаратә қәра дҭагылан дандырӡуаз аамҭазы. Санду лҟынтә ишыздыруа ала, ҵхыбжьон ргәырҽанӡамкәа НКВД аҟынтә хҩык акаԥданцәа ааины, "абаандаҩы, уабаҟоу" ҳәа рыбжьы ҭыганы ауада иҩналеит. Руаӡәы имагә аԥынҵала Амтон имгәа дҭасит, дызхирҟьо ыҟамкәа. Убасҟан, Амтон иан Таниа (Кыт) Абыџԥҳа лыҷкәын ааха изҭаз акаԥдан диқәымчны дигәҭасзаап, егьи инапы иакыз аихатәы лабала аԥҳәыс бырг длысит. Амтон уи аамҭазы ишьапы дықәгылан иан лшьа иуит, ишимчыз акаԥдан иқьышә ҭахәахәаны ииҭеит. Арҭқәа анрыхҭеибах, НКВД аусзуҩцәа еиҳагьы игәаӷ ркит, деимлагәа ихәыҷқәа шихьҵәыуоз, дрыманы ицеит", - ажәабжь еиҭеиҳәоит амаҭа Аслан Хагәышь.

Амтон Ԥара-иԥа Абааҭатәи абахҭаҿы дганы дҭаркит ҳәа ауп аҭаацәа адырра шрымаз. Иани, иаҳәшьцәеи, иԥшәмаԥҳәыси ифатә рыманы абахҭа амҩа ианын, аха "уи ара дыҟаӡам" ҳәа шьҭахьҟа иршьҭуан. Абааҭатәи абахҭа аҵакыраҿы акьырҭрақәа ыҟан, уаҟа жәаҩыла ауаа ргәаҟны, ршьапы инанамго иԥҟаны иҭарблон. Уи атәы здыруаз Амтон иҭаацәа, "акьырҭра дҭарблызар ҟалап" ҳәа ргәыӷра ҿыцәааит.

"Сабду Карелиа-финтәи ССР бахҭак аҟны дҭаркит. Иара аҭагылазаашьа аниоуаз, аҩныҟа асалам шәҟәқәа ааишьҭуазаарын, аха иҭаацәара ироуӡомызт. Аҵыхәтәаны, "сгәы бзиоуп, шәаргьы уи шәзеиӷьасшьоит. Жәабала ашәҟәқәа рыҩра саҿуп, шәара знызаҵәык аҭак сышәҭар иҟалои?! Зыда ԥсҭазаара сымам Наташа, сан Таниа, схәыҷқәа, сашьцәа Хагәшьаа, сқыҭауаа шәыгәхьаазгоит. Сшәыҳәоит ҩ-кьылак рыдамхаргьы ҳадгьыл афҩы зху аҭаҭын сзаашәышьҭырц, Џьансыхә Бганба акалашәа ирссаны иххуеит…" ҳәа зныз ашәҟәы ааит. Уи заҳаз Бзыԥаа еизеит. Амтон раԥхьа дгылазшәа ирԥхьаӡеит. Забацәа, зашьцәа, зыҷкәынцәа дырӡыз ргәаҵаҿы гәыӷрак ҿыхеит, "ҳара ҳтәқәагьы рыԥсы ҭазар ҟалап" ҳәа.

Аха, рыцҳарас иҟалаз, Амтон иҭаацәа рнапаҿы инеиз дара рзы ираԥхьатәииз асалам шәҟәы иҵыхәтәантәихеит. Уинахыс ишьҭа ыӡит.

© Foto / предоставила Саида Жиба
Амтон Хагәышь исалам шәҟәы

Амтон иԥҳацәа руаӡәы, Бабца зыхьӡыз, арҵаҩы изанааҭ лоуны ашкол аҿы аусура даналага, лҩызцәа, лықәлацәа аныҟала, лассы-лассы 37-тәи ашықәсқәа ҳмилаҭ иазааргаз арыцҳара атәы иалацәажәон. Убасҟан забацәа дырӡыз илабжьыргеит ашәҟәы лҩырц лаб иӡбахә аилкааразы, даргьы ус ҟарҵахьан азы. Бабца лҩызцәа рҳәатәы дацныҟәаны, Қырҭтәылатәи ССР Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистррахь ашәҟәы лшьҭит Амтон Ԥара-иԥа Хагәышь иразҟхаз еилылкаарц, аха лассы аҭак лзааит ихабар шырзымдыруа ала.

