Аԥсны ААР: 2021 шықәса актәи аԥшьбараз амҩатә машәырла аԥсыҭбарақәа еиҵахеит

7
(ирҿыцуп 17:28 13.05.2021)
2019-2020 шықәсқәа рзи 2021 шықәса аԥхьатәи аԥшьымз рзи амҩақәа рҟны ашәарҭадара аиҿкааразы азинхьчаратә усбарҭақәа русура алҵшәақәа ирызкыз Акоординациатә еилатәара мҩаԥысит лаҵара 13 рзы Аҟәа.

АҞӘА, лаҵара 13 - Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. 2021 шықәса аԥхьатәи аԥшьымз рзы ашәҟәы иҭагалоуп 47 амҩа-транспорт машәырқәа, иҭахеит жәҩык, аахақәа роуит 67-ҩык. Абри атәы акоординациатә еилатәараҿы иҳәеит ареспублика Аҳәынҭавтоинспекциа аиҳабы Баҭал Агрба.

2020 шықәса аԥхьатәи аԥшьымз рзы амҩатә машәыр ала иҭахеит 21-ҩык. Агрба иажәақәа рыла 2019 - 2020 шықәсқәа рзы ашәҟәы иҭагалан 395 мҩатә машәыр, иҭахеит 117 –ҩык, ахәрақәа роуит 614-ҩык.

2021 шықәсазы административтә ҭакԥхықәра иаҵадыркхьеит 27 нызқьҩык амашьынарныҟәцацәа, ари 17 209-ҩык рыла еиҳауп 2020 шықәса иара убри аамҭа арбагақәа раасҭа.

Аԥсны Аҳәынҭавтоинспекциа аиҳабы иҳәеит апрофилактикатә уснагӡатәқәа амҩақәа рҿы аҭагылазаашьа иубартә ишеиӷьыртәыз.

"Аҳәынҭавтоинспекциа аусура иалҵшәаны 2021 шықәса аԥхьатәи аԥшьбара аамҭаз ареспублика амҩақәа рҿы аҭагылазаашьа еиҳа иҭышәынтәалоуп. 28% рыла еиҵахеит ашәҟәы иҭагалоу авариақәа, иҭахаз рхыԥхьаӡара 60% еиҵоуп, ааха зауыз – 32% ", - иҳәеит иара.

Агрба иажәақәа рыла авариақәа реиҵахара анырра анаҭеит аилагарақәа разгәаҭара автоматикатә система.

"Ауаажәларраҿы ацәажәарақәа цәырнагеит апатруль мҩаԥгара маӡа. Аха иара иалнаршеит амашәырқәа рхыԥхьаӡара аларҟәра. Х-мҩатә машәырк рҟынтәи акы аԥсыҭбара ацуп, ма аԥсҭазаараз ашәарҭара. Ари ауснагӡатә хымз рыҩныҵҟа ҩ-нызқьи бжаки еилагара аанарԥшит", - иҳәеит Агрба.

Аԥсны апрокурор хада актәи ихаҭыԥуаҩ Дамир Кәыҵниа иазгәеиҭеит амҩақәа рҿы арбагақәа реиӷьтәра апрофилактикатә уснагӡатәқәагьы ишрыдҳәало. Урҭ мҩаԥыргоит: "Ишәарҭам араион", "Имаӡоу апатруль", "Ишәарҭадоу ақалақь". Дара 2020 шықәсазы аҩныҵҟатәи аусқәа рминистр ишьақәирӷәӷәеит.

Дамир Кәыҵниа иҳәеит амҩатә ԥҟарақәа реилагаразы аҭакԥхықәра шырӷәӷәатәу. Иара иазгәеиҭеит иҟоу апрактика ишунарбо уаанӡа административтә закәанԥҵара иалагалаз ариашарақәа – арыжәтә ыжәны аԥсҟы акразы ахараԥса иреиҵаӡоу ҩ-џьахәк 200-нтәи ахышәаҵышәа аҟазаара аӡәгьы дшааннамкыло.