"Сабду иӡбахә Қырҭтәылатәи ССР Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра аилкаара ишашьҭамлаз еилкаахеит, абас ирлас Бабца аҭак анлырҭа. Уи нахыс ргәыӷрагьы ҿыцәааит. Амтон иан Таниа (Кыт) Абыџԥҳа лыҷкәын дышхнымҳәуаз агәра анылга нахыс, лхы шьҭыхны амра даҵамԥшит. Ус лыблақәа алашьцара шырхыз лыдунеи лыԥсахит", - иҭаацәаратә ҭоурых дазааҭгылоит амаҭа Аслан Хагәышь.

Бзыԥаа агәыӷра рызҭаз Амтон исалам шәҟәы иахьагьы еиқәырханы ирымоуп ихылҵшьҭра. Уаҟа иану ажәақәа уажәшьҭа реилыргара уадаҩзаргьы, абиԥара ҿа еиҵагылацԥхьаӡа ргәы арԥхоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

192

Наӡаӡа ахәышҭаара нрыжьит: Осман Гәынбеи иԥацәеи рҭоурых

2
(ирҿыцуп 11:31 18.04.2021)
1937-тәи ашықәсқәа раан Сталини Бериеи рполитика иалаӡыз Аҷандара ақыҭан унеишь-уааишь ҳәа ззырҳәоз Осман Гәынба иҭаацәа рҭоурых дазааҭгылоит Саида Жьиԥҳа.

Сталини Бериеи жәашықәсала имҩаԥыргоз аполитика хәашь ахьаа ду рзаанагеит ажәларқәа жәпакы. Аха амилаҭ маҷқәа уи акалашәа ирнырит. Ҭаацәарак аҟнытә хҩы-ԥшьы иара зегьы дәылгангьы, ҿааҳәыра рмоукәа иандырӡоз ыҟан.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Иахьа ишәзеиҭасҳәо ажәабжь аахыс 80 шықәса инеиҳаны ишҵхьоугьы, рӷьашьа змам хәраны рыгәқәа ирнуп урҭ аамҭақәа ирхәаҽыз, Аҷандара ақыҭан унеишь-уааишь ҳәа ззырҳәоз Осман Гәынбеи хҩык иԥацәеи ирхылҵшьҭроу. Ари аҭаацәаратә ҭоурых дазааҭгылеит амаҭа Хана Гәынԥҳа.

Осман Уадамыр-иԥа Гәынбеи инасыԥхаз Мадина Арындԥҳаи быжьҩык ахшара рааӡеит, ԥшьҩык аԥацәеи хҩык аԥҳацәеи. Ахәыҷқәа ианрызҳа еиҟарауааны аб иааивагылеит. Иҷкәынцәеи иареи Аҷандара ақыҭа ианалсуаз, рҽышьҭыбжь заҳауаз "Осман иԥацәеи иареи аауеит" рҳәон. Зыжәҩахыр еибыҭаз аҭаацәа насыԥ рыман. Рынхара рынҵыра уаҩ деилаҳаратәы иҟан.

30-тәи ашықәс хьанҭақәа ранҵәамҭазы ари агәараҭа "аԥҭа еиқәаҵәа" ахаԥеит. Османи иҷкәынцәа Қшьышьи, Џьаҭмеи, Амтони ырбаандаҩны наӡаӡа рхәышҭаарамца иахыганы иргоит.

© Foto / предоставила Хана Гунба
Осман Уадамыр-ип,а Гәынба

"Осман, сара сабду иаб иакәын. Сабду Амтон ихьӡын. Арепрессиатә шықәсқәа раан аби аԥацәеи зыхдырҟьаз Осман ианшьа иԥа Камыгә Ахьиба иоуп. Иара аҵара иман, арра маҵура ныҟәигон. Камыгә ахара идҵаны ишьҭашәарацо ианалага, абна дылалеит, дыбрагьхеит. Уахынла иаҳәшьаԥа Осман Гәынба иҟны дыԥхьоит ҳәа заҳаз ацәгьаҳәаҩцәа НКВД ахь адырра ҟарҵеит. Уи нахыс Гәынаа ргәараҭа илашьцеит", - ажәабжь еиҭалҳәоит Хана Гәынԥҳа.

Раԥхьа аҭакра зқәырҵаз Осман ихшара Қшьышьи, Џьаҭмеи, Амтони роуп. Дара уи аамҭазы иҭаацәаран. Қшьышь хҩык аҷкәынцәеи аԥҳаи драбын, Џьаҭма ӡӷаб хәыҷык диман, Амтон иԥшәмаԥҳәыс лцәалтәымкәа дыҟан.

© Foto / предоставила Хана Гунба
Џьаҭмеи Амтони Гәынаа

"Сабду аԥа даниоу, хымз рышьҭахь азин ирҭеит ахәыҷы ибаразы. Адуцәа изларҳәо ала, Амтон агара днахагылан "уаҳа усымбрагьы уара убзиахааит" иҳәеит", - лажәа иацылҵоит амаҭа.

Осман Гәынбеи Мадина Арындԥҳаи рыҷкәынцәа хынҳәуеит ҳәа агәыӷра рыман, абыргцәа рхахьы ирзаагомызт урҭ наӡаӡа ари агәараҭа нрыжьит ҳәа.

НКВД анапхгара Гәынаа рҭаацәара аҟнытә ахара здырҵаз рзымхакәа, аб Осман ирбаандаҩразы иаауоит. Абырг аигәышә иманы абаҳча дышҭаз, "ҳуацәажәароуп" ҳәа дрыманы ицоит имаҭәа аиҭакра имҭақәа. Ус ажәцәеимаа шишьаз, ибӷа ауапа нақәиршәит ауп. Сааиуеит ҳәа иикыз аигәышә ахьаирсаз ус инхеит…

Аамҭак ашьҭахь, аҭаацәа адырра роуит Осман иԥацәеи иареи Баҭым иҭакуп ҳәа. Машәыршәа арепрессиақәа ирцәынхаз аҷкәынцәа иреиҵбаз Ҭагәаџь усҟан 16 шықәса ракәын иихыҵуаз. Арԥыс Аҟәа атеатралтә ҵараиураҭа дҭан. Аҩнаҭа хаҵаҵас иахагылаз уажәшьҭа иара иакәхеит. Лассы-лассы абахҭа иҭакыз иаби иашьцәеи рхәы иманы Қарҭҟа дцон, аха изырбодаз.

Ҭагәаџь иани иаҳәшьцәеи рнаҩс иашьцәа рыхшара рзгьы аҭакԥхықәра идын.

"Ишысҳәахьаз еиԥш саб хымз ракәын ихыҵуаз сабду аҵыхәтәаны аҩнынтә данырга. Ҭагәаџь иашьцәа рхәыҷқәа убриаҟара инапы рыдкыланы ргәы иамыргакәа иааӡеит, ихатәы хшара аныҟалагьы еилых ҟаиҵомызт. Анаҩс урҭ ирхылҵыз, саргьы сналаҵаны ҳабду ҳәа иаҳдыруаз иара иакәын. Знызаҵәыкгьы иаҳнырратә иҟамлеит имаҭацәа гәакьацәа еиҳа бзиа ибоит ҳәа", - азгәалҭоит Хана Гәынԥҳа.

Ҭагәаџь Гәынба иԥсҭазаара далҵаанӡа ныҳәацԥхьаӡа игәараҭаҟны еизоз ихшареи, имаҭацәеи, иашьцәа рхылҵшьҭреи аишәа ду иадыртәаланы рҭаацәаратә ҭоурых анырзеиҭаимҳәоз ыҟамызт. Иахьа абиԥара ҿыц ирымоу агәыбылреи аҭаацәаратә ҭоурых аиҷаҳареи иара иоуп ирылазааӡаз.

"Ҳабду Ҭагәаџь абриаҟара агәаҟрақәа шихигазгьы аԥсҭазаара бзиа ибон, длафҳәаҩын, аха аҟазшьа џьбарагьы иман. Хаҭала сара сзы аиацәажәара насыԥын. Аҷандараҟа санцалоз, зны-зынла данысымбалак, дахьысԥшааша аҭыԥ здыруан. Абаҳча инацәыхарамкәа иҟаз ажәытә ҳаҭгәынқәа рзааигәара аҟәардә дықәтәаны амҩахь дыԥшуан. Снеины саниватәалак "санқәыԥшыз, сашьцәа аауазар збоит ҳәа абра стәалон, ус уи ашьцылара сзынхеит" иҳәон. Ахаан сгәы иҭыҵуам ҿымҭӡакәа ахәшҭаара данҿҳәатәаз "еҳ" ҳәа ихылҵуаз агәынқьбжьы. Уи убриаҟара игәыҭшьааган, иҩнуҵҟатәи ахьаақәа зегьы дыргамуан "зегь бзиоуп" ҳәа шиҳәозгьы", - аҭоурых еиҭалҳәоит Хана Гәынԥҳа.

Османи, Қшьышьи, Џьаҭмеи, Амтони ҭахеит ҳәа аӡәгьы ихахьы иааигомызт азы рыхьӡала ацәашьы былӡамызт. Убри аҟнытә Ҭагәаџь имаҭацәа ианрызҳа, есқьынагьы иажәа иалеиҵон мышкызны идунеи аниԥсахлак иаби иашьцәеи рыхьӡалагьы аԥсаҭатә ҟарҵарц, ирзеиԥшны еинырхарц. Ус иагьыҟарҵеит.