"Абри инадҳәаланы азакәанԥҵара аиҭакрақәа аҭахуп, еиҳа ирӷәӷәатәуп ахарадҵа амашьына аԥсҟы зку ижәны иҟазааразы", - иҳәеит иара.

Кәыҵниа иара убасгьы иазиԥхьаӡоит амашьына арццакразы, алашара ҟаԥшь анарку аанымгыларазы уҳәа реиԥш иҟоу аилагарақәа рзгьы ахьырхәра рӷәӷәатәуп ҳәа.

Акоординациатә еилацәажәара аихшьаалақәа ҟаҵо Аԥсны апрокурор хада Адгур Агрба иҳәеит, амҩатә машәырқәа рыпроблема ареспубликаҿ иҟоижьҭеи акыр шыҵуа.

"Иазгәоумҭарц залшом 2021 шықәса аԥхьатәи аԥшьымз рзы адинамика ҵоура. Уи ҳәарада Аԥсны ААРи аҳәынҭавтоинспекциеи рнапхгарақәа ирыбзоуроуп. Уи азы ҭабуп ҳәа расҳәарц сҭахуп", - иҳәеит иара.

Агрба иазгәеиҭеит Апрокуратура хада хылаԥшратә усбарҭак аҳасаб ала азакәанԥҵаратә ԥшьгамҭа аҟаҵара азин шамоу. Иҟоу азакәанԥҵара аиҭакрақәа аҭахызар аусбарҭа иамоу азин ахы ианархәар алшоит ҳәа иҳәеит иара.

7

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Габлиа Акаԥа ақыҭа иамоу ауадаҩрақәа ртәы

6
(ирҿыцуп 19:23 25.07.2021)
Акаԥа ақыҭа ахада Зураб Габлиа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит афымцалашареи амҩақәеи рзы ирымоу ауадаҩра атәы, иҳәеит анхацәа ирыбзазашьоу.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Габлиа ақыҭа Акаԥа иамоу ауадаҩрақәа ртәы

Аиҿцәажәараҿы ақыҭа ахада иҳәеит уаанӡа аӡазы ирымаз ауадаҩра шаԥыху, уажәы изыргәамҵуаны иҟоу афымцалашара амчхара амаҷра шакәу.

"2014 шықәса рзы иргылан ашьаҟақәа. Уи аахас ацәаҳәақәа рыҟаҵара алмыршахеит. Ааигәа ҳақәдыргәыӷит ари апроблема шыӡбахо. Ҳара иаҳҭахуп 3 километра афымцатә цәаҳәақәа. Иахьа иҳамоу алашара амчхара даара имаҷуп, иҳазхаӡом", - ҳәа еиҭеиҳәеит Габлиа.

Акаԥа ақыҭа ахада иҳәеит амҩақәа рҭагылазаашьа уамак ишҽеим, убри аан ақыҭатәи ауахәама иаҭаауа рхыԥхьаӡара рацәоуп, аԥсшьаҩцәагьы уахь иналаҵаны.

"Ааигәа иҟаз амшцәгьаан амҩа еиҳагьы иԥхасҭахеит. Акомиссиа ыҟан, ирбеит, иаарласны аҭагылазаашьа аҽеиҭанакып ҳәа ҳақәгәыӷуеит", - ҳәа азгәеиҭеит Габлиа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

6
Кукушка

"Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап": анхаҩы дызҟаҭәар зылшо аԥсаатәқәа

38
(ирҿыцуп 15:23 25.07.2021)
Анхаҩы дманшәалахарц, иҽаҩра иԥыларц иҽызцәихьчоз аԥсаатәқәа ртәы шәаԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Аԥхаррақәа аныҟалалак, анхаҩы адгьыл аус адулара иҽаназикуа аамҭа ицәырнагоит ажәлар разхаҵарақәеи разгәаҭарақәеи жәпакы. Урҭ азхаҵарақәа хықәкыла ауаҩы ацәгьа иацәыхьчара, имоу аманшәалара, амарымажара реиқәырхара, реихаҳароуп изызку.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ааԥын, аԥсабара зегьы анҿыхо, аԥсаатә амра шәахәақәа иреигәырӷьаны рашәа хаақәа анцәырырго, аԥсуаа шьыжьымҭан џьара усура ҳәа ианааҵыҵуаз, еиҳарак адгьыл иқәаарыхырц, амхы иҭаларц ргәы ианҭарк, "какалк мкыкәа", даҽакала иуҳәозар, "ҿаҵак ымфакәа" ицомызт.