Хынтрыгу Ажиба
© Foto / Предоставлено семьей Хинтруга Ажиба

Еиҵагылаз Гәынаа рабиԥара ҿа ирымоу адыррала, Осман иԥацәеи иареи еибадмырбаӡеит. Аб ахәшәтәырҭаҿы иԥсҭазаара далҵит. Аишьцәа Аџьынџьтәылатәи аибашьра Ду аналага афронт ахь иршьҭызар ауеит аҩныҟа рымаашьа ала.

"Аамҭак ашьҭахь, аҭакра зқәыз, аха еибганы ихынҳәыз Ҭагәаџь иабхәандахаз Бас Ҭраԥшь ила Осман изы ажәақәак еилкаахеит. Абырг акамера дахьҭакыз иуапа шкәакәа каршәны "Ажәеиԥшьаа рашәа" наигӡон. Уи ала агәхьаагара иҟажон. Бас аҩныҟа данаауаз, ҟәырҷахак еиԥш Амтон ихылԥа ааигазаап. Иахьынӡаҳдыруа урҭ Баҭым еиқәшәеит", - аҭоурых иацылҵоит амаҭа.

© Foto / из архива семьи Гунба
Ҭагәаџь Гәынба

Ҭагәаџь Гәынба иԥсы ахьынӡаҭаз иаби иашьцәеи ирхыргаз атәы лассы-лассы еиҭеиҳәозтгьы, 81 шықәса ирҭагылоу Хана лаб Владимир Гәынба, ихәыҷра зырхәашьыз аҭоурых алацәажәара бзиа ибаӡом, аха иҵаулаӡаны игәы иҭаҵәахуп. Анцәа иџьшьаны аиҳабацәа рҿахәы зҳәо аҿар ыҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

2
Студенты на лекции

Аԥсуа-абаза диаспора рхаҭарнакцәа СПААУ хәыда-ԥсада иҭалар ҟалоит

1
(ирҿыцуп 10:17 18.04.2021)
Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс ацхыраара ҟанаҵоит адиаспора рхаҭарнакцәа Санкт-Петербургтәи аҳәынҭқарратә абнанхамҩатә университет (СПААУ) хәыда-ԥсада иҭаларазы.

АҞӘА, мшаԥы 18 - Sputnik. Аԥсуа-абаза диаспора рхаҭарнакцәа Санкт-Петербургтәи аҳәынҭқарратә абнанхамҩатә университет хәыда-ԥсада иҭалар ҟалоит. Абри атәы аанацҳауеит аконгресс асаит.

Ари аҩыза алшара ҟалеит Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресси ауниверситети абҵарамза, 2020 шықәсазы ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра иабзоураны.

Иазгәаҭоуп, аҵараиурҭа иҭаларц зҭаху рзы ашәҟәқәа рыдкылара шхацыркыз хәажәкыра 1 инаркны. Абиуџьет ҭыԥқәа рахь иҭало рышәҟәқәа аларҵароуп ԥхынгәы 20-нӡа, латәарадатәи аҟәшахьы – нанҳәа 11-нӡа, амагистратурахь – нанҳәа 6-нӡа.

Арзаҳал азы абитуриентцәа абарҭ ашәҟәқәа еиқәыршәаны ирымазароуп: атәылауаҩшәҟәы ахкьыԥхьаа, аттестат (ахкьыԥхьаа ма аоригинал), 3×4 см иҟоу афотосахьақәа фба, аԥсуа-абаза жәлар дшырхаҭарнаку зыршаҳаҭуа аилыркаа, ма урыстәылатәи атәылауаҩра. Ашәҟәқәа рынашьҭра ауеит  ауниверситет асаит ахь.

Санкт-Петербургтәи аҳәынҭқарратә абнанхамҩатә университет адкыларатә комиссиа аиҳабы Елена Богатова лажәақәа рыла, аԥышәарақәа мҩаԥгахоит ҩ-форматк рыла: адистанциатә ма хаҭала.

Санкт-Петербургтәи аҳәынҭқарратә абнанхамҩатә университети Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресси ауниверситети аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит абҵарамзазы. 

СПААУ иҭаларц зҭаху Аԥснытәи, Ҭырқәтәылатәи абитуреинтцәа инарҭбаау аинформациазы иадҵаалар рылшоит Санкт-Петербург иҟоу АААК аофис, абри аелектронтә ҭыӡҭыԥ ала: info.spb@abaza.org, ма абри аҭел +7 812 514 88 55 ала.

1