Ауаҩы акрыфа, имч ҭаны, игәы алаҟаны аусура иҽаназикуа еиӷьу ыҟам. Ацәгьа ухьыԥшӡом, иара унапы злаукыз аусгьы иаҳа иуцааиуеит.

Шьыжьнаҵы акрыфара ргәы ианаҭахӡамыз, хыхьчага ҳасабала аусура рнапы аларкаанӡа аџьыкхыш маҷк нарыхәларыԥсон, зынӡа рыца ак ҭамкәа иҟамларц азы. Аԥсуаа иазгәарҭоит, анхаҩы ҿмырҵысы (акрымфакәа) ааԥын имхы данҭала, зыбжьы иаҳаз аԥсаатә даҟаҭәоит ҳәа (азгә: "аҟаҭәара" - одоление птицы).

Ҿмырҵысы ажәҵыс аҷырҷырбжьы уаҳар – ахьара, ахш ԥхасҭахалоит (иҵәыҵәлоит) рҳәоит. Амалаӷәыри аҟармаҵыси рышәаҳәабжь уаҳар – унасыԥ дыркьаҿуеит. Убри аҟнытә, ааԥын рҽырцәырыхьчон абарҭ аԥсаатәқәа: акәыкәу, ажәҵыс, ашамыхьажь, амалаӷәыр, аҟармаҵыс…

Акәыкәу

Акәыкәу ршьуам, еишәарыцом. Аԥсуаа рҟны иҟоуп азхаҵара "ҿмырҵысы акәыкәу абжьы заҳаз даҟаҭәоит, иҽаҩра беиахом" ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианалаго (инықәырԥшшәа мшаԥымзазы) аӡәырҩы анхацәа ахлафаауеит: "Ҳцәаӷәап - ҳрашәап, ҳрашәап - ҳцәаӷәап!" - аҳәоит ҳәа. Акәыкәу аҿыҭра ианаҟәыҵлак – лаҵараамҭам. Илауҵогьы ҟалом.

Уамашәа иубаша, ари аԥсаатә хәыҷы ахьӡ аџьа, адгьыл ақәаарыхра аамҭа ишадҳәалоугьы, ахыргәаҟра ацәымӷуп. Егьырҭ аԥсаатәқәа реиԥш аҭра ҟанаҵом. Акәыкәу аҟара иаашьо, зыхшара змааӡо "имцәаӷәои имрашәои" ԥсаатә ыҟам.

Ашамыхьажь

Ашамыхьажь иамоуп даҽа хьӡык, уи "абжьоубжьыкь" ауп. Ԥсаатә ӷроуп, аԥыц ҵәызуп, иаҩцамкәа иқәырхәоуп. Аԥҷаҷар харгьежьаауп, еиларгыланы ахы иқәгылоуп. Ашамыхьажь зымшьҭа цәгьоу ԥсаатәны иахәаԥшуеит. Ашҭа инҭаԥырны аҩны азааигәара махәык инықәтәар, рыцҳашьарада иԥхадырсуан.

Амалаӷәыр

Амалаӷәыр аиаҵәареи аҩеижьреи еимазкуа ԥштәуп иамоу. Даараӡа ҵыс ԥшӡоуп, амала ишымышьҭацәгьоу ҳәатәуп. Ауаҩы иитәу ҟәыхк - амаҭәа ҽыҭк, мамзаргьы ахцәы аԥыц иаҿыҵакны иагар, аманшәаламрақәа ичычоит, илаиҵазгьы иԥылом.

Ажәытәан аҽаҩра бзиа ззаамрыхыз "амалаӷәыр уаҟаҭәеит" ҳәа ихыччауан.

38